Кіріспе

Адам патогені – адамда ауру тудыратын патоген (вирус, бактерия, прион немесе саңырауқұлақ сияқты микроб немесе микроорганизм). Адамның кең таралған патогендерге (мысалы, пневмоцистис) қарсы физиологиялық қорғанысы негізінен иммундық жүйесінің есебінен жүзеге асырылады, сондай-ақ организмнің қалыпты флорасы мен фаунасы да көмектеседі. Бірақ, егер иммундық жүйе немесе «жақсы» микробиота қандай да бір жолмен зақымданса (мысалы, химиотерапия, адам иммуножеткіліксіздік вирусы (АИТВ) немесе басқа патогендерді өлтіру үшін қолданылатын антибиотиктер арқылы), бұрын тежеуде болған патогендік бактериялар көбейіп, иесіне зиян келтіруі мүмкін. Мұндай жағдайлар мүмкіндік инфекциялары деп аталады. Кейбір патогендер (мысалы, қара өлімге себеп болған болуы мүмкін Yersinia pestis бактериясы, вариола вирусы және безгек протозоасы) көптеген адамдардың қаза болуына себепкер болды және зардап шеккен топтарға көптеген әсер етті. Қазіргі заманда ерекше назар аударуды қажет ететін АИТВ вирусы, тұмау вирусымен бірге бүкіл әлемде миллиондаған адамдарға жұққан. Бүгінде патогендерден жұқпаға қарсы қорғану үшін вакцинация, антибиотиктер және фунгицидтер сияқты медициналық жетістіктерге қол жеткізілгенімен, патогендер адам өміріне қауіп тудыруда. Тағам қауіпсіздігі, гигиена және суды тазарту сияқты әлеуметтік жетістіктер кейбір патогендерден туындайтын қауіпті азайтуға мүмкіндік берді.

Вирустық

Патогендік вирустар негізінен: Аденовирустар, Пикорнавирустар, Герпесвирустар, Гепаднавирустар, Коронавирустар, Флавивирустар, Ретровирустар, Ортомиксовирустар, Парамиксовирустар, Паповавирустар, Полиомавирустар, Поксовирустар, Рабдовирустар және Тогавирустар тұқымдастарына жатады. Кейбір белгілі патогендік вирустар шешек, тұмау, сіреспе, қызылша, сушешек, эбола және қызылша ауруларын қоздырады. Вирустардың ұзындығы 20 мен 300 нанометр аралығында болады. Бұл патоген жасушалық емес, оның орнына ақуыз қабықшасы – капсидтің ішінде РНК (рибонуклеин қышқылы) немесе ДНҚ (дезоксирибонуклеин қышқылы) болады. Патогендік вирустар жасушаларға еніп, олардың ішіндегі рибосомалар, Гольджи аппараты және эндоплазмалық тор сияқты органеллаларды өздерінің көбеюі үшін пайдаланады, бұл көбінесе жасушалық ыдырау арқылы жасушаның өліміне әкеледі. Жасуша мембранасының липидтік екі қабатында жиналған вирустар жасушааралық матрицаға таралып, көрші жасушаларды жұқтырып, вирус өмірлік циклын жалғастырады. Ақ қан жасушалары фагоцитоз (эндацитоздың бір түрі) механизмі арқылы вирусқа қарсы күресіп, оны жасушадан тыс матрицада тұтынады және инфекцияны басады. Ақ қан жасушаларының құрамындағы компоненттер вирусқа жол беруге және оның құрамынан организмге қажетті заттарды қайта өңдеуге жауапты.

Бактериялық

Бактериялардың басым көпшілігі зиянсыз немесе организмге пайдалы болса да, кейбір патогендік бактериялар жұқпалы ауруларды тудыруы мүмкін. Ең көп таралған бактериялық ауру – туберкулез, оны Mycobacterium tuberculosis бактериясы қоздырады, және ол негізінен Сахара төңірегіндегі Африкада 2 миллионға жуық адамға әсер етеді. Патогендік бактериялар пневмония сияқты басқа да маңызды ауруларға да себеп болады, оны Streptococcus және Pseudomonas бактериялары тудыруы мүмкін, сондай-ақ Shigella, Campylobacter және Salmonella бактерияларымен шақырылатын тамақ арқылы жұғатын ауруларға да. Патогендік бактериялар тетанус, қоңыр қызба, дифтерия, жегі және Хансен ауруы сияқты инфекцияларды да қоздырады. Олардың ұзындығы әдетте 1 мен 5 микрометр аралығында болады.

Саңырауқұлақ

Саңырауқұлақтар – микробтардың эукариоттық патшалығы, олар көбінесе сапрофиттер болып табылады, бірақ адамдарда ауруларды тудыруы мүмкін. Адам өміріне қауіп төндіретін саңырауқұлақ инфекциялары көбінесе иммундық жүйесі нашарлаған немесе осал науқастарда кездеседі, алайда саңырауқұлақтар тері, тырнақ немесе ашытқы инфекцияларының себепшісі ретінде иммундық жүйесі қалыпты халық арасында да жиі кездесетін мәселелер болып табылады. Бактериялық патогендерге қарсы әрекет ететін көптеген антибиотиктерді саңырауқұлақ инфекциясын емдеу үшін қолдануға болмайды, себебі саңырауқұлақтар мен олардың иелерінің жасушалары эукариотты болып келеді. Көптеген клиникалық фунгицидтер азоль тобына жатады. Саңырауқұлақ спорасының орташа мөлшері 1-ден 40 микрометрге дейін жетеді.

