Кіріспе

Италия Корольдігінің әуе күштері

Италия Корольдік әуе күштері (Regia Aeronautica Italiana) (RAI) – Италия Корольдігінің әуе күштерінің атауы. Ол 1923 жылдан 1946 жылға дейін Италия Корольдік армиясынан тәуелсіз қызмет ретінде құрылды. 1946 жылы монархия жойылды және Италия Корольдігі Италия Республикасына айналды, осыған байланысты әуе күштерінің атауы Aeronautica Militare болып өзгертілді.

Басталуы

ХХ ғасырдың басында Италия әуе соғысының алдыңғы қатарында болды: 1911 жылы Ливияны отарлау кезінде ол 23 қазанда тарихтағы алғашқы барлау ұшуын жасады, ал 1 қарашада алғашқы бомбалау шабуылын жүзеге асырды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Италияның Әскери Әуе корпусы, сол кезде Регио Эсерцитоның (Корольдік армия) құрамында болды, француз истребительдері мен жергілікті жерде жасалған бомбалаушы ұшақтарды, әсіресе алып Капрони ұшағын пайдаланды. Регия Маринаның (Корольдік теңіз күші) өз әуе күші болды, ол жергілікті жерде жасалған ұшатын қайықтарды пайдаланды.

Regia Aeronautica-ның құрылуы

Италия әуе күштері 1923 жылғы 28 наурызда тәуелсіз қызметке – «Регия Аэронавтика» деп аталды. Бенито Муссолинидің фашистік режимі оны әсерлі үгіт машинасына айналдырды, оның ұшақтарының қанаттарының астыңғы бөлігінде Италия туының түстері толық боймен бейнеленген, көптеген рекордтық ұшулар жасады. 1939 жылғы 1 сәуірден 1939 жылғы 1 қарашаға дейін итальяндық ұшқыштар 110-нан астам рекорд орнатты, соның ішінде қайталама ұшулар, ұзақ қашықтыққа ұшу, жоғары жылдамдық және биіктік бойынша әлем чемпионаттарында жеңіске жетті. Жерорта теңізі маңындағы сәтті ұзақ қашықтыққа жасалған ұшулардан кейін, Чарльз Линдбергтің «Сент-Луис рухымен» жасаған Атлантика арқылы сәтті ұшуы «Регия Аэронавтиканы» Батыс Африка мен Бразилияда аялдамалармен ұзын трансатлантикалық сапарға түрткі берді. Ең жарқын жетістіктердің бірі – 1934 жылғы қазанда Франческо Агеллоның Macchi Castoldi MC 72 ұшағымен 709 км/сағ (440,6 миль/сағ) жылдамдық бойынша әлемдік рекордты орнатуы және 1933 жылы Savoia Marchetti S.55 ұшақ қайықтарымен АҚШ-қа және Италияға жасалған ұзақ қашықтықтағы ұшу, жалпы ұзындығы 19 000 км (11 800 миль) болды. Бұл онжылдық әуе саяхаты Амстердам, Дерри, Рейкьявик, Лабрадор, Монреаль, Чикаго, Бруклин және Вашингтон қалаларында аялдамалармен өтті. Сапардың ең жарқын сәті – Чикаго теңіз портының алдындағы Мичиган көліне қонуы және «Progress Century» көрмесіне орай мыңдаған американдықтардың алдынан өткен шеру болды. 1930 жылдардың екінші жартысында «Регия Аэронавтика» Испания азамат соғысына, сондай-ақ Эфиопия мен Албанияға жасалған шабуылдарға қатысты.

