Кіріспе

Теннис спортындағы төрт үздік чемпионатты жеңіп алу термині.

Теннистегі «Grand Slam» – күнтізбелік жыл ішінде бір санаттағы төрт үздік чемпионаттың бәрінде жеңіске жету жетістігі. Жұптық сында «Grand Slam» команда ретінде немесе әртүрлі серіктестермен жекелей қол жеткізілуі мүмкін. Төрт үздік чемпионатты қатарынан жеңу, бірақ бір күнтізбелік жылда емес, «Күнтізбелік емес жылдағы Grand Slam» деп аталады, ал мансап барысында кез келген уақытта төрт үздік турнирді жеңу «Мансаптық Grand Slam» деп аталады. «Grand Slam» турнирлері, сондай-ақ «мажорлар» деп те аталады, – әлемдегі ең маңызды жылдық кәсіби теннис турнирлерінің төрт еуі. Олар ең көп рейтингтік ұпайлар, жүлде қоры, халық пен БАҚ назары, ең жоғары деңгейдегі ойыншылар мен алаңның көлемі, сондай-ақ ерлер үшін ең ұзақ матчтарды (бес сеттен үздік, әйелдер үшін үш сеттен үздік) ұсынады. Турнирлерді ерлер мен әйелдер турнирін ұйымдастыратын жеке ұйымдар – Теннис кәсібилер қауымдастығы (ATP) және Әйелдер теннис қауымдастығы (WTA) емес, Халықаралық теннис федерациясы (ITF) бақылайды, бірақ ATP және WTA ойыншылардың көрсеткен нәтижелеріне сәйкес рейтингтік ұпайлар тағайындайды. Төрт «Grand Slam» турнирі: қаңтарда Австралия ашық чемпионаты, мамырдың соңынан маусымның басына дейін Франция ашық чемпионаты, маусымның соңынан шілде айының басына дейін Уимблдон, тамыздың соңынан қыркүйектің басына дейін АҚШ ашық чемпионаты – әрқайсысы екі аптаға созылады. Австралия мен АҚШ турнирлері қатты кортта, Франция турнирі балшық кортта, ал Уимблдон шөп кортта өтеді. Уимблдон ең көне турнир, ол 1877 жылы құрылған, одан кейін АҚШ – 1881 жылы, Франция – 1891 жылы (1925 жылдан бастап мажор), ал Австралия – 1905 жылы құрылды, бірақ барлық төрт турнир 1925 жылға дейін ресми түрде санкцияланған мажорлар ретінде өткізілген жоқ.

Француз ашық чемпионаты

French Open, сондай-ақ Roland Garros деп аталады, жыл сайын мамыр айының соңы мен маусым айының басында өтетін екінші Grand Slam турнирі. Ол алғаш рет 1891 жылы Путода, Франция аралындағы Societé de Sport de Île de Puteaux спорт клубының құмды корларында өткізілді. 1928 жылдан бері Париждегі Ролан Гаррос стадионының сазды корларында орналасқанға дейін жылдар бойы бірнеше рет орны ауыстырылды. Ойын өткізілетін орын мен турнирдің екеуі де француз авиаторының құрметіне "Роланд Гаррос" деп аталды. French Open – қызыл сазды бетте өтетін жалғыз Grand Slam турнирі. Әдетте, бұл әлемдегі ең қиын теннис турнирі деп есептеледі. 1925 жылға дейін турнир Championnats de France (Франция чемпионаты) деп аталды, және тек француз ойыншылары мен француз клубтарының шетелдік мүшелері ғана оған қатыса алатын. 1925 жылдан бастап Франция чемпионатының барлық халықаралық әуесқойларға қатысуына рұқсат берілді және ол Internationaux de France (Франция халықаралық чемпионаты) деп қайта аталды. 2018 жылғы турнирге рекордтық 480 575 көрермен келді.

