Іс бойынша тергеуге белсенді қатысатын сот жүйесі

Кіріспе

Іс фактілерін тергенде соттың белсенді қатысатын құқықтық жүйе.

Инквизиторлық жүйе – соттың немесе соттың бір бөлігінің іс фактілерін тергенде белсенді қатысатын құқықтық жүйе. Бұл соттың рөлі негізінен айыптау және қорғау тараптары арасындағы бейтарап төреші болып табылатын жарысқа қатысушы жүйеден ерекшеленеді. Инквизиторлық жүйелер негізінен Франция және Италия сияқты азаматтық құқық жүйелері бар елдерде немесе Сауд Арабиясы сияқты ислам құқығына негізделген құқық жүйелерінде, ортақ құқық жүйелерінде емес қолданылады. Бұл Еуропаның континенттік бөлігінде, Латын Америкасында, бұрын британдық үкімділік астында болмаған Африка елдерінде, Шығыс Азияда (Гонконгтан басқа), Индокитайда, Таиландта және Индонезияда кең таралған құқықтық жүйе. Инквизиторлық жүйесі бар көптеген елдерде азаматтық кодекс олардың негізгі құқық көзі болып табылады. Ортақ құқықты қолданатын елдер, соның ішінде АҚШ, еңбек құқығы бұзушылықтары немесе ұсақ жол қозғалысы ережелерін бұзу сияқты мәселелер бойынша шағын сот отырыстарында инквизиторлық жүйені қолдануы мүмкін. Жарысқа қатысушы және инквизиторлық жүйелер арасындағы айырмашылық теориялық тұрғыдан азаматтық құқық және ортақ құқық жүйелері арасындағы айырмашылыққа байланысты емес. Кейбір құқық ғалымдары инквизиторлық терминін шатастырады деп санайды және «жарысқа қатыспайтын» терминін қолдануды жөн көреді. Бұл функция көбінесе мемлекеттік прокурордың кеңсесіне жүктеледі, мысалы, Қытай, Жапония және Германияда.

Шолу

Инквизиторлық жүйеде сот төрешілері (әсіресе ауыр қылмыстарда көбінесе көптеген) – бұл қорғаушы адвокаттардан, прокурорлардан және куәгерлерден сұрақ алып, фактілерді анықтау бойынша қоғамдық сауалға белсенді қатысатын инквизиторлар. Егер қорғаушы немесе айыптаушы тараптың ұсынған дәлелдері жеткіліксіз деп тапса, тіпті кейбір дәлелдерді тексеруге бұйыра алады. Іс сотқа жеткенге дейін, тергеу судьялары (Францияда – instruction судьялары) істі тергеуге қатысады, көбінесе полиция материалдарын бағалайды және прокурормен кеңеседі. Инквизиторлық жүйе сот процесінде қылмыстық процедура мәселелеріне қатысты, мазмұндық құқыққа емес; яғни, ол қылмыстық тергеу мен сот процестерін қалай жүргізуді анықтайды, бірақ қандай қылмыстар үшін қудалауға болады немесе оларға қандай жазалар қарастырылғандығын емес. Бұл жүйе кейбір азаматтық құқықтық жүйелерде жиі қолданылады. Дегенмен, кейбір заңгерлер бұл екіұштылықты мойындамайды және процедура мен мазмұндық құқықтық қатынастарды өзара байланысты және әртүрлі құқықтық мәдениеттерде әртүрлі қолданылатын әділеттілік теориясының бір бөлігі деп санайды. Адверсиялық (қарсыластық) жүйеде судьялар заң және процедура мәселелеріне назар аударады және қорғаушы мен айыптаушы арасындағы тартыста төреші рөлін атқарады. Казилер алқасы фактілік мәселелерді, кейде заң мәселелерін шешеді. Судья да, казилер алқасы да тергеуді бастай алмайды, ал судьялар сот барысында куәгерлерге тікелей сұрақтар қоймайды. АҚШ-тың кейбір юрисдикцияларында казилер алқасы тікелей немесе қарсы сұрақтарда шешілмеген деп санайтын сұрақтарды сотқа ұсынуы жиі кездеседі. Куәліктер мен басқа да дәлелдер ұсынылып, қорытындылар айтылғаннан кейін, казилер алқасы үкім шығарады (әдеби мағынада – шын мәлімдеме) және кейбір юрисдикцияларда үкімнің негіздемесін жариялайды; алайда, казилер алқасы арасындағы талқылаулар ерекше жағдайларды қоспағанда, жарияланбайды. Фактикалық мәселелерге қатысты шағымдар, мысалы, дұрыс қабылданған дәлелдердің жеткіліктілігі, көптеген юрисдикцияларда сот немесе казилер алқасының шешіміне бағынатын стандартқа жатады. Мысалы, прокурордың қорғанысқа дәлелдерді ұсынбауы немесе сотталушының конституциялық құқықтарын бұзу (қорғаушы адвокатқа құқық, үндемеу құқығы, ашық және қоғамдық сот) соттан босатуға немесе істі қайта қарауға себеп болуы мүмкін. Кейбір адверсиялық юрисдикцияларда (мысалы, АҚШ, Англия және Уэльс) прокурор «күнәсіз» үкімге шағымдана алмайды (егер соттың сыбайлас жемқорлығы немесе өрескел бұзушылығы болмаса). Адверсиялық жүйелерде айыпталушы жазаны жеңілдету үшін «күнәлі» немесе «күнәсіз деп есептемеймін» деп мойындауы мүмкін, бұл келісім немесе келісімшарт деп аталады, және бұл АҚШ-та өте кең таралған тәжірибе. Теориялық тұрғыдан алғанда, айыпталушы өзінің қылмыстарын ашық сотта айтуы немесе «мойындауы» керек, ал судья айыпталушының кінәлі екендігі туралы шындықты айтып отырғанына сенуі керек. Инквизиторлық жүйеде кінәсін мойындау кінәлі деп тануға негіз бола алмайды. Прокурор кінәлі деп тануға дәлелдер ұсынуға міндетті. Бірақ бұл талап тек инквизиторлық жүйеге ғана тән емес, өйткені көптеген немесе көпшілік адверсиялық жүйелер corpus delicti деген атпен ұқсас талап қояды.