Испаниядағы азаматтық соғыс

1936 жылғы шілдедегі испан төңкерісі кезінде испан шетелдік легионының формасын киген итальяндық ұшқыштар Франсиско Франконың Африка армиясын испандық Мароккодан Испанияның материгіне әкелді. Испания азаматтық соғысы кезінде итальяндық ұшқыштар испан ұлтшылдарымен және неміс Люфтваффе ұшқыштарымен бірге Aviazione Legionaria ("Авиациялық легион") құрамында күресті. Бұл жөнелту 1936 жылдың шілдесінен 1939 жылдың наурызына дейін жалғасты және "Еріктілер корпусы" деп аталған итальяндық жер күштерінің экспедициялық тобын толықтырды. Испанияда итальяндық ұшқыштар тікелей испан ұлтшылдарының басшылығында болды және неміс "Кондор легионы" ұшқыштарымен бірлескен оқулар мен операцияларға қатысты. Муссолини Испанияға 6000 авиациялық қызметкерді, сондай-ақ 720-ге жуық ұшақты, оның ішінде 80-90 Savoia Marchetti SM.81, 100 Savoia Marchetti SM.79 бомбалаушы және 380-400 Fiat CR.32 бипландарын жіберді. Бұл ұшақтар әуеде басымдыққа ие болды, испан республикалық әуе күштерінің советтік Поликарпов ұшақтарынан артық екенін көрсетті. Aviazione Legionaria шамамен 500 әуе жеңісіне қол жеткізді, әуе шайқастарында 86 ұшақ пен 200-ге жуық авиациялық қызметкерді жоғалтты. Бірақ материалдық шығындардан гөрі маңыздысы – Испаниядағы әуе соғысынан жасалған қателігі болды. Fiat CR.32-нің табысына алданып, Әуе министрлігі биплан әлі де аспанда үстемдік таба алады деп сеніп, тарихтағы соңғы соғыс бипланы Fiat CR.42 Falco-дан көптеп тапсырыс берді.

Қазақстан

Regia Aeronautica 1939 жылы Италияның Албанияға шабуылында шектеулі рөл атқарды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылдың шілдесінде Regia Aeronautica – керемет әуе күші ретінде танылды, ол кемінде 33 әлемдік рекордты иеленді, бұл Германиядан (15), Франциядан (12), АҚШ-тан (11), Кеңес Одағынан (7), Жапониядан (3), Ұлыбританиядан (2) және Чехословакиядан (1) көп. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Италияның қағаздағы әскері 3296 ұшақтан тұрды. Саны жағынан әлі де есепке алынарлық күш болғанымен, ол ескірген өндіріс әдістерін қолданатын жергілікті авиация өнеркәсібінің кедергісіне тап болды. Іс жүзінде, тек 2000 ұшақ ғана операцияларға жарамды болды, олардың ішінде бар болғаны 166 заманауи истребитель болды (89 Fiat G.50 Freccias және 77 Macchi MC.200s), екеуі де Hawker Hurricane, Supermarine Spitfire және Dewoitine D.520 сияқты потенциалды қарсыластарынан баяу болды. Regia Aeronautica-да ұзақ қашықтықтағы немесе түнгі истребительдер болған жоқ. Германиядан көрсетілген техникалық көмек жағдайды жақсартуға көмектеспеді.

