Кіріспе
Америкалық болат компаниясы, 1857–2009
«Бейтлехем болат корпорациясы» – штаб-пәтері Пенсильвания штатының Бейтлехем қаласында орналасқан американдық болат өндіруші компания. 2003 жылы жабылуға дейін әлемдегі ең ірі болат өндіруші және кеме жасау компанияларының бірі болды. Өзінің өркендеу және өнімділік шыңында компания әлемде американдық өндірістің көшбасшылығының символы болды, ал 20-ғасырдың соңындағы құлдырауы мен толық таратылуы Американың өндіріс жетекшілігінің төмендеуінің мысалы ретінде жиі келтіріледі. 1857 жылы құрылғаннан бастап 2003 жылы таратылғанға дейін «Бейтлехем болат» компаниясының штаб-пәтері Пенсильвания штатының Бейтлехем қаласында, АҚШ-тың Лехай аймағында орналасқан. Компанияның негізгі болат зауыты алғаш рет Пенсильвания штатының Бейтлехем қаласында салынды, кейіннен Бейтлехемдегі ірі ғылыми-зерттеу зертханасы, Мэриленд штатының Спарроуз Пойнт, Пенсильвания штатының Джонстаун, Нью-Йорк штатының Лаккаванна және Индиана штатының Барнс-Харбордағы (соңғы және ең ірі орны) өндіріс орталықтары ашылды. Компанияның болат өнімдері Американың ең ірі және танымал құрылыстарын салуда кеңінен қолданылды. Ірі ғимараттардың арасында «Бейтлехем» 28 Liberty Street, Chrysler Building, Empire State Building, Madison Square Garden, Rockefeller Center және Нью-Йорктегі Waldorf Astoria қонақ үйі, Чикагодағы Merchandise Mart үшін болат өндірді. Үлкен көпірлердің арасында «Бейтлехем» болаты Нью-Йорктегі George Washington Bridge және Verrazzano Narrows Bridge, Сан-Францискодағы Golden Gate Bridge және Буффало мен Форт-Эри (Онтарио) арасындағы Peace Bridge құрылысында пайдаланылды. «Бейтлехем болат» компаниясы АҚШ-тың бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстарда қолданылған әскери кемелерді және басқа да әскери қару-жарақтарды өндіруде маңызды рөл атқарды, соның ішінде екінші дүниежүзілік соғыста одақтас күштердің жеңіске жетуіне үлкен үлес қосты. Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік Германия мен Осі державаларын жеңу үшін «Бейтлехем болат» компаниясы жасаған 1100-ден астам әскери кеме пайдаланылды. Тарихшылар «Бейтлехем» компаниясының әскери кемелерді және басқа да әскери техниканы жылдам өндіру қабілетін екі дүниежүзілік соғыстағы Американың жеңістеріне шешуші фактор ретінде бағалайды. «Бейтлехем болат» компаниясының тамыры 1857 жылы Бейтлехемде құрылған темір өндіру компаниясына жетеді. 1899 жылы темір компаниясының иелері «Бейтлехем болат» компаниясын құрды, ал бес жылдан кейін болат өндіруші компанияның корпоративтік ұйымы ретінде «Бейтлехем болат корпорациясы» құрылды. «Бейтлехем болат» 1970-жылдардан бастап американдық болат өнеркәсібінің алғашқы құлдырауынан аман қалды. Алайда, 1982 жылы компания шетелдік бәсекелестіктің күшеюіне, еңбекақы мен зейнетақы төлемдерінің өсуіне және басқа да факторларға байланысты 1,5 миллиард долларлық зиянға ұшырағаннан кейін болат өндірісінің көп бөлігін тоқтатты. Компания 2001 жылы банкротқа өтініш берді және 2003 жылы қалған активтерін International Steel Group компаниясына сатқаннан кейін толық таратылды.