In an inquisitorial system, the trial judges (mostly plural in serious crimes) are inquisitors who actively participate in fact finding public inquiry by questioning defense lawyers, prosecutors, and witnesses. They could even order certain pieces of evidence to be examined if they find presentation by the defense or prosecution to be inadequate. Prior to the case getting to trial, magistrate judges (juges d'instruction in France) participate in the investigation of a case, often assessing material by police and consulting with the prosecutor. The inquisitorial system applies to questions of criminal procedure at trial, not substantive law; that is, it determines how criminal inquiries and trials are conducted, not the kind of crimes for which one can be prosecuted or the sentences that they carry. It is most readily used in some civil legal systems. However, some jurists do not recognize this dichotomy, and see procedure and substantive legal relationships as being interconnected and part of a theory of justice as applied differently in various legal cultures. In an adversarial system, judges focus on the issues of law and procedure and act as a referee in the contest between the defense and the prosecution. Juries decide matters of fact, and sometimes matters of the law. Neither judge nor jury can initiate an inquiry, and judges rarely ask witnesses questions directly during trial. In some United States jurisdictions, it is common practice for jurors to submit questions to the court that they believe were not resolved in direct or cross examination. After testimony and other evidence are presented and summarized in arguments, the jury will declare a verdict (literally true statement) and in some jurisdictions the reasoning behind the verdict; however, discussions among jurors cannot be made public except in extraordinary circumstances. Appeals on the basis of factual issues, such as sufficiency of the sum total of evidence that was properly admitted, are subject to a standard of review that is in most jurisdictions deferential to the judgment of the fact finder at trial, be that a judge or a jury. The failure of a prosecutor to disclose evidence to the defense, for example, or a violation of the defendant's constitutional rights (legal representation, right to remain silent, an open and public trial) can trigger a dismissal or re trial. In some adversarial jurisdictions (e. g., the United States, and England and Wales), a prosecutor cannot appeal a "not guilty" verdict (absent corruption or gross malfeasance by the court). In adversarial systems, the defendant may plead "guilty" or "no contest," in exchange for reduced sentences, a practice known as plea bargaining, or a plea deal, which is an extremely common practice in the United States. In theory, the defendant must allocute or "voice" his or her crimes in open court, and the judge must believe the defendant is telling the truth about his or her guilt. In an inquisitorial system, a confession of guilt would not be regarded as ground for a guilty verdict. The prosecutor is required to provide evidence supporting a guilty verdict. But this requirement is not unique to inquisitorial systems, as many or most adversarial systems impose a similar requirement under the name corpus delicti.

