Кіріспе

Италия – итальяндық әуе күштеріне тиесілі жартылай қатаң дирижабль. Оны итальяндық инженер және генерал Умберто Нобиле жобалаған, ол Солтүстік полюс айналасындағы екінші ұшу сериясында дирижабльге қолбасшылық етті. Италия 1928 жылдың мамыр айында апатқа ұшырады, апаттан бір адам қаза тапты, құтқару күтіп тұрғанда суықтан бір адам қаза тапты, ал алты экипаж мүшесі әлі ауадағы қабылдағышта тұрып қалды. Құтқару операцияларының соңында барлығы 17 адам (экипаж және құтқарушылар) қаза тауып, бірнеше адам аман қалды.

Полярлық экспедиция

1927 жылдың соңында, көптеген шақырулардан кейін, Нобиле Италия географиялық қоғамының қамқорлығымен Солтүстік полюске жаңа ғылыми экспедиция үшін осы әуе кемесін пайдалануға рұқсат алды. Ол Италия Корольдік теңіз күштерінен күшті көмек алды және Милан қаласының жеке қаржыландыру комитетінен қажетті қаражатты жинады.

Милан-Ны-Алесунд

1928 жылы 15 сәуірде сағат 01:15-те «Италия» Милан қаласындағы базадан Арктикаға ұшып кетті. Бортында 20 адам, жанармай мен жабдықтардың үлкен жүгі болды. Германиядағы Столпқа дейінгі алғашқы сапар 30 сағатқа созылып, түрлі нашар ауа-райымен қиындыққа толы болды. Триестке жақын жерде желдің күркіреуі құйрық қанаттарының біреуін зақымдады. Кейін Судет тауларында қатты нөсер жауып, шамалы болғасын, молния шабудан мүжілді. 16 сәуірде сағат 07:15-те Помераниядағы Столпқа қонған кезде пропеллерлер мен қаптамасында бұрқасыннан зақымдар, ал құйрық қанатында ауыр зақым анықталды. Желге қарсы күресу үшін барлық балласт пен отынның көп бөлігі пайдаланылды. Жөндеу жұмыстары он күнге созылды, қажетті бөлшектер мен техниктер Италиядан жеткізілуі тиіс болды. Столптан ұшып көтерілуге нашар ауа-райы кедергі келтірді, бірақ «Италия» 1928 жылғы 3 мамырда сағат 03:28-де Норвегияға бет бұрды. Сегіз сағаттан кейін швед теңіз әскері ұшақтарымен бірге Стокгольмнің үстінен өтті. Экспедицияның метеорологы Финн Малмгрен әуеден үйін көріп, кемесін төмендетіп, анасына хат жіберді. Жаман ауа-райы «Италияны» Финляндия арқылы шығысқа қарай итерді. 4 мамыр күні сағат 01:49-да Рованиемиден өтіп, сол күні Вадсёдегі тұғырға қонды. Әуе кемесі қиындықсыз тоқтағанмен, қарлы боран мен қатты жаңбыр экипажды үнемі алаңдатып, конструкцияға аз ғана зақым келтірді. Ауа-райы жақсарған соң, «Италия» 5 мамыр күні сағат 20:34-те Ню-Олесун (Кингс-Бей) бағытына ұшып кетті. Келесі күні сағат 05:30-да Ақ аралдағы метеорологиялық стансадан өтті, бірақ көп ұзамай қатты желге тап болды, сонымен қатар бір қозғалтқышы да істен шықты. 6 мамыр күні сағат 12:00-де «Италия» Кингс-Бейге жетті, онда капитан Джузеппе Романья Маноя басқаратын «Ситта ди Милано» қолдау кемесі күтіп тұрды.