Франция шайқасы

1940 жылы 10 маусымда Франция шайқасының соңғы күндері Италия Франция мен Ұлыбританияға соғыс жариялады. 13 маусымда Fiat CR.42 ұшақтары француз әуе күштерінің базаларына шабуыл жасап, Тулон портын бомбалаған Fiat BR.20 ұшақтарын сүйемелдеді. Екі күннен кейін 3° Stormo және 53° Stormo құрамындағы CR.42 ұшақтары француз әуе базаларына тағы шабуыл жасап, Dewoitine D.520 және Bloch MB.152 ұшақтарымен қақтығысты, бес ұшақты жоқ қылған бес жеңіске ие болды. Бірақ 15 маусымда француз әскери-теңіз күштерінің шағын флоты Лигурия жағалауын атқылағанда, итальяндық әуе күштері бұл әрекетті тоқтатуға немесе француз кемелеріне тиімді шабуыл жасауға мүкіндік таппады, бұл Регия Марина, итальяндық теңіз күштерімен ынтымақтастық жоқтығын көрсетті. Соғыстан кейін жарық көрген кітабында генерал Джузеппе Санторо, әуе күштерінің жоспарланбаған қолданылуын сынға алды, себебі ол бекіністерге қарсы әуеден бомбалау операцияларына дайын болмаған, нәтижесінде бомбалардың шамамен жартысы ғана нысанаға жетті. Ресурстарды дұрыс пайдаланбауына қарамастан, бомбалау миссиялары Regio Esercito арқылы Италияның оңтүстік Францияға шектеулі ілгерілеуін мүмкін етіп, қолдады. Италияның әуе күштері Британия шайқасы оның шектеулерін көрсеткенге дейін өзінің атағын сақтап келді. Соғыстан кейін Францияда, әсіресе Париж мен Бордо арасында, итальяндық ұшақтар бейбіт азаматтар колонналарын атқылаған деген кең таралған қауесет болды, көптеген адамдар олардың үш түсті дөңгелектерімен боялғанын көргендерін айтты. Алайда, бұл айыптамалар расталмады, өйткені итальяндық ұшақтардың мұндай алыс нысаналарды шабуылдауға жеткілікті ұшу қашықтығы болмады және олар қысқа қашықтықтағы әскери мақсаттарға назар аударды (Regia Aeronautica қанаттарындағы дөңгелектер үш фашистік шоғырдан тұрды, бұрынғы үш түсті дөңгелектерді алмастырды). Қорытындысында, бұл итальяндық шабуылға, итальяндық әуе күштерінің атағына және шиеленіскен және жаңсақ атмосфераға байланысты туған миф екені анықталды.

Таяу Шығыс

Regia Aeronautica ұшақтары Италияның Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуының басынан-ақ Таяу Шығыс майданында көзге түсті. Англо-ирак соғысы кезінде "Ирактағы ұшқыштар тобы" (Fliegerführer Irak) деген атпен белгілі Германия мен Италия ұшақтары, Иракқа ұшып бара жатқанда Виши Франциясы бақылап отырған Сирия мандатында жанармай құю үшін тоқтады. Олар жол жүрісінде Ирак Әуе күштерінің ұшақтары болып көріну үшін маскировкаланып, сондай боялды. Аймақта Германия мен Италияның ықпалына байланысты туған алаңдаушылық одақтастардың Сирия мен Ливанға жасаған әскери операциясына әкелді. Соғыстың көпке белгісіз оқиғаларының бірі ретінде, 1940 жылдың шілдесінен бастап итальяндық ұшақтар Ұлыбританияның Палестина мандатындағы қалаларды бомбалады. Бұл ежелгі Рим дәуіріндегідей, британдықтарды кері итеріп, Жерорта теңізінің басым бөлігін қайта бағындыру мақсатымен жасалды. 10 қыркүйекте Тель-Авивке жасалған бомбалау салдарынан 137 адам қаза тапты. Қазанның ортасында итальяндықтар Бахрейндегі британдық қорғаушылығындағы американдық мұнай өңдеу зауыттарын да бомбалады.