Тарих

XII ғасырда католиктік ортағасырлық инквизицияның дамуына дейін ортағасырлық Еуропада қолданылған құқықтық жүйелер, әдетте, біреуді соттауға болатынын және адамның кінәлі немесе кінәсіз екенін анықтау үшін қарсыластық жүйеге сүйенді. Бұл жүйе бойынша, егер адамдар қылмыс жасап жатқан кезде ұсталмаса, олар құрбан болған адамның ресми түрде айыптауымен, жеткілікті сандағы куәлардың ерікті айыптауларымен немесе арнайы осы мақсатта шақырылған тергеу (азаматтар алқасының алғашқы түрі) арқылы сотталмайынша соттала алмады. Бұл жүйенің әлсіздігі - куәгерлердің ерікті айыптауларына сүйенгендіктен және жалған айыптау үшін жазалар қатаң болғандықтан, құрбандар мен куәгерлер өздерін кінәлаудан қорқып, сотқа айыптаудан тартыншақ болуы мүмкін. Сот ісін шешудегі қиындықтарға байланысты, сынақ немесе ұрыс арқылы сот жүргізу сияқты процедуралар қабылданды. 1198 жылдан бастап папа Иннокентий III шіркеу соттарының жүйесін реформалау туралы бірқатар жарлықтар шығарды. Жаңа процесс пер инквизициям (инквизициялық рәсім) бойынша, шіркеу судьясы айыпталушыны шақырып, соттауға ресми айыптау қажет болмады. Керісінше, шіркеу соты куәгерлерді өз бастамасымен шақырып, тексеруге алатын болды. Егер сол куәгерлердің (мүмкін, жасырын) көрсетуі адамды қылмыс жасады деп айыптаса, сол адам сотқа шақырылып, сотталуға жататын. 1215 жылы Латеранның төртінші кеңесі инквизициялық жүйені бекітті. Кеңес діни қызметкерлерге сынақ немесе ұрыс арқылы сот жүргізуге тыйым салды. Нәтижесінде, континенттік Еуропаның кейбір аймақтарында инквизициялық рәсіммен жұмыс істейтін шіркеу соттары дауларды шешудің басым әдісіне айналды. Францияда парламенттер де инквизиторлық іс жүргізуді қолданды. Англияда 1160 жылдары король Генрих II жеке соттарды орнатқан. Англиядағы шіркеу соттары, континенттегілер сияқты, инквизициялық жүйені қабылдаса, бірақ зайырлы жалпы құқық соттары қарсыластық жүйе бойынша жұмыс істеуді жалғастырды. Адамды ресми түрде айыптағанға дейін соттауға болмайды деген қарсыластық қағидасы қылмыстық істердің көпшілігіне қатысты. 1215 жылы бұл қағида Магна Хартаның 38-бабында бекітілді: "Ешқандай сот орындаушысы болашақта өзінің негіссіз шағымы бойынша, осы мақсатта сенімді куәгерлер ұсынбастан, ешкімді өз заңына бағындырмауы тиіс". Инквизициялық жүйені толығымен қабылдаған алғашқы мемлекет – Киелі Рим империясы болды. Жаңа неміс құқықтық процесі 1498 жылғы Вормсер реформасының және 1507 жылғы Constitutio Criminalis Bambergensis аясында енгізілді. 1532 жылы Конституция Кримналис Каролина (Карл V-нің қылмыстық сот тәртібі) қабылдауы инквизициялық процедураларды заңға айналдырды. Наполеон 1808 жылғы 16 қарашадағы жарлығымен инквизицияның классикалық процедураларын барлық неміс аумақтарында тоқтатты. Қазіргі заманғы құқықтық институттардың дамуы кезінде, XIX ғасырда, көптеген юрисдикциялар жеке және қылмыстық құқықтарды кодификациялады, сондай-ақ азаматтық іс жүргізу ережелерін қарастырып, жаңартты. Осы даму арқылы инквизиторлық жүйенің рөлі көптеген еуропалық азаматтық құқықтық жүйелерде бекітілді. Алайда, XVIII ғасырдың ескі режим соттары мен XIX ғасырдың соттары арасында жұмыс істеу әдістері мен процедураларында елеулі айырмашылықтар бар. Әсіресе, тергеушілердің өкілеттігіне шектеулер қосылды, сондай-ақ қорғаныстың құқықтары арттырылды. Азаматтық құқық толығымен инквизиторлық, ал жалпы құқық қарсыластық деп айту – тым көп жалпылау. Ежелгі римдік төрелік әдет-ғұрып қазір көптеген жалпы құқық юрисдикцияларында инквизициялық формаға бейімделген. Шотландия, Квебек және Луизиана сияқты аралас азаматтық құқық жүйелерінде, мазмұндық құқық азаматтық сипатта және даму жолында болса, соңғы бірнеше жүз жыл ішінде қалыптасқан процессуалдық кодекстер ағылшындық қарсыластық жүйеге негізделген.