Уимблдон

Уимблдон чемпионаты, көбінесе Уимблдон деп аталады, жылдың үшінші Гранд Слем турнирі, жыл сайын маусым айының соңы мен шілде айының басында өткізіледі. Ол алғаш рет 1877 жылы Англияның Лондон қаласындағы Уимблдон қаласында орналасқан «Нурсери Роуд» клубында ұйымдастырылды. Турнир әрқашан осы клубта өткізіліп келеді, ол 1922 жылы келушілер сыйымдылығын арттыру үшін Чёрч Роудтағы қазіргі орнына көшірілді. Уимблдонды он тоғыз мүшеден тұратын басқару комитеті ұйымдастырады, оның он екісі клуб мүшелері, ал қалған жетісі Лаун Теннис Ассоциациясы (LTA) тағайындайды. Әлемдегі ең көне теннис турнирі ретінде ол ең беделді теннис турнирі деп есептеледі және ұзақ жылдар бойы сақталған дәстүрлер мен ережелерге адалдығымен танымал. Бұл турнирлердің санатындағы аз ғана турнирлердің бірі және жалғыз Гранд Слем турнирі, ол әлі де теннис спортының бастапқы беті – шөп корттарында өткізіледі, сонымен қатар «шөптік теннис» осы корттарда 1800 жылдары пайда болған. Ойыншылар матчтар кезінде толығымен ақ киім киюі тиіс, оларды «мырзалар» және «ханымдар» деп атайды. Сондай-ақ, ойыншылар Орталық кортқа кіргенде немесе шыққанда, Уэльс принці немесе монарх қатысса, Корольдік ложаға иіліп сәлем салу дәстүрі бар. 1912 мен 1923 жылдар аралығында турнирге Халықаралық шөптік теннис федерациясы (ILTF) «Дүниежүзілік шөптік корт чемпионаты» деген атақ берді және үш ILTF әлем чемпионаты таратылғаннан кейін маңызды чемпионат мәртебесі берілді. Турнирдің финалы жыл сайын елде тікелей эфирде толық көрсетіледі. 1967 жылғы BBC трансляциясы Ұлыбританиядағы алғашқы түсті телешоулардың бірі болды. Бүгінгі күні турнирде 256 жекелей ойыншы, 128 жұп және 32 аралас жұп қатысады, 2021 жылғы турнирдің жалпы жүлде қоры 35 016 000 фунт стерлингті құрады, ал 2019 жылғы турнирге 500 397 адам қатысты. Турнир спорт тарихындағы ең ұзақ мерзімді демеушілікке ие, 1902 жылдан бері Slazenger компаниясымен, ал 1935 жылдан бері Robinsons жеміс сусыны брендімен байланысты.

АҚШ ашық чемпионаты

US Open – жыл сайын тамыз айының соңы мен қыркүйек айының басында өткізілетін төртінші және соңғы Grand Slam турнирі. Ол алғаш рет 1881 жылы тамызда Род-Айленд штатының Ньюпорт қаласындағы Ньюпорт казиносында шөп алаңдарында өткізілді. Турнирдің алғашқы жылдарында орны жиі өзгеріп тұрды, әр түрлі дисциплиналар 1923 жылға дейін әртүрлі жерлерде жеке-жеке өткізілді. Одан кейін турнир Нью-Йорк қаласының Куинс ауданындағы Форрест-Хиллс ауданындағы Вест-Сайд теннис клубында орнықты. 1920 жылға дейін АҚШ Ұлттық Теннис Ассоциациясы (USNLTA), ал 1975 жылға дейін АҚШ Ұлттық Теннис Ассоциациясы (USLTA) деп аталған АҚШ Теннис Ассоциациясы (USTA) ұйымдастырады. Бұл турнир құрылғаннан бері жыл сайын өткізілетін жалғыз Grand Slam турнирі. 1997 жылы 23 771 көрерменге сыйымды әлемдегі ең ірі теннис стадионы – Артур Эш стадионы ашылды. Стадион 1968 жылғы турнирдің жеңімпазы Артур Эштің құрметіне аталған. Ол кезде турнирде алғаш рет кәсіби теннисшілерге қатысуға рұқсат берілді. Турнир жылдар бойы жаңа өзгерістерді енгізіп, кейіннен басқа турнирлер де қабылдаған идеяларды ұсынды. Олардың ішінде 1970 жылы 6:6 есебімен тең түскен сеттерді шешу үшін тай-брейк жүйесін енгізу, 1975 жылы ерлер мен әйелдер турнирлеріне тең сыйлық қоры тағайындалған алғашқы Grand Slam турнирі, 1975 жылы түнде ойын өткізуге мүмкіндік беру үшін жарық шамдарын орнату және 2006 жылы Hawk Eye компьютерлік жүйесі арқылы сызық шешімдерін дереу қайта қарау мүмкіндігін енгізу болды. ILTF оны 1923 жылы ресми түрде маңызды турнир деп таныды. Бүгінде турнирге 256 жекелей ойыншы, 128 жұп және 32 аралас жұп қатысады. 2020 жылғы турнирдің жалпы сыйлық қоры 53 400 000 АҚШ долларын құрады, ал АҚШ телеарналарында 700 000 көрермен бақылады. 2004 жылдан бері турнирге дейін Солтүстік Америкадағы хард корттағы кәсіби турнирлерден тұратын US Open Series өтеді. USTA осы маусымды американдық теннис турнирлеріне көбірек назар аудару және оларды отандық телеарналарда көрсету мақсатымен ұйымдастырады.