19 ғасыр
1857 жылы қазіргі Бейтлехем болат компаниясы ретінде танылған кәсіпорын, Аугуст Волле тарапынан Пенсильвания штатының Бейтлехем қаласында Саукона темір компаниясы болып құрылды. Сол жылдың өзінде 1857 жылғы экономикалық дағдарыс, яғни ұлттық қаржылық паника компанияның одан әрі дамуын тоқтатты. Бірақ, кейіннен ұйымдастыру жұмыстары қайта жанданды, орны Оңтүстік Бейтлехемге көшіріліп, компанияның атауы Бейтлехем дөңгелекті орау және темір компаниясы деп өзгертілді. 1893 жылы Чикагода өткен Дүниежүзілік көрмеде Бейтлехем болат компаниясы әлемдегі алғашқы айналмалы бұрышқа (феррис дөңгелек) қолдау көрсету үшін 140 футтық болат білік жасауға қажетті темірді ұсынды, айналмалы бұрыштың биіктігі 264 фут (80 метр) болды. Темір Бейтлехем болат компаниясының доменді пештерінде өндірілді және сол кездегі ең ірі болаттан жасалған құйма болды. 1898 жылы Фредерик Уинслоу Тейлор қымбат машина жасау шеберханасының өндірістік қуатын арттыру мәселесін шешу үшін Бейтлехем болат компаниясына басқару консультанты ретінде келді. Тейлор және Маунсел Уайт, көмекшілер тобымен бірге, Тейлор қалыптастырған басқару принциптерін қолданды, бұл принциптер кейіннен ғылыми басқару деп аталды және жаппай өндірісті ұлғайтуға пайдаланылды. Бейтлехем темір компаниясы өте табысты және пайдалы болды, ал компания басшылығы одан да көп табыс табуға мүмкіндік бар деп сенді. Осы мақсатқа жету үшін Бейтлехем темір компаниясының меншігі болат өндірісіне ауыстырылды және компанияның атауы ресми түрде Бейтлехем болат компаниясы болып өзгертілді.
Бейтлехем болат компаниясы
1899 жылы «Бейтлехем болат компаниясы» құрылды. Бұл «Бейтлехем болат» деген атпен құрылған алғашқы компания болды. «Бейтлехем болат компаниясы», сол кезде «Бейтлехем болат зауыты» деп те белгілі болған, «Бейтлехем темір компаниясының» барлық қарыздарын және міндеттемелерін өз мойнына алу үшін тіркелді. «Бейтлехем темір компаниясы» мен «Бейтлехем болат компаниясы» бірдей меншік иесіне тиесілі екі жеке компания болды. «Бейтлехем болат компаниясы» «Бейтлехем темір компаниясына» тиесілі мүлікті жалдап алды.
20 ғасыр
1901 жылы Чарльз М. Шваб (акция брокері Чарльз Р. Швабпен ешқандай қатысы жоқ) «Бейтлехем Стил» компаниясын сатып алып, Сэмюэл Бродбентті вице-президент етіп тағайындады. «Бейтлехем Стил» корпорациясы «Грей» прокат станының орнатып, АҚШ-та жасалған алғашқы кең фланцты құрылымдық нысандарды өндірді. Бұл нысандар аспан қыртысы дәуірінің басталуына және «Бейтлехем Стилдің» құрылыс индустриясына болатты жеткізуші ретінде орнығуына ықпал етті. 1900 жылдардың басында Сэмюэл Бродбент компанияны диверсификациялауға бастама көтерді. Корпорация болаттан өзге, Кубадағы темір кен орындарымен және елдің әртүрлі аймандарындағы кеме жасаушылықпен айналыса бастады. 1913 жылы Бродбент басшылығымен «Бейтлехем Стил» Массачусетс штатының Куинси қаласындағы «Фор Ривер» кеме жасау компаниясын сатып алып, әлемдегі ірі кеме жасаушылардың біріне айналды. 1917 жылы кеме жасау бөлімі «Bethlehem Shipbuilding Corporation Ltd.» деп атау алды. 1922 жылы «Бейтлехем Стил» «Лаккаванна Стил» компаниясын сатып алды, оған «Делавэр, Лаккаванна және Батыс» темір жолы және кең көлемді көмір активтері кірді. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде «Бейтлехем Стил» АҚШ қарулы күштеріне бронелық плиталар мен қару-жарақтарды, соның ішінде АҚШ Әскери-теңіз күштері үшін бронелық плиталар мен ірі калибрлі қару-жарақтарды жеткізді. «Бейтлехем Стил – өткен ғасырда Американың ұлттық қорғанысы үшін ең маңызды компания болды. Біз Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарды осы компаниясыз жеңіп алмас едік», – деді тарихшы Ланс Метц 2003 жылы «Вашингтон Пост» газетіне берген сұхбатында. «Бейтлехем» кеме жасау корпорациясының 15 кеме жасаушылығы соғыс кезінде 1121 кеме жасады, бұл соғыста кез келген басқа құрылысшыдан көп, және АҚШ Әскери-теңіз күштерінің екі мұхиты бар флотының шамамен бес бөлігін құрады. Оның кеме жасау операцияларында 180 000-ға жуық адам жұмыс істеді, бұл компанияның жалпы жұмыспен қамтылған 300 000 адамның басым бөлігін құрады. Юджин Грейс 1916 жылдан 1945 жылға дейін «Бейтлехем Стил» компаниясының президенті, ал 1945 жылдан 1957 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін директорлар кеңесінің төрағасы болды. Грейс «Бейтлехем Стилдің» Екінші дүниежүзілік соғыстағы әскери күш-жігерін ұйымдастырды. 1943 жылы Грейс АҚШ президенті Франклин Рузвельтке «Бейтлехем Стил» компаниясы күніне бір кеме шығаратынын уәде берді, және ол бұл міндеттемені 15 кемемен асырып түсті. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыс «Бейтлехем Стилді» көптеген ер адамдардан айырды. Компания әйелдерді күзетшілерге және фабрикадағы және кеңседегі жұмыстарға жұмысқа алды. Соғыстан кейін әйелдер жұмыстан босатылып, олардың орнына ер адамдар тағайындалды. 1941 жылғы 27 қыркүйекте «Бостандық флоты күнінде» АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельт Балтимордағы «Бейтлехем Стил» зауытының «Бейтлехем Фэрфилд» кеме жасаушылығында алғашқы «Бостандық» кемесі «SS Патрик Генридің» суға түсуіне қатысты. Сондай-ақ сол күні Мэриленд штатының Спарроуз-Пойнт қаласындағы «Бейтлехем Спарроуз-Пойнт» кеме жасаушылығында «Либерти» SS Джеймс Маккей және Массачусетс штатының Куинси қаласындағы «Фор-Ривер» кеме жасаушылығында «Синклер Суперфлейм» авариялық кемесі де іске қосылды. 1946 жылы «Бейтлехем Стил» компаниясы «LKAB» тау-кен компаниясымен келісімшартқа қол қойды, бұл Швецияның солтүстігіндегі темір кен өнеркәсібінің Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қалпына келуіне үлес қосты. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін «Бейтлехем Стил» зауыты құрылыс саласы үшін әртүрлі құрылымдық нысандарды жеткізуді жалғастырды. «BETHCON» деген атпен гальвандалған болат парақтары кеңінен ауа жүйістік жүйелері немесе спиральді құбырлар ретінде қолданылды. Компания қорғаныс, энергетика және болат өндіру компаниялары үшін соғылған өнімдерді де өндірді. 1949 жылдан 1952 жылға дейін «Бейтлехем Стил» АҚШ федералды үкіметімен «Бейтлехем Стилдің» Нью-Йорк штатындағы Лаккавана зауытында ядролық реакторларға арналған уран отын таяқшаларын өңдеу туралы келісімшартқа ие болды. Жұмысшылар қауіпті заттың қауіптілігін білмеді және оларға қорғаныс құралдары берілмеді. Кейбір жұмысшылар 2000 жылы қабылданған радиациялық заң бойынша өтемақы алуға тырысты. Заң бойынша, егер жұмыс тарихында радиацияға жеткілікті мөлшерде ұшыраған болса, АҚШ Еңбек департаменті жұмыскерлерге өмірінің соңында қатерлі ісікке шалдыққан жағдайда 150 000 долларға дейін өтемақы төлеуге міндетті болды. «Bethlehem Steel» жұмысшыларына бұл өтемақы төленбеді, себебі жаңа уранды өңдеу кезіндегі радиациялық доза төмен және бастапқы тәуекелге қарағанда аз қауіпті. Уранды өңдеудегі үлкен қауіп – ауыр металлдан химиялық улану, ол қатерлі ісікке әкелмейді. АҚШ-тағы болат өнеркәсібі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін гүлденді, ал Германия мен Жапониядағы боат өнеркәсібі одақтастардың бомбалауынан қирады. «Бейтлехем Стилдің» табысы 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында компания жылдық 23 миллион тонна болат өндіре бастағанда шарына жетті. 