Until the development of the Catholic Medieval Inquisition in the 12th century, the legal systems used in medieval Europe generally relied on the adversarial system to determine whether someone should be tried and whether a person was guilty or innocent. Under this system, unless people were caught in the act of committing crimes, they could not be tried until they had been formally accused by their victim, the voluntary accusations of a sufficient number of witnesses, or by an inquest (an early form of grand jury) convened specifically for that purpose. A weakness of this system was that, because it relied on the voluntary accusations of witnesses, and because the penalties for making a false accusation were severe, victims and would be witnesses could be hesitant to make accusations to the court, for fear of implicating themselves. Because of the difficulties in deciding cases, procedures such as trial by ordeal or combat were accepted. Beginning in 1198, Pope Innocent III issued a series of decretals that reformed the ecclesiastical court system. Under the new processus per inquisitionem (inquisitional procedure), an ecclesiastical magistrate no longer required a formal accusation to summon and try a defendant. Instead, an ecclesiastical court could summon and interrogate witnesses of its own initiative. If the (possibly secret) testimony of those witnesses accused a person of a crime, that person could be summoned and tried. In 1215, the Fourth Council of the Lateran affirmed the use of the inquisitional system. The council forbade clergy from conducting trials by ordeal or combat. As a result, in parts of continental Europe, the ecclesiastical courts operating under the inquisitional procedure became the dominant method by which disputes were adjudicated. In France, the parlements — lay courts — also employed inquisitorial proceedings. In England, however, King Henry II had established separate secular courts during the 1160s. While the ecclesiastical courts of England, like those on the continent, adopted the inquisitional system, the secular common law courts continued to operate under the adversarial system. The adversarial principle that a person could not be tried until formally accused continued to apply for most criminal cases. In 1215 this principle became enshrined as article 38 of the Magna Carta: "No bailiff for the future shall, upon his own unsupported complaint, put anyone to his law, without credible witnesses brought for this purposes." The first territory to wholly adopt the inquisitional system was the Holy Roman Empire. The new German legal process was introduced as part of the Wormser Reformation of 1498 and then the Constitutio Criminalis Bambergensis of 1507. The adoption of the Constitutio Criminalis Carolina (peinliche Gerichtsordnung of Charles V) in 1532 made inquisitional procedures empirical law. It was not until Napoleon introduced the v=sup on 16 November 1808, that the classical procedures of inquisition were ended in all German territories. In the development of modern legal institutions that took place in the 19th century, for the most part jurisdictions codified their private law and criminal law, and reviewed and codified the rules of civil procedure as well. It was through this development that the role of an inquisitorial system became enshrined in most European civilian legal systems. However, there exist significant differences of operating methods and procedures between 18th century ancien régime courts and 19th century courts. In particular, limits on the powers of investigators were typically added, as well as increased rights of the defense. It is too much of a generalization to say that the civil law is purely inquisitorial and the common law adversarial. The ancient Roman custom of arbitration has now been adapted in many common law jurisdictions to a more inquisitorial form. In some mixed civil law systems, such as those in Scotland, Quebec, and Louisiana, while the substantive law is civil in nature and evolution, the procedural codes that have developed over the last few hundred years are based upon the English adversarial system.

