Қарулы күштердегі авиацияның қолданылуы және даму тарихы

Кіріспе

Қарулы күштердегі әуе кемелерін жауынгерлік немесе басқа да әскери мақсатта пайдалану

Әскери авиация – әуе соғысын жүргізуге немесе оны қолдауға арналған әскери ұшақтар мен басқа да ұшу аппараттарын қамтиды, соның ішінде соғыс театрында немесе майдан бойында орналасқан күштерге логистикалық жабдықтауды қамтамасыз ету үшін ұлттық әуе көлігі (әуе жүгі) мүмкіндіктерін де қамтиды. Әуе күшіне мұндай соғыс жүргізудің ұлттық құралдары кіреді, соның ішінде көліктік және жауынгерлік ұшақтардың өзара байланысы да осыған жатады. Әскери ұшақтарға бомбалаушылар, истребительдер, көліктік ұшақтар, оқу-жаттығу ұшақтары және барлау ұшақтары кіреді.

Тарих

Әуе кемесін әскери мақсатта алғаш рет пайдалану кезінде, ауадан жеңіл әуе шары қолданылды. 1794 жылы Флер шайқасында француздың l'Entreprenant бақылау шары австриялық әскерлердің қозғалысын бақылау үшін пайдаланылды. 19 ғасырда ауадан жеңіл ұшақтарды қолдану кеңінен таралды, оның ішінде Америка Азамат соғысында олар жиі қолданылды. Ауадан жеңіл әскери авиация Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көп ұзамай пайда болды, бірақ ауадан ауыр ұшақтар жақсарған сайын әртүрлі рөлдерден бірте-бірте алынып тасталды. Ауадан ауыр ұшақтар ертеден әскери мақсатта қолданыла бастады, дәстүршілдердің қарсылығына және ертедегі ұшақтардың шектеулеріне қарамастан. АҚШ армиясының Сигнал корпусы 1909 жылдың 2 тамызында Wright Model A ұшағын сатып алды, ол тарихтағы алғашқы әскери ұшақ болды. 1911 жылы италиялықтар түркі-италия соғысы кезінде түрлі ұшақ түрлерін барлау, фотобарлау және бомбалау рөлінде қолданды. 1911 жылдың 23 қазанында итальяндық ұшқыш капитан Карло Пьяцца әлемдегі алғашқы әуедегі барлау миссиясында түрік желілері үстінен ұшып өтті, ал 1 қарашада ливиядағы түрік әскерлеріне бірінші әуе бомбасын сотто-лейтенант Джулио Гавотти тастады. Түріктердің ұшаққа қарсы қарулары болмағандықтан, олар әуе кемесін бірінші болып мылтықпен атып түсірді. Әскери авиацияның алғашқы рөлі барлау болды, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай әскери авиация артиллерияны байқау, әуедегі басымдық, бомбалау, жер шабуылдары және су асты кемелеріне қарсы патрульдеу сияқты көптеген мамандандырылған рөлдерді тез қабылдады. Техникалық жетістіктер жылдам жасалды, соғыстың соңында алғашқы металлдан жасалған консольдік емес ұшақтар пайдалануға берілді. Әлемдік соғыстар арасында электр қондырғыларында, аэродинамикада, құрылымдарда және қару-жарақтарда жасалған кезеңді жақсартулар, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ұшақ технологиясының одан да жылдам дамуына әкелді. Ұлыбритания соғыстар аралығындағы кезеңде империядағы көтерілістерді басу үшін ұшақтарды қолданды және алғашқы әскери көліктерді енгізді, бұл әскерлер мен жабдықтарды әлдеқайда үлкен қашықтыққа тез жеткізуге мүмкіндік беретін логистиканы революциялады. Бірінші дүниежүзілік соғыста алғаш рет пайда болған жер шабуылдау ұшақтары Германия Польшаға шабуыл жасау және Франция шайқасы кезінде блицкригті енгізгенге дейін шешуші үлес қосқан жоқ, онда ұшақтар қорғаныс құрылымдарын тез бұзу үшін ұшақпен ұшып жүретін артиллерия ретінде қызмет етті. Кейін одақтастар сол рөлде ракеталық жауынгерлерді қолданды, Нормандия шайқасы кезінде және одан кейін неміс бронетанкті дивизияларын тоқтатты. Бірінші дүниежүзілік соғыста бірінші стратегиялық бомбалаушы