Кіріспе

Швед әскерінің офицері (1727–1786)

Барон Якоб Магнус Спренгтпортен (1727–1786) – швед-фин армиясының офицері және саясаткері, Георг Магнус Спренгтпортеннің жартылай ағасы. Ол 1772 жылғы төңкерістің басшыларының бірі ретінде әйгілі, бұл төңкеріс Швецияда конституциялық монархия дәуірін аяқтап, Гюстав дәуірі деп аталатын абсолюттік монархия кезеңін бастады.

Отбасы және ерте мансап

Спренгпортеннің әкесі – швед корольдігі құрамындағы Финляндиядағы Борго (қазіргі Порвоо) қаласында тұратын барон Магнус Вильгельм Спренгпортен болды. Магнус Вильгельм швед армиясында майор болды және Ұлы Солтүстік соғысы кезінде король Карл XII армиясында қызмет етті. Ол 1708-1709 жылдары Швецияның Ресейге басып кіруіне қатысты және Переволочнадағы капитуляция кезінде тұтқындалған мыңдаған каролиандықтардың бірі болды. Содан кейін ол он үш жыл орыс соғыс тұтқыны ретінде өмір сүрді, 1722 жылы босатылып, Финляндияға оралды. Ол әйелі Анна Маргарета Амноринмен үш ұл өсірді, олардың екіншісі Якоб Магнус 1727 жылы дүниеге келді. Спренгпортен 1739 жылы 12 жасында ерікті болып швед армиясына қосылып, әкесінің жолын жалғады. 1743 жылы ол патшалық гвардия полкіне, яғни өмір сақшыларына беделді лауазымға тағайындалды және фенрик (кіші лейтенант) шенімен офицер атанды. 1747 жылы ол Финляндиядағы бекіністерде жұмыс істеу үшін танымал әскери инженер Августин Эренсвардтың басшылығына өтті, ал 1755 жылы өзі инженерлер капитаны болды. 1757 жылы Померания соғысы басталғанда, ол бастапқыда генерал-лейтенант Аксель фон Ферсеннің адъютанты болып тағайындалды, бірақ кейіннен подполковник шеніне көтеріліп, Спренгпортеннің еркін корпусы (Спренгпортен Фрикарен) деп аталған еркін корпусқа қолбасшылық етті. Еркін корпус командирі ретінде ол 1761 жылы Нойенсунд шайқасында пруссиялық біршама үлкен күшті жеңіп, жалпы алғанда Швеция үшін сәтті болмаған соғыстан кейін еңбегімен көзге түскен офицерлердің бірі болды.