Полярлық ұшулар

Нобиль үш полярлық ұшуды жоспарлады, әрқайсысы Арктиканың әртүрлі аймағын зерттеумен, ұшулар арасында Кингс-Бейге оралумен байланысты. Қажетті қозғалтқыш пен конструкциялық жөндеулер аяқталғаннан кейін, алғашқы ұшу 1928 жылғы 11 мамырда Кингс-Бейден басталды. «Италия» ұшағы ұшудың сегіз сағатынан кейін кері қайтуға мәжбүр болды, себебі қапталған мұз қалыңдап, экстремалды жағдайларға байланысты басқару кабельдері тозығып кетті. Екінші рейс 15 мамыр күні сағат 13:20-да ұшып, алпыс сағатқа созылды. Бірінші ұшудан өзгеше, бұл жолы ауа райы өте қолайлы болды және көріну өте жақсы еді. Осыған дейін картаға түсірілмеген Николай II жеріне ұшып барып қайтқанда құнды метеорологиялық, магниттік және географиялық деректер жиналды. Малмгрен ауа райы мен мұзды бақылады, ал Понтремоли мен Бэхунек магниттік құбылыстар мен радиоактивтілікті өлшеді. Әуе кемесі 18 мамыр күні таңертең Кингс-Бей базасына қауіпсіз қонды. Үшінші ұшу 23 мамыр күні таңертең басталды; Гренландия жағалауы бойымен, күшті артылған желдің көмегімен «Италия» 24 мамыр күні сағат 00:24-те Солтүстік полюске жетті. Нобиль кейбір ғалымдарды мұзға түсіру үшін арқан, үрлейтін сал және аман сақтану жиынтығын (ол өте пайдалы болды) дайындаған еді, бірақ жел бұл міндетті орындауға мүмкіндік бермеді. Оның орнына олар полюсті айналып, байқаулар жасады және сағат 01:20-де қысқа рәсім кезінде мұзға итальян және милан туларын, сондай-ақ Папа Пий XI сыйлаған ағаш крест пен Форли қаласының тұрғындарының діни медалін тастады. «Италия» 24 мамыр күні сағат 02:20-де базаға қайтып келді.