1958 жылы компанияның президенті Артур Б. Хомер АҚШ-тағы ең көп жалақы алатын бизнес-атқарушы болды, ал фирма 1962 мен 1964 жылдар арасында Индиана штатының Бернс-Харбор қаласында болашақта ең ірі зауыты болады деп жоспарланған кезеңнің құрылысын бастады. 1967 жылы компания түпнұсқалық Әлемдік сауда орталығы үшін болатты жеткізуге үміткер болды. Келісімшарттардың біреуі ғана 50 000 тонна болаттан тұрды, олар Сиэтл, Сент-Луис, Нью-Йорк және Иллинойс қалаларындағы бәсекелестерге берілді. АҚШ-тың болат өндірісіндегі әлемдік көшбасшылығы шамамен екі онжылдыққа созылды, осы кезеңде АҚШ болат өнеркәсібі шетелдік бәсекелестікпен көп жұмыс істемеді. Бірақ, ақырында шетелдік фирмалар үздіксіз құю сияқты заманауи технологиялармен қайта құрылды, ал табысты АҚШ компаниялары жаңартуға қарсылық көрсетті. «Бейтлехем» үздіксіз құюмен тәжірибе жасады, бірақ бұл тәжірибені толыққанды қабылдаған жоқ. Сонымен қатар, «Бейтлехем Стил» жұмыскерлерінің жасы ұлғайды, зейнеткерлер мен жұмыскерлер арақатынасы өсті, яғни әр жұмыскердің құндылығы бұрынғыдан гөрі зейнетақы төлемдерінің үлкен бөлігін қамтуға тиіс болды. Бұрынғы бас менеджер Юджин Грейс 1950 жылдары компанияның зейнетақы жоспарларына жеткілікті инвестиция жасаған жоқ. Компания өркендеген кезінде жасалуға тиіс зейнетақы жарналары жасалған жоқ. Нәтижесінде, компания зейнетақы төлемдерінің өсуімен және кірістің төмендеуімен және жаһандық бәсекелестіктің күшеюімен күрескенде қиындықтарға тап болды. 1970 жылдарға қарай импортталған шетелдік болат отандық болаттан арзан болды, және «Бейтлехем Стил» кішкентай масштабтағы операциялармен бәсекелестікке тап болды, олар болатты төмен бағада сата алды. 1982 жылы «Бейтлехем Стил» 1,5 миллиард АҚШ доллары көлемінде шығынға ұшырады және көптеген операцияларын тоқтатты. Компанияның табыстылығы 1988 жылы қысқа мерзімге қайта оралды, бірақ 1990 жылдар бойына қайта құру және жабылулар жалғасты.
21 ғасыр
2001 жылы «Бетлехем Болат» компаниясы банкротқа ұшырады, 1998 және 2001 жылдар аралығында төрт жылдың ішінде банкроттықтан қорғануға өтініш берген 25-ші американдық болат өндіруші компаниясы болды. 2003 жылы компания таратылды, оның қалған активтері, соның ішінде алты зауыты «International Steel Group» компаниясымен сатып алынды. «International Steel Group» өз кезегінде 2005 жылы «Mittal Steel» компаниясына сатылды, ол кейін 2006 жылы «ArcelorMittal» компаниясына бірікті. Жергілікті операцияларын жабуға қарамастан, «Бетлехем Болат» компаниясы «Бетлехем» және «Лехай аңғары» аймағына тиетін экономикалық және әлеуметтік әсерді азайтуға тырысты, «Бетлехемнің» оңтүстік жағын жандандыру жоспарларын жариялады, онда оның штаб-пәтері мен негізгі зауыты 19 ғасырдың ортасынан бері орналасқан. Компания кең аумақты қайта пайдалану бойынша тұжырымдамалық жоспарларды әзірлеу үшін кеңесшілерді тартты, және «Бетлехем жұмыстары» деп атауға және жерді мәдени, демалыс, білім беру, ойын-сауық және сауда мақсатында пайдалануға келісім туды. Ұлттық өнеркәсіп тарихы мұражайы, «Смитсонов институты» және «Бетлехем сауда орталығы» бірлесіп, «Бетлехемдегі» ең үздік өнеркәсіптік мүлікпен бірге казино және ірі сауда-ойын-сауық кешені салынды. 