Шығыс Африка

Италияның Шығыс Африкасында Регия Аэронавтика басқа соғыс театрларына қарағанда тиімдірек жұмыс істеді. 1940 жылдың маусым айында Италия Корольдік әуе күштерінің құрамында 195 истребитель, бомбалаушы және барлау ұшағы, сондай-ақ 25 көліктік ұшақ болды. Ұшақтардың бір бөлігі ескірген еді, бірақ итальяндықтар Savoia Marchetti SM.79 (12 дана) және Savoia Marchetti SM.81 бомбалаушыларымен, Fiat CR.42 истребительдерімен қаруланған. Салыстырмалы түрде, бұл Шығыс Африка кампаниясының басында екі тараптың да қолжетімді ең жақсы ұшақтарының бірі болды. Сонымен қатар, итальяндық ұшақтар көбінесе британдық және Достас әскерлеріне қарағанда жақсы әуежайларда орналасқан. Соғыс басталған кезде итальяндық ұшқыштар жеткілікті дайындықтан өткен және өздерінің қабілеттеріне сенімді болды. Жаулық қимылдардың басында Регия Аэронавтика әуеде басымдыққа қол жеткізді, ал кейде тәжірибелі итальяндық ұшқыштар Fiat бипландарымен ұшып, тіпті жылдам және жақсы қаруланған Hawker Hurricane монопландарын да атып түсірді. Дегенмен, алғашқы үш айда Регия Аэронавтика 84 ұшақты жоғалтып, 143 әуе экипажы мүшесі қаза тауып, 71 адам жарақат алды, бірақ бұл шығындар итальяндық операцияларды тоқтатпады. Италиядан үзіліп қалғандықтан, отын, оқ-дәрі, қосалқы бөлшектер мен жаңарулардың жетіспеушілігі күрделі мәселеге айналды және Регия Аэронавтика тозу соғысында әлсіреп қалды. 31 қаңтарда Аоста герцогы, Принц Амедео, Шығыс Африкадағы итальяндық әскери күштерінің саны 67 ұшқыш машинаға дейін азайғанын және отынның шектеулі екенін хабарлады. Ақпан айының соңында Регия Аэронавтиканың Шығыс Африкада тек 42 ұшағы қалды, ал британдықтар енді басымдыққа ие болды. Наурыз айында әуе күштері бөлімдерінің артық қызметкерлері жаяу әскер ретінде күресуге мәжбүр болды. Келесі айдың соңына қарай Шығыс Африкада итальяндықтардың тек 13 техникалық тұрғыдан жарамды ұшағы қалды. Соңында, 1941 жылдың 24 қазанында, Италияның толық капитуляциясына бір ай қалғанда, кампанияның соңғы итальяндық ұшағы, Fiat CR.42 атып түсірілді.

Британия шайқасы

1940 жылдың 10 қыркүйегінде Ұлыбритания шайқасында Люфтваффеге көмек көрсету үшін тәуелсіз әуе корпусы құрылды. Ол Corpo Aereo Italiano, немесе CAI деп аталды. Оған генерал Рино Корсо Фужие басшылық етті. Оның құрамында шамамен 170 ұшақ болды. Қатты ауа райы және осы соғыс театрына лайықсыз ұшақтар CAI-дың тиімді әрекеттерін қиындатты. CR.42 ұшақтары британдық Hawker Hurricane және Supermarine Spitfire ұшақтарымен қараша айында бар болғаны екі рет қана қақтығысты. Итальяндықтар бес жеңіске және тоғыз мүмкін жеңіске қол жеткізді, бірақ бес Fiat бипланы атып түсірілді. 1941 жылдың қаңтар айында бомбалаушылар мен CR.42 ұшақтары Италияға қайтарыла бастады. 1941 жылдың сәуір айының ортасына дейін G.50 ұшақтарының екі эскадрильясы ғана қалды. Осы науқан барысында Regia Aeronautica 36 ұшақ (оның ішінде 26 апаттан) және 43 әуе экипажы жоғалтты, бірде-бір расталған әуе жеңісіне қол жеткізе алмады. 1941 жылы Regia Aeronautica Мальтаға тағы да шабуылдар жасады, бірақ 1940 жылғыдан гөрі азырақ қарқынмен. Итальяндық ұшқыштар мальтийлік истребительдерінен және зениттік артиллериядан қатты қорқып, қоршалған аралға ұшу "өлім жолы" (rotta della morte) деп аталды. 1942 жылы, 1 қаңтар мен 8 қараша аралығында Мальтаға қарсы операциялар кезінде Regia Aeronautica тағы 100 ұшақ жоғалтты. Мальта жабдықтарының, кемелерінің және көлік құралдарының көптеген шығындарын бастан өткерді және ашаршылықтың қаупіне жетті. Дегенмен, қоршалған арал итальяндық және неміс әуе күштерінің шабуылдарына төтеп берді және шамамен 1500 осьтік ұшақты жойды. Бірақ қоршау кезінде RAF-тің жоғалтулары одан да ауыр болды – 547 ұшақ (оның ішінде 300 истребитель) әуеде және 160 жерде жойылды, сондай-ақ 504 ұшақ әуеде және 231 жерде зақымдалды.