Франция

Францияда және басқа да осыған ұқсас жұмыс істейтін елдерде қылмыстық сот төрелігінің инквизиторлық жүйесінің басты ерекшелігі – тергеу судьясының (juge d'instruction) функциясы. Тергеу судьясы ауыр қылмыстарды немесе күрделі тергеулерді жүргізеді. Сот органдарының мүшесі ретінде олар тәуелсіз және атқарушы биліктің құзырынан тыс, сондықтан Әділет министрі бақылайтын Прокуратурадан бөлек. Бұқаралық ақпарат құралдарының көп көңіл бөлгеніне және телесериалдарда жиі бейнеленгеніне қарамастан, тергеу судьялары істердің аз бөлігінде ғана белсенділік көрсетеді. 2005 жылы Францияда 1,1 миллион қылмыстық шешім шығарылса, жаңадан тергелген істердің саны 33 000-ға жетеді. Сондықтан көптеген істерді құқық қорғау органдары (полиция, жандармерия) прокуратураның бақылауымен тікелей тергеп жатыр. Тергеу судьялары ауыр қылмыстар үшін, мысалы, кісі өлтіру және зорлау, сондай-ақ мемлекеттік қаражатты жымқыру, сыбайлас жемқорлық сияқты күрделі қылмыстар үшін пайдаланылады. Істі тергеу судьясына прокурор (procureur) немесе, сирек жағдайда, жәбірленуші (прокурордың айыптаудың жеткіліксіздігі туралы шешіміне қарамастан, тергеуді талап етуге құқылы) жеткізе алады. Судья куәгерлерді тексеріп, күдіктілерді сұраққа тартып, басқа да тергеу жұмыстарын жүргізу үшін іздестіруді тапсырады. Олардың міндеті айыпталушыны қудалау емес, фактілерді жинау, сондықтан барлық дәлелдерді – айыптаушы немесе ақтаушы (à charge et à décharge) – іздеуге тиіс. Прокуратура да, қорғау да судьядан іс-әрекет жасауды сұрай алады және судьяның шешімдеріне апелляциялық сотта шағымдануға құқылы. Тергеу ауқымы прокуратура берген мандатпен шектеледі: тергеу судьясы қылмыстық тергеуді өздігінен бастай алмайды. Бұрын тергеу судьясы айыпталушыны қамауға алуға бұйыра алатын, бірақ бұл шешімге шағымдануға болады. Алайда, қазір бұған рұқсат етілмейді және қамауға алу туралы бұйрықты басқа судьялар бекітуі керек. Егер тергеу судьясы күдіктіге қарсы негізді іс бар деп шешсе, айыпталушы қазылар алқасының отырысында қарастырылады. Тергеу судьясы істі қарайтын сотқа қатыспайды және оған болашақта сол жауапкерге қатысты істерде қатысуға тыйым салынған. Сотта іс қаралуы қарсыластық соттардағыдай болады: айыптаушы (кейде талапкер) айыпталушы қылмыскерді айыптауды талап етеді, қорғаушы айыптаушының талаптарын жоққа шығаруға тырысады, ал судья мен қазылар алқасы сотта ұсынылған дәлелдерден қорытынды шығарады. Сот тергеуінің нәтижесінде және жауапқа тартылушылар сот ісін қарау кезеңінде процессуалдық бұзушылықтарға байланысты сот процесін тоқтатуға мүмкіндік болғандықтан, дәлелдер әлсіз болған жағдайларда істер сотқа жетпейді. Керісінше, айыпты мойындау және келісімшарттар француз заңында бұрын белгілі емес еді. Олар тек қана айыптаушы бір жылдан аспайтын жазаны талап ететін қылмыстар үшін ғана қабылданады. Сондықтан көптеген істер сотқа жүгінеді, тіпті айыптаушының айыпталушыны айыптауына көзі жеткен жағдайларда да. АҚШ сияқты елдерде соңғы жағдайларда келісімшарт арқылы шешім қабылданатын еді.