1772 жылғы төңкеріс

Спренгтпортеннің соғыс батыры мәртебесі және фин бекіністерімен таныстығы, оны 1766 жылы Финляндияның шекара қорғанысының жағдайы туралы есеп дайындауға таңдауға себеп болды. Ол ұсынған шараларды жүзеге асыру үшін үкіметтен қолдау іздеді, бұл оның саяси аренаға алғаш рет қадамы болды. Сол кезде Швеция 1720 жылғы Үкіметтік акті бойынша конституциялық монархия ретінде басқарылды, онда король көбінесе номиналды рөлде болды, ал нақты билік Риксдагта (парламентте) шоғырланған. Риксдагтағы екі басты партия – «Каптар», олар сауданы дамытуды және Ресей империясымен, Ұлыбританиямен жақын қарым-қатынастарды жақтады, және «Шляптар», олар Швеция империясын қайта құру арманымен Франциямен одақтасуды және белсенді сыртқы саясатты қолдады. «Шляптар» аристократия мен әскери шенеуніктер арасында зор қолдауға ие болды, ал Спренгтпортен олардың көзқарастарымен келісіп, кейде олардың жетекшілерінің бірі саналды. Алайда ол парламенттік үкіметтің шешімсіздігіне, ерсіздігіне және көзқарастың тұрақсыздығына наразы болды және конституцияны күшті атқарушы билік құру үшін өзгерту қажеттігіне көз жеткізді. 1771 жылы таққа отырған Густав III патша да қазіргі конституциялық жүйеге наразы болды. Ол таққа отырғаннан кейін Риксдагқа конституцияға өзгерістер енгізуді ұсынды, бірақ бұл қадам «Каптар» мен «Шляптар» тарапынан тоқтатылды. Спренгтпортен бұрынғы одақтастарына көңілі толып, Svenska Botten деп аталатын, осындай ойлы аристократтар клубының көмегімен төңкеріс жасауды жоспарлай бастады. Конспираторлар патшамен байланысқа шығып, оның жоспарларына келісімін алды. Олар Спренгтпортеннің туған жері Финляндиядағы Свеаборг бекінісіндегі үлкен гарнизонды көтеріліске жетелеуді және осы әскерлерді Стокгольмге жеткізіп, астананы басып алып, үкіметті құлатуды жоспарлады. Сонымен қатар Йохан Кристофер Толл Оңтүстіктегі үкіметтік күштерді байлау үшін Сконедегі Кристианстадта екінші көтеріліске бастамашылық етуі керек еді. Спренгтпортен 16 тамызда Свеаборгқа келді және патшадан алған белгілерін көрсеткеннен кейін гарнизонды оның артынан еруге көндірді. Алайда, қолайсыз жел оның кемелерін бірнеше күн бойы Финляндиядан шығуға кедергі келтірді. Толлдың Кристианстадтағы көтерілісі де сәтті болғанымен, ол да әскерін дереу Стокгольмге жеткізе алмады. Осы уақыт аралығында астанаға көтеріліс жүріп жатқаны туралы хабар жетті, үкімет барлық қолдағы күштерге қалаға жиналып, оны көтерілісшілерден қорғауға бұйрық берді. Төңкеріс мүмкіндігін жіберіп алған сияқты көрінді, бірақ осы шешуші сәтте патша бастамашылықты өз қолына алды. 19 тамызда ол Стокгольм гарнизонын біріктіріп, содан кейін Риксдагқа аттанды, үкіметті тұтқындады және 1772 жылғы Үкіметтік актіні жариялап, абсолюттік монархияға ресми түрде көшті. Спренгтпортен 7 қыркүйекке дейін Стокгольмге жете алмады, сол кезде жаңа режимге үш аптаға жуық уақыт болды.

Кейінгі өмірі

Король Густав жомарт түрде Спренгтпортенді қолдауы үшін марапаттады, ең бастысы оны генерал-лейтенант шеніне көтеріп, әскери мансабын отыз жыл бұрын бастаған Өмір сақшылары полкіне қолбасшылыққа тағайындады. Дегенмен, Спренгтпортен Стокгольмдегі төңкеріске уақтылы көмектесе алмағанына ұялды, бұл мәселе оны терең алаңдатты, сондай-ақ корольге өзі орындауға үміттенген батыр революционер көшбасшысы рөлін тартып алғанына қызғанды. 1773 жылы итальяндық дін қызметкері және жазушы Доменико Микелесси төңкеріс туралы есеп жариялағанда, Спренгтпортен өзіне маңызды рөл берілмегеніне ашуланып, Микелессиді іздеп тауып, оны таяқпен ұрды. Микелесси кітабы корольдың қолдауымен жазылғанын айтып қарсылық білдірді, содан кейін Спренгтпортен өзінің шағымдарын растау үшін ресми тергеу талап етті, тіпті бұл орындалмаса әскерден кетіп қалумен қорқытты. Осы жолы оны көндірді, бірақ өзін-өзі құртуға бейімділігі келесі айларда одан да күшейді. 1773-1774 жылдардың қысында ол тағы да отставкаға кетумен қорқытты, себебі король Финляндияны болжамды орыс басқыншылығынан қорғау жөніндегі ұсыныстарын толық қабылдамады. Соңында 1774 жылдың көктемінде әртүрлі полктерден келген сарбаздар арасындағы ұсақ төбелес мәселесінде өз қалауын іске асыра алмағаннан кейін, ол бұл қауіпті орындады. Спренгтпортен жылына 30 000 рискдалер мөлшерінде жомарт зейнетақы алды, содан кейін ол Дюргардендегі үйге зейнетке шықты. Зейнеткерлікте ол өрескел және тік мінезді адам болып қалды, бірақ 1772 жылғы төңкерістің бастауына оның қосқан үлесі үшін шын ниетпен риза болған корольдан кейде келіп тұратын қонақтарды қабылдады. Спренгтпортенге деген құрметін көрсету үшін Густав 1778 жылы оны Серафим орденінің рыцарі етіп тағайындады. Өмірінің соңында Спренгтпортен өзінің естеліктерін жазуға тырысты, бірақ 1786 жылы қайтыс болғанға дейін оларды аяқтауға үлкермеді. Ол ешқашан үйленбеді және бала-шағасы жоқ.