бөлімшелер құрылды, бірақ олар Испания Азамат соғысына дейін сынақтан өтпеді, онда жаппай бомбалаудың әсері олардың Екінші дүниежүзілік соғыста кеңінен қолданылуына ықпал етті. Авиациялық кемелер бірінші рет Бірінші дүниежүзілік соғыста пайда болды, сонымен қатар Екінші дүниежүзілік соғыста да маңызды рөл атқарды, көптеген ірі теңіз флоттары ұшақ тасымалдаушының жауынгерлік кемелердегі артықшылықтарын мойындап, жаңа тасымалдаушыларды салуға үлкен ресурстарды жұмсады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде U-кемелері одақтастардың әскерлері мен әскери техникасын Еуропаға тасымалдау қабілетіне қауіп төндірді, бұл өте алыс қашықтықтағы теңіз патрульдік ұшақтарын дамытуға түрткі болды. Су астындағы су асты кемелерін өз бетінше анықтап, жою мүмкіндігі жаңа детекторлық жүйелермен, соның ішінде сонобуи, Лий шамдары және радар, сонымен қатар жақсы қару-жарақтар, соның ішінде іздеу торпедалары мен тереңдіктегі жарықшақтармен артты. Бұл Атлантика шайқасында жеңіске жетуде үлкен рөл атқарды. Ұшақтардың да рөлі кеңейді, көптеген маңызды жауынгерлік оқиғалар тек әскери ұшақтарды қолдану арқылы шешілді, мысалы, Ұлыбритания шайқасы немесе Перл-Харборға шабуыл, ал Жапонияға қарсы Тынық мұхит соғысының қорытындысы екі жалғыз ұшақ атом бомбаларын тастап, Хиросима мен Нагасаки қалаларын қиратты. Ұшу қозғалтқышының, радардың, алғашқы зымырандардың, тікұшақтардың және компьютерлердің пайда болуы Екінші дүниежүзілік соғыстың жетістіктері болып табылады, олар бүгінгі күнге дейін сезіледі. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әскери авиацияның дамуына супер державалар арасындағы суық соғыстың әсері тиді. Тікұшақ Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында пайда болды және әскери авиацияның қажетсіз бөлігіне айналды, әскерлерді тасымалдап, кішкентай соғыс кемелеріне кеңейтілген су асты кемелеріне қарсы қабілеттерді ұсынды, үлкен мөлшердегі кішкентай тасымалдаушылардың қажеттілігін жойды. Оппоненттерден озу қажеттілігі АҚШ және КСРО-да, басқалардың арасында, жаңа технологияларды және ұшақтарды дамыруға итермеледі, Корея соғысы және Вьетнам соғысы нәтижесіндегі дизайндарды сынап көрді. Электроникада керемет прогресс жасалды, екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі алғашқы электрондық компьютерлермен басталып, бастапқыда криптография рөлінен коммуникацияларға, деректерді өңдеуге, барлауға, қашықтан басқарылатын ұшақтарға және басқа да рөлдерге кеңейді, осылайша ол қазіргі соғыстың маңызды бөлігіне айналды. 1960 жылдардың басында зымырандар адам басқаратын ұшқыштарды және басқа ұшқыштардағы қаруларды алмастыруы күтілді. Олар күтілгендей нәтиже бермеді, өйткені жер-әуе зымырандары икемділікке ие болмады және адам басқаратын ұшқыштардай тиімді болмады, ал әуе-әуе зымырандарымен жабдықталған ұшқыштар қарсы ұшақтарға қарсы тиімді болмады, олар оқтан қашуға болатын. Зымырандар да қымбат болды, әсіресе құндылығы төмен жерлік нысандарға қарсы. 1970 жылдарда қарулы ұшқыштардың қайта оралуы және маневрге көбірек назар аудару байқалды. 1980 жылдардан бүгінгі күнге дейін жасырын технологиялар мен басқа да қарсы шаралармен сипатталады. Бүгінде елдің әскери авиация күштері шабуылға қарсы бірінші қорғаныс желісі болып табылады немесе жауға шабуыл жасайтын бірінші күштер, ал тиімді әскери авиация күштері (немесе олардың болмауы) соңғы қақтығыстарда шешуші рөл атқарды, мысалы, Персия шығанағы соғысы.