2007 жылы «Бетлехем Болат» мүлігі «Sands BethWorks» компаниясына сатылды, ол зауыт тұрған жерде казино салуды жоспарлады. Құрылыс 2007 жылдың күзінде басталды, ал казино 2009 жылы аяқталды. Сол кездегі әлемдік болат тапшылығына байланысты казино 600 миллион долларлық кешенді салу үшін қажетті 16 000 тонна құрылымдық болат табуда қиындыққа тап болды. Компанияның алғашқы зауыты «Бетлехемде» (Пенсильвания штаты) орналасқан «SteelStacks» – өнер және ойын-сауық ауданы болып табылады. Зауыттың тозған бес доменді пеші жаңа кампустың фон ретінде сақталды. «SteelStacks» қазіргі уақытта «ArtsQuest Center» – заманауи сахналық өнер орталығы, «Wind Creek Bethlehem» казино курорты (бұрынғы «Sands Casino Resort Bethlehem») – құмар ойындар орталығы және «Lehigh Valley» аймағының «PBS» арнасы «WLVT TV» үшін жаңа студияларды қамтиды. Аймақта үш ашық ауадағы музыкалық алаң бар: 2500 адамға дейін көрермендерді қабылдайтын тегін музыкалық алаң «Levitt Pavilion», «SteelStacks» алаңындағы «Air Products Town Square» және ашық ауада концерттер өткізетін «PNC Plaza». «Levitt Pavilion» және казино курорты «Hoover Mason Trestle» сызықтық паркі арқылы байланысқан. 2016 жылдың 9 қарашасында Нью-Йорк штатының «Лаккаванна» қаласындағы «Бетлехем Болат» кешенінің бір бөлігі болған, қайта өңдеу орталығы ретінде пайдаланылған қойма өртеніп, қирады. 2019 жылдың 19 мамырында «Бетлехем Болат» компаниясының бұрынғы бас кеңсесі «Мартин Тауэр» («Батыс Бетлехемде») демонтаждалды. «Бетлехем Болат» компаниясының корпоративтік құжаттары «Уилмингтондағы» «Hagley Museum and Library» және «Бетлехемдегі» Ұлттық өнеркәсіп тарихы мұражайында сақталады.
Электрлік көпқабатты агрегаттар
1931 және 1932 жылдары «Бейтлехем Болат» компаниясы «Рединг» компаниясы үшін 38 электрлік пойыз вагондарын жасап шығарды.
Жүк вагондары
1923 жылдан 1991 жылға дейін «Бетлехем Болат» компаниясы, Пенсильвания штатының Джонстаун қаласында орналасқан «Midvale Steel» компаниясын сатып алғаннан кейін, әлемдегі теміржол жүк вагондарының жетекші өндірушілерінің бірі болды. «Бетлехем Болат» жүк вагондары бөлімі жүк вагондары құрылысында алюминийді қолдануды алғаш рет енгізді. Джонстаун зауыты 1991 жылы басқарушылық сатып алу арқылы «Бетлехем Болат» компаниясынан сатып алынып, «Джонстаун Америка Индустриес» құрылды.
Музыка
2012 жылы Bethlehem Steel, үш мүшеден тұратын инди-рок тобы, компанияның атын алып, оның тарихын құрметтеу үшін өзін солай атады. Сондай-ақ 2012 жылы Нэнси Гриффит Intersection альбомына енген "Bethlehem Steel" әні компанияның жабылуын қайғымен еске алды. 1982 жылы Билли Джоэл Пенсильвания штатындағы Allentown және Bethlehem қалаларындағы болат жұмысшыларының өмірін суреттейтін "Allentown" әнін шығарды. "Әннің тақырыбы – Америка Құрама Штаттарындағы өндіріс индустриясының құлдырауы. Bethlehem Steel жабылуының нәтижесінде бір буын адам жұмыссыз және көңілсіз қалды, олар кеткісі келді, бірақ ата-аналарының жеткен жетістіктеріне жабысып тұрды". 1996 жылы Grant Lee Buffalo Copperopolis (альбом) альбомынан "Bethlehem Steel" әнін шығарды, ол өзінің мәтінінде осы атақты болат компаниясына сілтеме жасады.
Спорт
Бетлехем Steel F. C. (1907–1930), «Бетлехем Steel» корпорациясының демеушілігімен, ең табысты алғашқы американ футбол клубтарының бірі болды. «Филадельфия Юнион II» – «Майор Лигасы Футболының» «Филадельфия Юнион» клубының ресми филиалы болып табылатын американдық кәсіби футбол командасы. Клуб Бейтлехем қаласында құрылған және бұрын сол қалада орналасқан, ал бастапқы клубтың құрметіне «Бетлехем Steel FC» деп аталды. 2013 жылдың ақпан айында «Майор Лигасы Футболының» «Филадельфия Юнион» клубы түпнұсқа «Бетлехем Steel F. C.» клубына құрмет көрсетіп, оның дәуіріне қайта оралған үшінші формасын таныстырды. Форманың негізгі түсі қара, ал шеттері ақ, сонымен қатар сублимацияланған «Юнион» эмблемасы және «Бетлехем Steel FC» жапсырмасы бар.