Авария

Италияға полюске жетуге көмектескен соңғы жел енді оның жолын қиындатты. Нобиль кері сапардың 40 сағатқа созылатынын есептеп, Мальмгренмен полюске жеткенге дейін бірнеше сағат бұрын мүмкіндіктерін талқылады. Нобиль Канададағы Маккензи шығанағына қарай полярлық маршрутты қарастырды, бірақ Нобильдің айтуынша, Мальмгрен Кингс шығанағына оралуға кеңес берді, кері сапарда желдің басылуын болжады. Ал Мальмгрен канадалық маршрутты таңдаса, жол бойы қарсы жел болатынын күтті. Әрине, екеуі де Канаданың шұрайлы даласына мәжбүрлеп қону перспективасынан жағымсыз жағдайға түсті, себебі бұл экспедицияның соңы дегенді білдіретін еді. Кингс шығанағына қарай оңтүстікке бет алған «Италия» 24 сағат бойы күшейе түскен қарсы жел мен қалың тұманнан кейін базаға жартылай ғана жетті. Әуе кемесі тыныш жел аймағына жету үшін күш салып, қиындыққа тап болды. Пропеллерлерде мұз қатып, қабықшада тесіктер пайда болды, осыдан соң жөндеу жұмыстары үздіксіз жүргізілуі тиіс болды. Қозғалтқыштың жылдамдығы артты, бірақ отынның тұтынуы екі есеге артты, басқа ешқандай әсері болмады. Компасқа жауапты доктор Бёхунек бағыттың 30 градусқа дейін өзгеретінін хабарлай бастады, ал лифт операторы Чечони де басқаруды сақтауда ұқсас қиындықтарға тап болды. 25 мамыр күні сағат 07:30-да 48 сағаттан астам уақыт бойы оянбаған Нобиль жағдайдың қиын екенін түсінді, ал сымсыз байланыс операторы Джузеппе Биаги, егер ол қоңырауға жауап бермесе, себебінің жақсы болатынын хабарлады. Нобиль әуе кемесінің орналасқан жерін Моффен аралынан 100 миль (161 км) солтүстік-шығысқа қарай деп есептеді, бірақ шындығында ол аралдан 200 миль (322 км) шығысқа қарай болды. Бірінші қиын жағдай 25 мамыр күні сағат 09:25-те болды, лифт басқаруы кеме 1000 футтан (305 м) төмен биіктікте ұшқанда төменгі жағдайда тоқтап қалды. Барлық қозғалтқыштар тоқтатылды және «Италия» тік мұздықтың 91 метріне дейін түскеннен кейін қайтадан көтеріле бастады. Әуе кемесіне 30 минут бойы бұлт қабатынан жоғары, ашық күнге көтерілуге рұқсат берілді. Екі қозғалтқыш қайта іске қосылғаннан кейін кеме 1000 футқа (305 м) төмендеді, ешқандай жаман әсері болмады, қарсы жел сәл басылып, 30 миль/сағ жылдамдыққа жетеді. Мальмгрен рульді иеленді, Заппи оны қадағалады, ал Чечони лифттерді басқаруды жалғастырды. 10:25-те кеменің арт жағы ауыр екені және Нобильдің жылдамдығымен құлап жатқаны байқалды. Нобиль лифттерді толығымен және төтенше қуатты қосуға бұйрық берді, бірақ мұрын 21 градусқа көтерілгенімен, төмендеу тоқтамады. Нобиль шебер Ренато Алессандриниге автоматты газ клапандарын тексеру үшін қабықшаның арт жағына баруды бұйырды. Көп ұзамай апаттың болмайтынын түсінген Нобиль қозғалтқыштарды толығымен тоқтатуға және соқтығысу кезінде өрттің алдын алу үшін электр қуатын кесуге бұйрық берді. Алайда, сол жақ қозғалтқыш инженері бұйрықты байқамады, ал кеме бұрыла бастады. Сонымен қатар Нобиль Чечониге балласт тізбегін тастауға бұйрық берді, бірақ ол тік еден мен тізбектің сенімді бекітілуіне байланысты бұйрықты уақытында орындай алмады. Бірнеше секундтан кейін әуе кемесінің басқару кабинасы тік мұзға соқтығысып, жарылып, кілден жұлынып кетті. Гондоланың салмағынан бірден босаған қабықша көтеріле бастады, кілде үлкен жарық пайда болды және кабинаның бір бөлігі әлі де жабысып тұрды. Тоғыз адам (және Нобильдің фокс-терьеры Титина) және бір адам мұзда қалып қойды. Алты адамнан тұратын экипаж әлі күнге дейін ұшып келе жатқан қабықшаға қамалып қалды, ол, экипаж мүшелерімен бірге, ешқашан табылған жоқ. Апат болған жер Свалбардтың Нордаустлант аралынан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Теңіз мұзы аман қалғандарды Фойн және Брох аралдарына жеткізді.