Үлкен шлем

Бір күнтізбелік жылда төрт ірі турнирдің барлығын жеңіп, Үлкен Дулығаны (Grand Slam) толықтай аяқтаған алғашқы ойыншы 1938 жылы Дон Бадж болды. Бүгінгі күнге дейін бес жекелей ойыншы (екі ер адам, үш әйел), тоғыз жұптық ойыншы (төрт ер адам, бес әйел) және бір жасөспірім (бала) Үлкен Дулығаға қол жеткізді. Инвалидтік коляскада екі ойыншы (бір квад, бір әйел) және он екі жұптық ойыншы (төрт ер адам, сегіз әйел) бұл жетістікке ие болды. Маргарет Корт – жекелей және аралас жұптық екеуінде (екі рет) Үлкен Дулығаны аяқтаған жалғыз ойыншы, ал коляскадағы ойыншылар Диде де Грот және Дилан Алкотт өздерінің сыныптарындағы жекелей және жұптық турнирлерде жеңіске жетті. Алайда, ITF Бас хатшысы Дэвид Грейдің теннис журналисі Пол Фейнге жазған 1983 жылғы хатында Грей ITF-тің классикалық Үлкен Дулығаның анықтамасын өзгертуді жоспарламағанын мәлімдеді. Біршама шатасу бар сияқты. ITF-тің бұл мәселедегі жалғыз қадамы – бір мезгілде төрт Үлкен Дулыға титулын иеленген кез келген ойыншыға 1 миллион доллар сыйлық беруді ұйымдастыру болды. Бұл туралы оқығандарымызға қарамастан, менің Басқару комитетім классикалық Үлкен Дулығаның негізін өзгертуді ниеттенбеді, яғни бір жылда төрт титулды жеңуді. 1982 жылы ITF бонусын жарияламас бұрын «New York Times» газетінің жазушысы Нил Амдур былай деді: «Қазір спорт үлкен ақшаның және одан да үлкен эголардың ықпалында жүйкелі айналып, дәстүр ақ доптар мен ұзын фланельдерге айналды. Егер төрт ірі турнир болашақта өз титулдарын ұтып алған кез келген ойыншыға 1 миллион доллар сыйлық беруді ұсынса – және мұндай әңгімелер тарады – бұл бонусқа қуанамыз. Бірақ Үлкен Дулығаның мәнін өзгерту бейсболшының «циклді аяқтады» деп ойлауына теңеуге болады, егер ол қос ойынның бірінші ойынында сингл, дабл және трипл соғып, екінші ойындағы алғашқы соққысында хоум-ран соқса». Мартина Навратилова 1984 жылы Франция Ашық чемпионатында жеңіске жетіп, барлық төрт әйелдер жекелей турнирінің чемпионы болғанда, ол өзінің жетістігі үшін бонус сыйлығын алған алғашқы ойыншы болды. Кейбір БАҚ оның Үлкен Дулыға жеңімпазы болғанын хабарлады. «Sports Illustrated» журналының Кэрри Киркпатрик: «Слам Grand болсын, Bland болсын немесе теннис доптарының мөлшеріндегі жұлдызшамен бүлінген коммерциялық әрекет болсын, Мартина Навратилова ақыры оны жасады» деп жазды. Стеффи Граф 1988 жылы Үлкен Дулығаны аяқтағанда Джордж Векси былай деп жазды: «Тарихқа көбірек құрмет көрсетуі керек Халықаралық теннис федерациясы 1982 жылы кез келген төрт тізбекті меджорды жеңуді Үлкен Дулыға деп жариялады және оған 1 миллион доллар сыйлық ұсынды. Бірақ көптеген теннисшілер, көптеген жазушылар және, мүмкін, көптеген жанкүйерлер жаңа ережелерді қабылдамады, ал ITF бұл әрекеттен бас тартты». Рафаэль Надаль 2011 жылғы Австралия Ашық чемпионатында күнтізбелік емес жылдағы Үлкен Дулығаны аяқтауға жақындаған кезде, бір жазушы: «Көптеген дәстүршілдер «Үлкен Дулыға» күнтізбелік жылда төрт титулды жеңу туралы ғана айтылуы керек деп талап етеді, бірақ спортты басқару органы – Халықаралық теннис федерациясының конституциясында «Бұл төрт титулды бір уақытта иеленген ойыншылар Үлкен Дулығаға қол жеткізеді» деп нақты айтылған». 2012 жылы бұл түсініспеушілік шешілді, ITF-тің қазіргі конституциясында «Үлкен Дулыға титулдары – Австралия, Франция, Америка Құрама Штаттары және Уимблдон чемпионаттары. Осы төрт титулды бір күнтізбелік жылда иеленген ойыншылар «Үлкен Дулыға» атағына ие болады» делінген және бес әйел (Морин Коннолли, Маргарет Корт, Мартина Навратилова, Стеффи Граф, Серена Уильямс).