Басқа паразиттер

Протозоялар – микроорганизмдермен және органикалық тіндермен қоректенетін бір жасушалы эукариоттар. Олар "бір жасушалы жануар" деп есептеледі, себебі оларда жануарларға тән мінез-құлықтар бар, мысалы, қозғалу, жыртқыштық және жасуша қабырғасының болмауы. Көптеген протозоялық патогендер адам паразиті болып саналады, өйткені олар түрлі ауруларды қоздырады: безгек, амебиаз, бабезиоз, гиардиаз, токсоплазмоз, криптоспоридиоз, трихомоноз, Шага ауруы, лейшманиаз, африкалық трипаносомиаз (ұйқы ауруы), акантамоэба кератиті және бастапқы амебалық менингоэнцефалит (наеглериаз). Паразиттік құрттар (гельминттер) – қалың көзбен көруге болатын макропаразиттер. Құрттар тірі қожайында өмір сүріп, қоректенеді, қожайынның қоректік заттарды сіңіруіне әсер ете отырып, қорек пен баспана алады. Сонымен қатар, олар иммундық жүйені өзгертетін заттар бөліп шығарып, оларға қожайында жылдар бойы тіршілік етуге мүмкіндік береді. Көптеген паразиттік құрттар көбінесе ішекте кездеседі, топырақ арқылы жұғады және ас қорыту жолын зақымдайды; ал кейбір паразиттік құрттар қожайынның қан тамырларында табылсады. Паразиттік құрттардың қожайында тіршілік етуі әлсіздікке және көптеген ауруларға алып келуі мүмкін. Паразиттік құрттар адамдар мен жануарларға көптеген ауруларды тудыруы мүмкін. Гельминтиаз (құрт жұқтыру), аскариаз және энтеробиаз (құтырған құрт жұқтыру) – түрлі паразиттік құрттардың қоздырған ауруларының бірнеше мысалы.

Приондық

Приондар – бұл қате бүлінген, жұқпалы ақуыздар, олар мидағы қалыпты ақуыздардың қалыптан тыс бүлінуіне ықпал ете алады. Олардың құрамында ДНК немесе РНК жоқ және олар тек қана бұрыннан бар қалыпты ақуыздарды қате бүлінген күйге түрлендіру арқылы ғана көбейе алады. Бұл қалыптан тыс бүлінген ақуыздар көптеген нейродегенеративті ауруларда тәндей кездеседі, себебі олар орталық нерв жүйесінде жиналып, тіндік құрылымға зақым келтіретін плактарды құрайды. Бұл, әдетте, тіндерде "тесіктер" пайда болуына себеп болады. Приондар үш жолмен жұғады: жұқтырылу, тұқым қуалау және спорадикалық. Сондай-ақ, өсімдіктер приондарды тарататын вектор рөлін атқаратыны анықталды. Скрепи, сиырдың губка тәрізді энцефалопатиясы (қара қосқар ауруы) және мысықтардың губка тәрізді энцефалопатиясы (МГЭ) сияқты приондардан туындайтын сегіз түрлі ауру бар. Адамдарға әсер ететін он ауру бар, мысалы, Крейцфельдт-Якоб ауруы (КЖА) және өлімге алып келетін тұқымдық ұйқысыздық (ӨАҰ).

Жануарлар патогендері

Жануарлар патогендері – жабайы және үй жануарларының түрлерінде, кейде адамдарда да ауруларды қоздыратын факторлар.

Вируленттілігі

Вируленттілік (патогеннің иесінің тіршілік қабілетіне зиян келтіруге бейімділігі) патоген әлсіреген иеден тараған кезде дамиды, тіпті ол ие өте осал болса да. Мысалы, безгек паразиті өлімге жуық адамнан, ауру адамды шаққан маса арқылы сау адамға жұғып таралуы мүмкін. Бұл горизонтальді берілу деп аталады, ал тік берілу симбиозды дамытуға бейім (халық арасында жоғары аурушаңдық пен өлім-жітім кезеңінен кейін), патогеннің эволюциялық сәттілігін иесінің эволюциялық сәттілігімен байланыстырады. Эволюциялық медицина горизонтальді берілу кезінде иесі популяциясы патогенге төзімділік танытуы мүмкін емес екенін анықтады.

Беріліс

Патогендер көптеген жолдармен таратылады, оның ішінде ауа арқылы, тікелей немесе жанама контакті арқылы, жыныстық қатынас арқылы, қан, ана сүті немесе басқа дене сұйықтықтары арқылы, сондай-ақ фекальды-оральды жолмен. Тамақ пен судың ластануына себеп болатын басты жолдардың бірі – емделмеген канализациялық судың ішуге арналған су көзіне немесе егістік жерге құйылуы, нәтижесінде ластанған көздерді жеген немесе ішкен адамдар жұқтырады. Дамып келе жатқан елдерде канализациялық судың көп бөлігі қоршаған ортаға немесе егістік жерге төгіледі; тіпті дамыған елдерде де кейбір жерлерде жүйелік ақаулар болады, олар санитарлық кәріздің толып кетуіне әкеп соғады.