Тез арада

Сессиони жарылған кабинадан мұз үйіндісіне лақтырылып, екі аяғын да жарақаттады. Кейінірек ол конверттің үстінен ұшып келе жатқанын, ал Сиоканың оң жақ қозғалтқыш вагонынан жартылай шығып, қорқып төмен қарай қарап тұрғанын есіне алады. Лаго, доктор Понтремоли және Алессандрини де жолдас жол болған жердің жыртылған ашылуында көрінді. Бас механик Этторе Ардуино, ерекше ес жиып, мұздағы адамдарға қолға түскен нәрсені лақтыра бастады, ол конвертті алып, баяу кетіп бара жатты. Бұл заттар мен мұзға түсуге арналған қаптар аман қалғандарды ұзақ азапқа тірі қалдыруға көмектесті. Ардуино мен басқа бес адам, ағып тұрған дирижабль конвертімен бірге құрып кетті деп болжанады. Тройани қозғалтқышты басқару сигналдарында жақсырақ болды, өйткені ол жұмсақ қарға лақтырылып, бірден аяғына секіріп, көз айнектерінен қарды тазалап, құлап қалмады. Виглиери мен Мариано карта үстелінің жанында тұрды, қысқаша артқы қозғалтқыш вагонының мұзға қатты соққы бере жатқанын көрді, содан кейін олар өздерін құлап қалған, бірақ зардап шекпеген, қалдықтар массасында тапты. Биагиге жедел жәрдем шақыруын жіберуге уақыт жетпей, апаттық радионы алып, оны зақымданудан сақтап қалуға тырысты. Мұздың әсерінен оның күші жойылды, бірақ ол әлі де кабинаның қираған жерінде болды. Нобиль есінен танып, бас жарақаттанған, Малмгрен мен Заппи жанында. Мариано, Бехунек, Тройани және Виглиери бірінші болып орнынан тұрып, қалғандарын тексеріп, зақымданған-жарақаттанбағанын тексерді. Нобиль біртіндеп есін жиды. Сессионидің екі аяғы қатты сынған. Малмгреннің иығы жарақаттанған (сарылған немесе шығып кеткен) және көп ұзамай ішкі жарақаттарға күдік туды. Зэппиде көкіректің ауырсынуы, сынық қабырғасы болған. Тез арада аман қалғандарға шоколад, пемикан, Колт револьвері, оқ-дәрілер мен сигнальдық факел салынған су өткізбейтін қап табылды. Биагидің қысқа толқынды радиосы жарамды болғандықтан, радио мачтаны салу үшін материал іздеуді бастады. Көп ұзамай ол артқы қозғалтқыш вагонының мұзға соққы беріп, Помелла денесі құтқарылған және мұз блогына отырды, бірақ көп ұзамай бас жарақаттан қайтыс болды. Осы күйзеліске қарамастан, Биаги антеннаны орнатып, бірнеше сағат ішінде зардап шеккендердің алғашқы SOS сигналдарын жіберді. Нобиль мен Сессиони жылуы үшін ұйықтайтын ыдысқа орналастырылды және келесі бірнеше сағат жартылай санада болды, ал қалғандары апаттан алғандарын жинады. Нобильдің айтуынша, апатқа қатысы бар екендігіне байланысты үлкен ауырсыну мен кінәсін сезінген Малмгрен өзін суға батып, апат орнын тастап кететінін мәлімдеді, бірақ Нобиль оған қайтуға қатты бұйрық бергенде тоқтады. Сол күні Мариано Мальмгренді құлаған жерден жүкті Колт револьверімен кетіп бара жатқан кезде ұстап алып, қарусыз қалдырды. Осы уақытта зардап шекпеген ер адамдар мұздықты қарап шығып, керек-жарақты жинады. Олар мұздың тұрақты бөлігін таңдап алып, қайта қалпына келтірілген жібек шатырды орнатты. Бұл олардың алдағы сынақ кезінде жалғыз баспанасы болды. Апаттан кейінгі күн апаттан кейін қалдықтар арасында қосымша заттарды іздеумен өтті. Олар апат орнының шамамен қандай жерде екенін анықтауға мүмкіндік беретін навигациялық құралдар мен карталарды тауып алды. Олар сонымен қатар әр адамға арналған рациондардың санын есептеп шығарды: күн сайын аз тамақ, негізінен, пемикан мен шоколад, мұзда 25 күн бойы есептеледі. Ақырында азық-түлік жиналып, 45 күнге дейін жеткізілді. Ақырында, адамдар толы шатырды әуеден жақсырақ көру үшін қызыл жолақтармен бояды, бұл әуе кемесі бортындағы бояу маркерлік бомбаларды пайдалану арқылы жасалды. Биаги өзінің радиосымен көмекке үнемі сигнал беріп отырды, бірақ Città di Milano қолдау кемесімен байланыс ұзақ уақыт бойы кедергіге ұшырады. Бұл себепті далалық радионың нашар жұмыс істеу жағдайы, қысқа толқындардың ерекше таралуы және Ny Ålesund итальяндық базасындағы журналистердің радиостанцияларды адалсыз пайдалануы. Ерлер көптеген жүн киімдермен және тоқты терісінен жасалған ұшу костюмімен жабдықталған, бірақ олардың барлығы апат кезінде толық киінбеген және ешқайсысының Арктикадағы тіршілікке жарамды киімі болмаған. 28 мамырда алыстан құрлық көрінді, бұл тірі қалғандардың ұнжырғасын түсірді. Олар құрлыққа қарай сапар шегуге тырысу керек пе деген талқылаулар басталды және ақыр соңында Малмгрен, Заппи және Мариано көмек шақыруға тырысады деп шешілді. 29 мамырда Малмгрен апат орнына келген қызық полярлық аюды атып өлтірді, бұл тағамды жаңа етпен толықтырды.