The first military uses of aviation involved lighter than air balloons. During the Battle of Fleurus in 1794, the French observation balloon l'Entreprenant was used to monitor Austrian troop movements. The use of lighter than air aircraft in warfare became prevalent in the 19th century, including regular use in the American Civil War. Lighter than air military aviation persisted until shortly after World War II, gradually being withdrawn from various roles as heavier than air aircraft improved. Heavier than air aircraft were recognized as having military applications early on, despite resistance from traditionalists and the severe limitations of early aircraft. The U. S. Army Signal Corps purchased a Wright Model A on 2 August 1909 which became the first military aircraft in history. In 1911, the Italians used a variety of aircraft types in reconnaissance, photo reconnaissance, and bombing roles during the Italo Turkish War. On October 23, 1911, an Italian pilot, Captain Carlo Piazza, flew over Turkish lines on the world's first aerial reconnaissance mission, and on November 1, the first ever aerial bomb was dropped by Sottotenente Giulio Gavotti, on Turkish troops in Libya, from an early model of Etrich Taube aircraft. The Turks, lacking anti aircraft weapons, were the first to shoot down an airplane by rifle fire. The earliest military role filled by aircraft was reconnaissance, however, by the end of World War I, military aviation had rapidly embraced many specialized roles, such as artillery spotting, air superiority, bombing, ground attack, and anti submarine patrols. Technological improvements were made at a frenzied pace, and the first all metal cantilevered airplanes were going into service as the war ended. Between the major world wars incremental improvements made in many areas, especially powerplants, aerodynamics, structures, and weapons, led to an even more rapid advance in aircraft technology during World War II, with large performance increases and the introduction of aircraft into new roles, including Airborne Early Warning, electronic warfare, weather reconnaissance, and flying lifeboats. Great Britain used aircraft to suppress revolts throughout the Empire during the interwar period and introduced the first military transports, which revolutionized logistics, allowing troops and supplies to be quickly delivered over vastly greater distances. While they first appeared during World War I, ground attack aircraft didn't provide a decisive contribution until the Germans introduced Blitzkrieg during the Invasion of Poland and Battle of France, where aircraft functioned as mobile flying artillery to quickly disrupt defensive formations. The Allies would later use rocket equipped fighters in the same role, immobilizing German armored divisions during the Battle of Normandy and afterwards. World War I also saw the creation of the first strategic bomber units, however, they wouldn't be tested until the Spanish Civil War where the perceived effects of mass bombardment would encourage their widespread use during World War II. Carrier aviation also first appeared during World War I, and likewise came to play a major role during World War II, with most major navies recognizing the aircraft carrier's advantages over the battleship and devoting massive resources to the building of new carriers. During World War II, U boats threatened the ability of the Allies to transport troops and war materiel to Europe, spurring the development of very long range Maritime patrol aircraft, whose capability of independently detecting and destroying submerged submarines was greatly increased with new detection systems, including sonobuoys, Leigh Lights, and radar, along with better weapons including homing torpedoes and improved depth charges. This played a major role in winning the Battle of the Atlantic. Aircraft also played a much expanded role, with many notable engagements being decided solely through the use of military aircraft, such as the Battle of Britain or the attack on Pearl Harbor, and the conclusion of the Pacific War against Japan was marked by two lone aircraft dropping the atomic bombs, devastating the cities of Hiroshima and Nagasaki. The introduction of the jet engine, radar, early missiles, helicopters, and computers are World War II advancements which are felt to the present day. Post World War II, the development of military aviation was spurred by the Cold War stand off between the super powers. The helicopter appeared late in World War II and matured into an indispensable part of military aviation, transporting troops and providing expanded anti submarine capabilities to smaller warships, negating the need for large numbers of small carriers. The need to out perform opponents pushed new technology and aircraft developments in the U. S. S. R. and the United States, among others, and the Korean War and the Vietnam War tested the resulting designs. Incredible advances in electronics were made, starting with the first electronic computers during World War II and steadily expanding from its original role of cryptography into communications, data processing, reconnaissance, remotely piloted aircraft, and many other roles until it has become an integral aspect of modern warfare. In the early 1960s, missiles were expected to replace manned interceptors and the guns in other manned aircraft. They failed to live up to expectations as surface to air missiles lacked flexibility and were not as effective as manned interceptors, and fighters equipped only with air to air missiles had limited effectiveness against opposing aircraft which could avoid being hit. Missiles were also expensive, especially against low value ground targets. The 1970s saw the return of the gun armed fighter, and a greater emphasis on maneuverability. The 1980s through to the present day were characterized by stealth technology and other countermeasures. Today, a country's military aviation forces are often the first line of defense against an attack, or the first forces to attack the enemy, and effective military aviation forces (or lack thereof) have proved decisive in several recent conflicts such as the Gulf War.