Гибралтар

Регия Аэронавтика 1940 жылдың шілдесінен бастап британдық Гибралтар колониясына және оның маңызды теңіз базасына шабуылдар жасады. Албаниядағы әуе базаларының нашар инфрақұрылымы итальяндық авиациялық бөлімшелері арасындағы байланыс пен қимыл-қозғалысқа кедергі келтірді. Тек Тирана мен Валонада екі әуежай ғана макадамды ұшу-қону жолақтарына ие болды, сондықтан күзгі және қысқы ауа райы операцияларды қиындатты. Итальяндық теңіз күштері мен армия арасындағы ынтымақтастық та әдеттегіден ауытқыды. Соғыс басталғалы бірнеше күн өткен соң, итальяндық ұшқыштар No. 80 эскадрильясымен (басшысы – көрнекті эйс Мармадук Паттл, құрамында "Глостер Гладиатор" ұшақтары), No. 30 эскадрильясы, No. 211 эскадрильясы және "Бристоль Бленхейм" ұшақтарымен жабдықталған No. 84 эскадрильясы, сондай-ақ "Викерс Веллингтон" ұшақтары бар No. 70 эскадрильясымен кездесті. Бірте-бірте итальяндық әуе күштері (итальяндық әуе базаларынан ұшатын эскадрильяларды қоса алғанда) грек әскерінің саны азайып бара жатқанда 400-ден астам ұшаққа дейін жетті. Алайда, бұл артықшылық Грекия армиясын Реджио Эсерцитоны қорғанысқа көшіруге және Албанияға қайтаруға кедергі келтірмеді. 1941 жылдың басында жағдай өзгерді, өйткені неміс Вермахты Югославия мен Грецияға бірдей шабуыл жасады. Югославияға қарсы 11 күндік науқанда Регия Аэронавтика 600 ұшақ жұмсады, бес әуе жеңісіне (плюс 100 ұшақ жерде жойылды) қол жеткізді және бес ұшақ жоғалтты. Алайда, осы сәттен бастап Балқандағы науқанда Регия Аэронавтиканың рөлі негізінен Люфтваффеге көмек көрсетуден тұрды. Бұл көмек Греция мен Югославияны оккупациялау кезінде де жалғасты. Регия Аэронавтика RHAF және RAF-қа қарсы 218 ұшақтың түсірілгенін және 55 күмәнді жағдайды хабарлады, ал гректер 68 әуе жеңісін (плюс 23 күмәнді жағдай) және британдықтар 150 ұшақты жойғанын мәлімдеді. Шындығында, Грекияға қарсы әуе соғысы италиялықтарға тек 65 ұшақ жоғалтуға (бірақ 495 зақымдалды) әкелді, ал RAF Грекиядағы науқанда 209 ұшақты жоғалтты, оның 72-сі әуеде, 55-і жерде, ал 82-сі эвакуация кезінде жойылды немесе тасталды.