Құтқару жұмыстары

25 мамырда капитан Романья Маноя Ослодағы итальяндық делегация арқылы Норвегиядан дереу көмек сұрады. Ол екі кит аулау кемесін жалға алып, солтүстік-шығыс жағалауға құтқару круизіне шықты. Одан кейін халықаралық құтқару операциясы басталды. Бұл жаңалық Ослодағы Роалд Амундсенге жетті, ол дереу іздестіруді ұйымдастыруға кірісті; бұрынғы полярлық экспедицияға Амундсен мен Нобилемен бірге қатысқан америкалық Линкольн Эллсворт та іздеуге көмектесуге ұсыныс жасады. Италияда бұрынғы әскери-әуе күштерінің бастығы және Нобиледің досы Артуро Мерканти Арктикаға іздеу жұмыстарын жүргізу үшін әскери-әуе күштерінің ұшақтарын жіберуді сұрады. Итальяндық үкімет үш теңіз ұшағын пайдалануға рұқсат берді: Луиджи Пенцо басқаратын Dornier Wal; Иво Раваццони басқаратын Dornier Wal; және 20 маусымда "Қызыл шатырдан" аман қалғандарды бірінші болып тапқан подполковник Умберто Маддалена басқаратын Savoia Marchetti S.55. Капитан Дженнаро Сора (италиялық армияның Альпини шаңғы жасағынан) Città di Milano қолдау кемесінен мұз үстінен батыл шаңғымен жүгіру әрекетін жасады, ал SUCAI (Италия Альпинистік клубының университеттік бөлімі) өкілдері Матеода мен Альбертини итальяндық жалдамалы кеме Braganza-дан солайша әрекет етті. Іздеу жұмыстарындағы үйлесімсіздік салдарынан апаттан аман қалғандардың (және құтқарушыларға айналмақ болғандардың) барлығын құтқару 48 күннен асты. Роалд Амундсен Рене Гильбо басқаратын француздық Latham теңіз ұшағында құтқару операциясына қатысу үшін Шпицбергенге бағыт алғанда жоғалып, қаза тапқан деп есептеледі.

Апат себептері

"Италия" апатының себептері бүгінге дейін даулы болып келеді. Басты себептер – қатал Арктика климаты және бұрқасын күшейген кезде, Канадаға қонуға тырысудың орнына, Шпицбергендегі базаға қайту туралы шешім. Осы факт метеоролог Финн Малмгренді апаттан кейін екі рет өмірге қол көтеруге итермеледі. Тағы бір фактор – әуе кемесін бұлт қабатынан жоғары көтерілуге рұқсат ету, нәтижесінде қыздыру және сутегінің кеңеюі, бұл газдың автоматты клапандарын ашты. Қозғалтқыштар қайта іске қосылғаннан кейін, кеме мұздақ ауаға қайтадан түсіп, клапандар ашық қалған немесе кемеде сутегінің көлемі артық болғандықтан, енді ауада ұша алмады. Италия фашистік үкіметі Нобилені апатқа кінәлі деп айыптады және ол баспасөз тарапынан жамандау науқанының құрбаны болды. Алайда, бас дирижабль командирі Хьюго Эккенердің бір сын-пікірі, мүмкін, негізді – Нобиле бастапқыда бұлт қабатынан жоғары көтерілмеуі керек еді. Тағы бір мүмкіндік – газ камераларының бірінің жарылуы, бірақ бұл ықтималсыз, себебі экипаж мүшелерінің бірі оны дереу байқаған болар еді. Соңғы теорияға сәйкес, әуе кемесі ұшу алдындағы мұзды тазалау кезінде зақымданған болуы мүмкін, онда мұзға қарсы тісті аяқ киім киген адамдар әуе кемесін балқымен шапқан. Әуе кемесі инженерлерінің бірі Феличе Трожани, апаттан кейін жазылған кітабында, нақты шешімге келмей, он бір түрлі себепті егжей-тегжейлі зерттегенін хабарлады. Тарихи деректерді жаңадан талдау көрсеткендей, "Италия" апатында адамның шаршауы маңызды рөл атқарған болуы мүмкін. Апат кезінде Нобиль кем дегенде 72 сағат, яғни үш күн бойы оянған болуы мүмкін. Апатқа дейін Нобиль ұйқының жетіспеуімен байланысты үш командалық қателік жасады. Ұйқының жетіспеуі, әсіресе осындай қиын жағдайларда, ұшуды басқару үшін қажетті танымдық қабілеттерді нашарлатады. Нобильдің екінші командирді таңдамауы (немесе одан бас тартуы) оның ұйқысыздығының басты себебі болды және бұл "Италия" апатына тікелей себеп болуы мүмкін.