Іс-шаралар

Келесі тізімде төрт үлкен турнирдің титулдарын бір уақытта, бірақ күнтізбелік жыл ішінде емес, жеңіп алған ойыншылар көрсетілген. Карьералық Гранд Слемді жеке және жұп сынында барлығы алты ойыншы аяқтады: бір ер адам (Рой Эмерсон) және бес әйел (Маргарет Корт, Дорис Харт, Ширли Фрай Ирвин, Мартина Навратилова және Серена Уильямс). Корт, Харт және Навратилова «Boxed Set»-ті, яғни жеке, жұп және аралас жұп сынындағы төрт үлкен турнирдің титулдарын жеңіп, аяқтаған жалғыз ойыншылар. Барлығы үш ойыншы ғана «Boxed Set»-ті толығымен аяқтады, олардың барлығы әйелдер: Дорис Харт, Маргарет Корт және Мартина Навратилова. Корттың 1969 жылы аяқталған екінші «Boxed Set»-і әуесқой және ашық дәуірлерді қамтиды, бірақ ол кейіннен 1973 жылы ашық дәуірде толық жиынтығын аяқтады. Стеффи Граф сол жылы Австралия Ашық, Франция Ашық, Уимблдон және АҚШ Ашық чемпионаттарында, сондай-ақ Олимпиаданың алтын медалін жеңіп алды. Граф – бір күнтізбелік жылда барлық бес турнирде жеңіске жеткен жалғыз ойыншы. Диде де Грот пен Дилан Алкотт та осы жетістікті қолға алды, тиісінше, коляскадағы жеке және коляскадағы квад сынында. Сол сияқты, «күнтізбелік емес жылдағы Алтын Слем» термині 2013 жылдан бері қолданылып келеді, ол кезде Боб пен Майк Брайан 2012 жылғы Олимпиада, 2012 жылғы АҚШ Ашық, 2013 жылғы Австралия Ашық, 2013 жылғы Франция Ашық және 2013 жылғы Уимблдон чемпионаттарында жұп сынында тікелей жеңіс тіркеді.

Супер слэм

1968 жылы Ашық дәуір басталғаннан кейін көп ұзамай, жаңа кәсіби турлар жыл соңындағы чемпионаттарды өткізді; маусымның үздік ойыншылары ғана қатысатын элиталық турнирлер. 1988 жылы теннис Олимпиадаға қайта оралғанда, "Супер Слем" ұғымы "Алтын Слем" мен жыл соңындағы чемпионаттың біріктірілуі ретінде пайда болды. Қазіргі жыл соңындағы чемпионаттар: ерлер турнирі бойынша ATP финалы, әйелдер турнирі бойынша WTA финалы және дөңгелекті коляскадағы теннис турнирі бойынша Дөңгелекті коляскадағы теннис шеберлері. 2021 жылы Диде де Грот бір күнтізбелік жылда әйелдердің дөңгелекті коляскадағы жекелей сындағы барлық алты титулды жеңіп алған алғашқы ойыншы болды. Стеффи Граф 1988 жылы аталған титулдарды қатарынан жеңіп алып, "күнтізбелік емес жылдық Супер Слемді" иеленді, ал 1988 жылғы "Алтын Слем" жеңісі 1987 жылғы Вирджиния Слимс чемпионатындағы жеңісінен кейін болды, сол кездегі әйелдердің жыл соңындағы чемпионаты.