Санаты

Әуедегі ерте ескерту жаудың қызметі туралы алдын ала хабарлап, жаудан күтпеген шабуылға ұшырау мүмкіндігін азайтады. Көптеген ұшақтарда басқару функциялары бар, олар өз күштерінің истребительдерін жаудың ұшақтарына бағыттап немесе жетелеуге мүмкіндік береді. Бомбалаушылар көп мөлшерде бомба тасымалдай алады және максималды жүк көлемін алу үшін жылдамдықтан немесе маневрленуден бас тартуы мүмкін. Эксперименттік ұшақтар жаңа аэродинамикалық, конструкциялық, авиациялық немесе қозғалтқыш концепцияларын сынау үшін жасалған. Олар әдетте жақсы жабдықталған, ал олардың көрсеткіштері сынақ полигондарындағы жер станцияларына радиожиілікті деректер арқылы жіберіледі. Истребительдер әуеде басымдықты орнатып, сақтайды. Жылдамдық пен маневрлену әдетте қажетті талаптар, және олар пулеметтер мен басқарылатын зымырандарды қоса алғанда, түрлі қару-жарақтармен жабдықталған. Алдыңғы әуе бақылауы жақын әуе қолдауы ұшақтарын бағыттап, мақсатталған нысаналар жойылғанын және өз әскерлері зардап шекпеуін қамтамасыз етеді. Жер шабуыл ұшақтары жаудың қорғанысын әлсірету немесе жою арқылы жердегі әскерлерге қолдау көрсетеді. Тікұшақтар мен арнайы жер шабуыл ұшақтары жаудың бронетехникасына немесе әскерлеріне шабуыл жасайды және жердегі әскерлерге жақыннан әуе қолдауын қамтамасыз етеді. Байланыс ұшақтары көбінесе хабарламалар мен маңызды қызметкерлерді жеткізуге арналған қарусыз ұшақтар болып табылады. Теңіз патрульді ұшақтары теңіз жолдарын бақылау үшін қолданылады және көбінесе суасты кемелерін анықтау және батыру үшін сонар сияқты арнайы электронды жабдықтармен жабдықталған. Олар сондай-ақ іздеу-құтқару және балық аулау патрульдері үшін де қолданылады. Көп мақсатты ұшақтар тапсырманың талаптарына байланысты истребитель немесе бомбалаушының мүмкіндіктерін біріктіреді. Барлау ұшақтары мен барлау тікұшақтары негізінен ақпарат жинау үшін қолданылады. Олар фотосурет, инфрақызыл, радар және теледидар сенсорларымен жабдықталған. Бұл рөлді көбінесе тыңшы спутниктері мен ұшқышсыз әуе кемелері атқарады. Жанар май құю ұшақтары истребительдер мен барлау ұшақтарын жанармаймен қамтамасыз етеді, бұл миссияның ұшу қашықтығы мен радиусын ұзартады. Бұл ұшақтарға KC 135, KC 46, KC 767, A310 MRTT және KC 130J кіреді, бірақ олармен шектелмейді. Бұл ұшақтар көптеген елдердің әскери күштерінің құрамына кіреді. Оқу ұшақтары жаңадан келгендерді ұшқыш ретінде дайындауға және әуе шайқасы сияқты мамандандырылған рөлдер үшін қосымша оқытуды қамтамасыз етуге қолданылады. Көліктік ұшақтар әскерлер мен жабдықтарды тасымалдайды. Жүкті жылдам түсіру үшін паллеттерге тиеуге болады. Жүк пен адамдар парашютпен ұшу кезінде де түсірілуі мүмкін. Осы санатқа сондай-ақ басқа ұшақтарды ұшу кезінде жанармаймен қамтамасыз ете алатын әуе май құюшылары да кіреді. Тікұшақтар мен жолсеруші ұшақтар басқа ұшақтардың қонуы мүмкін емес жерлерге әскер мен жабдықтарды жеткізе алады.