Айналадағы қалдықтарды іздеу

Италияның қалдықтарын табуға жасалған соңғы құжатталған, мақсатты әрекет апаттан тоқсан жыл өткен соң 2018 жылы жүргізілді. 2018 жылдың 13 тамызында PolarQuest2018 экспедициясының зерттеушілер тобы Джузеппе Биаги Қызыл шатырдан радиоарна арқылы жіберген алғашқы SOS хабарламасының GPS координаттарына жетті. Оларға жаһандық климаттың өзгеруі Солтүстік Атлант мұхитының мұздан қапталған аумағын едәуір азайтуға көмектесті. Ұқыпты еске алу рәсімінен кейін, борттағы команда инновациялық 3D көп сәулелі сонар құрылғысын қолданып, Италияның кез келген ықтимал қалдықтарын теңіз түбінде іздеді (осы технология басқа да қалдықтарды табысты анықтады, мысалы, 1944 жылы Франция жағалауында батып кеткен USS Susan B. Anthony). Олар Қызыл шатырдың қозғалысын ескере отырып, жоғалған дирижабль қаптамасын іздеудің ең ықтимал аймақтарын сканерледі. Бірақ іздеу нәтижесіз аяқталды. 2023 жылға дейін Италия және оның экипажының қалдықтары табылған жоқ.

Танымал мәдениет

1928 жылы Георгий Васильев пен Сергей Васильев түсірген "Мұздың арасындағы батырлық іс" атты совет деректі фильмі Крассин совет мұзжару кемесін құтқару миссиясын көрсетеді. Апаттан құтқарылғандардың бірі Франтишек Бьхонек оқиғаны бейнелейтін бірнеше кітап жазды, соның ішінде "Trosečníci na kře ledové" (аудармасы: Суық мұзда аман қалғандар) (1928). Ол сондай-ақ 1968 жылғы чехословакиялық "Vzducholodí k severnímu pólu" (аудармасы: Солтүстік полюске дирижабльмен) деректі фильмінің кеңесшісі болды. Италия апатының тарихы 1969 жылы "Қызыл шатыр" атты фильмге түсірілді. Бен Тоулдың 2007 жылғы "Midnight Sun" графикалық романы құтқару миссиясының жартылай фантастикалық баянын береді. Лонгйирбендегі, Свальбард аймағындағы Шпицберген дирижабльдер мұражайы Италиядан көптеген заттарды ұстап тұр және экспедицияның оқиғаларын және одан кейінгі құтқару жұмыстарын бейтарап түрде көрсетуге тырысады. Саул Беллоудың "Гумбольдт сыйлығы" романында Италия дирижаблін құтқару миссиясы Гумбольдт Флейшердің сыйлығы – сценарий идеясына шабыттандырады.