Кіріспе

Эндоцитоздағы липидтік салдың түрі. Биологияда, кавеолалар (латынша "кішкентай қуыстар"; жекеше, кавеола) – липидтік салдың ерекше түрі, көптеген омыртқалы жануарлардың жасушаларындағы плазмалық мембрананың кішкентай (50–100 нанометр) ішке қарай ойылуы. Олар көптеген омыртқалы жануарлар жасушаларының, әсіресе эндотелий жасушаларының, май жасушаларының және эмбриондық нотохорд жасушаларының ең көп кездесетін беттік ерекшелігі болып табылады. Оларды алғаш рет 1955 жылы Э. Ямада ашқан. Бұл колба тәрізді құрылымдар ақуыздарға, сондай-ақ холестерин және сфинголипидтер сияқты липидтерге бай және сигналдық трандукцияда бірнеше функцияларды атқарады. Сондай-ақ, олар механоқорғау, механосезгірлік, эндоцитоз, онкогенез, патогенді бактериялар мен белгілі бір вирустардың сіңірілуіне қатысады деп саналады.

Кавеолиндер

Бастапқыда кавеолалардың қалыптасуы мен сақталуы негізінен 21 кД белок – кавеолинге байланысты деп есептелді. Сүтқоректілер жасушаларында кавеолиннің үш гомологты гені экспрессияланады: Cav1, Cav2 және Cav3. Бұл белоктардың ортақ топологиясы бар: цитоплазмалық N-терминалымен эшафолдинг домені, ұзын түйіршікті трансмембрана домені және цитоплазмалық C-терминалы. Кавеолиндер мономерлер түрінде синтезделіп, Гольджи аппаратына тасымалданады. Одан кейін секреторлық жол арқылы тасымалдану кезінде кавеолиндер липидтік рафттармен байланысып, олигомерлерді (14-16 молекула) құрайды. Осы олигомерленген кавеолиндер кавеолаларды қалыптастырады. Кавеолиннің болуы мембрана морфологиясының жергілікті өзгерісіне алып келеді.

Кавиндер

Кавин ақуыздары 2000 жылдардың соңында кавеолалардың қалыптасуын бақылайтын негізгі құрылымдық компоненттер ретінде пайда болды. Кавин ақуыздар тобына Cavin1 (PTRF деп те аталады), Cavin2 (SDPR деп те аталады), Cavin3 (SRBC деп те аталады) және Cavin4 (MURC деп те аталады) жатады. Cavin1 көптеген тіндерде кавеолалардың қалыптасуын бақылайтын негізгі реттегіш болып табылады, ал Cavin1-дің ғана экспрессиясы кавеолалары жоқ, бірақ Cav1-ге бай жасушаларда морфологиялық кавеолалардың қалыптасуына жеткілікті. Кейбір патогендер жасушаға ену үшін кавеолаларды пайдалана алады, сондықтан олар лизосомаларда ыдыраудан қорғалады. Дегенмен, кейбір бактериялар кавеолаларды емес, плазмалық мембрананың кавеолинге бай аймақтарын ғана пайдаланады. Бұл эндоциттік жолды пайдаланатын патогендерге SV40 және полиома вирусы сияқты вирустар, сондай-ақ Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa және Porphyromonas gingivalis сияқты бактериялардың кейбір штамдары жатады. Кавеолалар жасушалық сигналдануда да маңызды рөл атқарады. Кавеолиндер кейбір сигналдық молекулалармен (мысалы, eNOS) олардың эшафолдинг домендері арқылы байланысады және осылайша олардың сигналдануын реттей алады. Кавеолалар каналдардың реттелуіне және кальций сигналдануына да қатысады. Кавеолалар липидтердің де реттелуіне қатысады. Майлы жасушаларда кевеолин Cav1-дің жоғары деңгейі экспрессияланады. Кавеолин холестеринмен, май қышқылдарымен және липидтік тамшылармен байланысады және оларды реттеуге қатысады. Кавеолалар түрлі жасуша түрлерінде механосенсорлар ретінде де қызмет ете алады. Эндотелий жасушаларында кавеолалар ағынды сезінуге қатысады. Ағынға ұзақ уақыт бойы тоқтаусыз әсер ету плазмалық мембранада кавеолин Cav1 деңгейінің артуына, оның фосфорилирленуіне, eNOS сигналдық ферментінің белсендірілуіне және қан тамырларының қайта құрылуына әкеледі. Жұмсақ бұлшық ет жасушаларында Cav1 кавеолині клеткалық циклдің дамуын іске қосатын созылуды сезінуде рөл атқарады.

Ингибиторлар

Кейбір белгілі кавеола жолының тежеушілері филиппин III, генистеин және нистатин.