Airborne Early Warning provides advance warning of enemy activities to reduce the chance of being surprised. Many also have command functions that allow them to direct or vector friendly fighters onto incoming bogeys. Bombers are capable of carrying large payloads of bombs and may sacrifice speed or maneuverability to maximize payload. Experimental aircraft are designed to test advanced aerodynamic, structural, avionic, or propulsion concepts. These are usually well instrumented, with performance data telemetered on radio frequency data links to ground stations located at the test ranges where they are flown. Fighters establish and maintain air superiority. Speed and maneuverability are usually requirements and they carry a variety of weapons, including machine guns and guided missiles, to do this. Forward Air Control directs close air support aircraft to ensure that the intended targets are nullified and friendly troops remain uninjured. Ground attack aircraft support ground troops by weakening or nullifying enemy defenses. Helicopter gunships and specialized ground attack aircraft attack enemy armor or troops and provide close air support for ground troops. Liaison aircraft are usually small, unarmed aircraft used to deliver messages and key personnel. Maritime Patrol Aircraft are used to control sea lanes, and are often equipped with special electronic gear for detecting and sinking submarines, such as sonar. They are also used for search and rescue missions and fisheries patrols. Multirole combat aircraft combine the capabilities of both a fighter or a bomber, depending on what the mission calls for. Reconnaissance aircraft and scout helicopters are primarily used to gather intelligence. They are equipped with photographic, infrared, radar, and television sensors. This role is increasingly being filled by spy satellites and unmanned aerial vehicles. Refueling aircraft are used to refuel fighters and reconnaissance aircraft, extending mission reach and flying range. These aircraft include but are not limited to the KC 135, KC 46, KC 767, A310 MRTT, and the KC 130J. These aircraft are a part of many countries' militant assets. Training aircraft are used to train recruits to fly aircraft and to provide additional training for specialized roles such as in air combat. Transport aircraft transport troops and supplies. Cargo can be on pallets for quick unloading. Cargo, and personnel may also be discharged from flying aircraft on parachutes. Also included in this category are aerial tankers, which can refuel other aircraft while in flight. Helicopters and gliders can transport troops and supplies to areas where other aircraft would be unable to land.

Әуе күштері

Әуе күштері – елдің қарулы күштерінің бір бөлімі, ол әскер, теңіз күштері немесе басқа да салалардан өзгеше, әуедегі соғыс жүргізуге жауапты. Көптеген елдер әуе күштерін ұстаса, кішірек және нашар дамыған елдерде әуе қанаты болады (әуе күштері тізіліміне қараңыз). Әуе күштеріне әдетте елдің әуе қорғанысын қамтамасыз ету, сондай-ақ стратегиялық бомбалау, қарсыластың қимылын тоқтату, тікелей әуе көмегі көрсету, барлау жүргізу, ұрыс алаңын басқару, көлік қызметтерін атқару және мемлекеттік органдарға көмек көрсету міндеттері жүктеледі. Әуе күштерінің операцияларына сонымен қатар ғарышқа қатысты операциялар, мысалы, барлау немесе спутниктік операциялар да кіруі мүмкін.

Басқа салалар

Ұлттың қарулы күштерінің басқа түрлері арнайы әуе күштерінен өзге немесе олармен қатар авиацияны (теңіз авиациясы және әскер авиациясы) пайдалана алады. Кейбір жағдайларда, бұл қарулы күштерге жататын жағалау күзеті қызметтері, сондай-ақ жандармерия және олармен теңестірілген күштер де кіруі мүмкін.