The main feature of the inquisitorial system in criminal justice in France, and other countries functioning along the same lines, is the function of the examining or investigating judge (juge d'instruction), also called a magistrate judge. The examining judge conducts investigations into serious crimes or complex inquiries. As a member of the judiciary, they are independent and outside the province of the executive branch, and therefore separate from the Office of Public Prosecutions, which is supervised by the Minister of Justice. Despite high media attention and frequent portrayals in TV series, examining judges are active in a small minority of cases. In 2005, there were 1.1 million criminal rulings in France, while only 33,000 new cases were investigated by judges. The vast majority of cases are therefore investigated directly by law enforcement agencies (police, gendarmerie) under the supervision of the Office of Public Prosecutions (procureurs). Examining judges are used for serious crimes, e. g., murder and rape, and for crimes involving complexity, such as embezzlement, misuse of public funds, and corruption. The case may be brought before the examining judge either by the public prosecutor (procureur) or, more rarely, by the victim (who may compel an instruction even if the public prosecutor rules the charges to be insufficient). The judge questions witnesses, interrogates suspects, and orders searches for other investigations. Their role is not to prosecute the accused, but to gather facts, and as such their duty is to look for any and all evidence, whether incriminating or exculpatory (à charge et à décharge). Both the prosecution and the defense may request the judge to act, and may appeal the judge's decisions before an appellate court. The scope of the inquiry is limited by the mandate given by the prosecutor's office: the examining judge cannot open a criminal investigation sua sponte. In the past the examining judge could order committal of the accused, this power being subject to appeal. However, this is no longer authorized, and other judges have to approve a committal order. If the examining judge decides there is a valid case against a suspect, the accused is sent for adversarial trial by jury. The examining judge does not sit on the trial court which tries the case and is prohibited from sitting for future cases involving the same defendant. The case is tried before the court in a manner similar to that of adversarial courts: the prosecution (and on occasion a plaintiff) seeks the conviction of accused criminals, the defense attempts to rebut the prosecution claims, and the judge and jury draw their conclusions from the evidence presented at trial. As a result of judicial investigation and defendants being able to have judicial proceedings dismissed on procedural grounds during the examining phase, cases where the evidence is weak tend not to reach the trial stage. Conversely, the guilty plea and plea bargaining were until recently unknown to French law. They are accepted only for crimes for which the prosecution seeks a sentence not exceeding one year imprisonment. Therefore, most cases go to trial, including cases where the prosecution is almost sure to gain a conviction. In countries such as the United States, the latter cases would be settled by plea bargain.

Әкімшілік сот

Мемлекеттік кеңес сияқты әкімшілік соттардағы сот процестері айқын түрде тергеушіл сипатқа ие. Процестің көп бөлігі жазбаша жүргізіледі; талапкер сотқа өтініш жазады, ол тиісті әкімшілік немесе мемлекеттік органнан түсіндіру талап етеді; жауап алынғаннан кейін сот талапкерден толықтыру сұрауы мүмкін, және т.б. Іс жеткілікті деңгейде дайын болғаннан кейін сот отырысы басталады, алайда тараптардың сотқа келуі міндетті емес. Бұл тәсіл әкімшілік даулардың көбінесе ресми рәсімдер мен техникалық ережелерге қатысты екенін көрсетеді.

АҚШ-тағы инквизициялық соттар

Құрама Штаттардағы кейбір жалпы құқық юрисдикцияларындағы белгілі бір әкімшілік рәсімдер азаматтық құқық жүйесіндегі ұқсас рәсімдерге ұқсас болуы мүмкін, бірақ олар теріс сот моделі бойынша жүргізіледі. Мысалы, Нью-Йорк қаласының Жол қозғалысын бұзу бюросындағы еңбек ақысы аз жол қозғалысы ережелерін бұзу туралы істер судья алдында қарастырылады, ол бірқатарда прокурордың да міндетін атқарады. Олар үкім шығару және айыппұл мөлшерін белгілеу алдында куәгерлерден сұрақ алады. Бұл типтегі соттар немесе кеңестер әділеттіліктің жеделдетілген түрі ретінде жұмыс істейді, онда мемлекеттік органдар алдын ала тергеу жүргізеді, ал судьяның міндеті – осы алдын ала нәтижелерді қарапайым процедура арқылы растау, бұл процедура негізгі сот процесінің немесе әділдіктің негізгі талаптарын қамтамасыз етеді. Күдікті тарап өзінің наразылықтарын сот хаттамасына енгізуге мүмкіндік алады.