Шығыс майданы

1941 жылдың тамызында Регия Аэронаутика Шығыс майданға "Ресейдегі итальяндық экспедициялық корпусы" (Corpo di Spedizione Italiano in Russia, немесе CSIR) құрамына 1900 адамнан тұратын әуе корпусын жіберді, кейін "Ресейдегі итальяндық армиясы" (Armata Italiana in Russia, немесе ARMIR) "Ресейдегі итальяндық әуе күштерінің экспедициялық корпусы" (Corpo Aereo Spedizione in Russia) деп аталды. Бастапқыда 51 Macchi C.200 истребителімен жабдықталған 22° Gruppo CT және Caproni Ca.311 бомбалаушылары бар 61° Gruppo эскадрильялары 1941 жылдан 1943 жылға дейін итальяндық қарулы күштерін қолдады. Олар бастапқыда Украинада орналасқан және соңында Сталинград ауданындағы операцияларды қолдады. 1942 жылдың ортасында Macchi C. 202 жаңа ұшағы Ресейдегі операцияларға енгізілді. 1942 жылы CSIR ARMIR құрамына енді, ал ARMIR 1943 жылдың басында Сталинград шайқасындағы сәтсіздіктен кейін таратылды. Әуе корпусы 1943 жылдың қаңтарында операциядан шығып, Одессаға көшірілді. 1944-1945 жылдары итальяндық персонал Балтық аймағында және Шығыс майданының солтүстік бөлігінде Luftwaffe-тің тікелей басқаруымен 1-ші әуе көлігі тобы (итальянша: 1° Gruppo Aerotrasporti "Terracciano", немісше: 1° Staffel Transportfliegergruppe 10 (Ital)) атымен жұмыс істеді. Бұл топ Италия Социалдық Республикасының Ұлттық Республикалық Әуе күштерінің құрамына кірді.

Тунистік науқан

Тунис науқаны қарсаңында Regia Aeronautica және Luftwaffe Солтүстік Африкада әуедегі теңдікке де, соры аспан басымдығына да сирек жете алмайтын болды.

Сицилия кампаниясы және 1943 жылдың 8 қыркүйегінен бұрын

Регия Аэронавтикасы Сицилия кампаниясы барысында қорғанысқа көшті. Итальяндық ұшқыштар Регия Марина кемелерін батыруға жасалған одақтастардың тымыр-тымыр күш-жігеріне қарсы үздіксіз күресті. Одақтастардың Сицилияға шабуылы алдында, әуеде басымдық алу мақсатымен Сицилиядағы әуежайларға одақтас бомбалаушы ұшақтарының ірі шабуылы жасалды. Бұл Регия Аэронавтикасын әлсіз қалдырды, бірақ Сардиния, Оңтүстік Италия және Оңтүстік Франциядан ұшақтар түсе берді. Регия Аэронавтикасының одақтастармен келісімге келгенге дейінгі соңғы міндеті – 1943 жылдың 8 қыркүйегінде АҚШ Әскери Әуе Күштерінің Фраскати мен Римді бомбалауы кезінде қорғану болды.

Соғыс бітуден кейінгі кезең

Италиялық қарулы келісімнен кейін Regia Aeronautica қысқа мерзімге екі жаңа итальяндық әуе күшімен алмастырылды. Оңтүстік Италиядағы Салерно қаласында штаб-пәтері орналасқан Роялисттік итальяндық әріптес әуе күштері (Aviazione Cobelligerante Italiana, немесе ACI) одақтас күштермен бірге күресті. Солтүстік Италияда Ұлттық Республикалық әуе күштері (Aeronautica Nazionale Repubblicana, немесе ANR) Италия Социалдық Республикасы мен Осі үшін ұшты. ANR-дің алғашқы истребитель бөлімшесі Флоренцияда орналасқан 101-ші Gruppo Autonomo Caccia Terrestre болды. Корольдік және Республикалық әуе күштерінің ұшақтары ешқашан бір-бірімен қақтығыспаған. ACI Балқан аймағында, ал ANR Солтүстік Италияда және Балтық теңізі маңындағы аймақта әрекет етті. 1940 жылдың 10 маусымынан 1943 жылдың 8 қыркүйегіне дейін Regia Aeronautica 6483 ұшақты жоғалтты (басқа деректер 5201 деп хабарлайды), оның ішінде 3483 истребитель, 2273 бомбалаушы, торпедо тасушы және көліктік ұшақ, сондай-ақ 227 барлау ұшағы. Италия Корольдік әуе күштері 4293 жау ұшағын жойғанын мәлімдеді, оның ішінде 1771 ұшақ жерде қиратылған.

Regia Aeronautica-ның аяқталуы

Италия 1946 жылғы 2 маусымда республика жариялағанда Regia Aeronautica-ның ізбасары Aeronautica Militare болды.