Кіріспе
Ауруларды жіктеумен айналысатын медицина саласы, мұрынды зерттеу және мұрынды жіктеудің пародиасы. Носология (көне грек тілінен νόσος (nosos) – «ауру») – ауруларды жіктеумен айналысатын медицина ғылымының саласы. Медициналық жағдайды толық жіктеу үшін оның себебін (және себебінің жалғыз екенін), организмге тигізетін әсерін, пайда болатын симптомдарды және басқа да факторларды білу қажет. Мысалы, грипп вирустардың қоздырғандықтан жұқпалы ауру ретінде жіктеледі, ал вирус тыныс алу жолдарының белгілі бір тіндерін зақымдайтындықтан – респираторлық инфекция ретінде жіктеледі. Ауру туралы қаншалықты көп білсек, соғұрлым көп тәсілдермен оны нозологиялық тұрғыдан жіктеуге болады. Нозография – бұл негізгі мақсаты диагноз қоюға мүмкіндік беретін сипаттама. Сондықтан нозографиялық нысанның бір ғана себебі болуы міндетті емес. Мысалы, деменция салдарынан және инсульт салдарынан сөйлеу қабілетінің жоғалғаны нозологиялық тұрғыдан әртүрлі, бірақ нозографиялық тұрғыдан бірдей болуы мүмкін.
the study of the nose
the parody of nose classification
Nosology (from Ancient Greek νόσος (nosos) 'disease') is the branch of medical science that deals with the classification of diseases. Fully classifying a medical condition requires knowing its cause (and that there is only one cause), the effects it has on the body, the symptoms that are produced, and other factors. For example, influenza is classified as an infectious disease because it is caused by a virus, and it is classified as a respiratory infection because the virus infects and damages certain tissues in the respiratory tract. The more that is known about the disease, the more ways the disease can be classified nosologically. Nosography is a description whose primary purpose is enabling a diagnostic label to be put on the situation. As such, a nosographical entity need not have a single cause. For example, inability to speak due to advanced dementia and an inability to speak due to a stroke could be nosologically different but nosographically the same.
Жіктеу түрлері
Аурулар себептері, патогенездері (аурудың даму механизмі) немесе симптомдары бойынша жіктелуі мүмкін. Балама ретінде, аурулар қатысқан орган жүйесіне сәйкес жіктелуі мүмкін, бірақ бұл көбінесе қиын, өйткені көптеген аурулар бірнеше органдарға әсер етеді. Дәстүрлі түрде аурулар олардың симптомдары арқылы синдромдар ретінде анықталды. Көп мәлімет болғанда, олар тудырған зақымдар бойынша да анықталады. Себебі белгілі болған жағдайда, олар себептерімен жақсы анықталады, бірақ олардың ерекшеліктері де маңызды. Бұл клиникалық синдромның (белгілер мен симптомдардың жиынтығы) аурулардың бір тобы немесе эндотиптері ортақ пайдаланатын беймәлім көрініс ретінде түсінілуіне әкелетін тармақталған дифференциацияға алып келеді. Мысалы, бұрын адамдар үшін ажырату мүмкін болмаған және сол себепті бір ауру деп түсінілген, мурайн және грипп сияқты түсініктер, кейіннен ұқсас клиникалық белгілері бар жеке аурулар ретінде логикалық түрде ажыратылуы мүмкін. Осылайша, нозология динамикалық және ғылымның дамуымен қайта жіктелуге жатады. Молекулалық биологияның пайда болуы молекулалық сипаттамаларымен анықталатын молекулалық аурулар тұжырымдамасымен қосымша қайта жіктеу мүмкіндігін әкелді. Бұл тұжырымдама 1949 жылы "Sickle Cell Anemia, a Molecular Disease" атты мақалада енгізілді. Линус Полинг, Харви Итано және олардың әріптестері "Science" журналында молекулалық медицина саласын құруға негіз салды. Молекулалық медицина, генетика және геномикамен бірге молекулалық биологияның салалары ретінде, адамдар бұрын бір ауру деп түсінген клиникалық көріністерді аурулардың топтарына немесе эндотиптерге жіктеуге болатындығын көрсетті. Мысалы, OMIM деректер базасының көптеген жазбалары XYZ ауруының атауын, XYZ1 (A геніндегі тізбектік өзгерістермен), XYZ2 (B геніндегі тізбектік өзгерістермен), XYZ3 (C геніндегі тізбектік өзгерістермен), XYZ4 (B және C гендеріндегі тізбектік өзгерістермен) және т.б. үлгісін көрсетеді.
Кодтау жүйелері
Аурулардың бірнеше жіктемесі тарихи түрде ұсынылған, және әдетте олардың барлығы қолдау көрсетілетін әрбір ауруға код тағайындайды. Олардың кейбіреулері ауруларды жіктеме ағашының бағыты бойынша кодтайды, ал SNOMED сияқты басқалары көпфакторлы жіктеу жүйесін пайдаланады. Ең танымал кодтау жүйесі – Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ICD сериясы, бірақ DOCLE, NANDA немесе SNOMED сияқты басқа да қабылданған жіктемелер бар. Тарихи тұрғыдан Берксон кодтау жүйесі сияқты, енді қолданылмайтын жүйелер де болды. Аурулардағы симптомдар мен биологиялық деректерді кодтау жүйелері де бар. Олар әдетте медициналық сөздіктерге қосылады, сондай-ақ кодтау жүйесімен бірге келеді. Олардың кейбіреулері – MeSH (Медициналық тақырыптар), COSTART (Жағымсыз реакциялар сөздігі үшін кодтау белгілері) немесе MedDRA (Регулятивтік қызметтерге арналған медициналық сөздік). Басқа жүйелер, мысалы, Current Procedural Terminology, тікелей аурулармен емес, олармен байланысты процедуралармен айналысады.
Кеңейтілген нозология және жалпы медициналық жағдайлар
Кең мағынада нозология аурулар ғана емес, кез келген медициналық жағдайды – жарақаттарды, зақымдануларды немесе бұзылыстарды да қарастырады. Аурулар сияқты медициналық жағдайлар да себебі, патогенезі (аурудың туындау механизмі) немесе симптомдар, медициналық белгілер мен биомаркерлер жиынтығы арқылы анықталуы мүмкін, әсіресе басқа екі анықтама қолжетімсіз болған жағдайда (идиопатиялық аурулар). Нозологиялық тұрғыдан алғанда, медициналық жағдайларды бұзылыстар, аурулар, синдромдар, зақымданулар және жарақаттар деп бөлуге болады, олардың әрқайсысы белгілі бір мағынаға ие, бұл мағыналар «Аурулар» § «Терминология» бөлімінде келтірілген.
Тарих
Көне медициналық еңбектерде ауруларды жіктеудің әртүрлі тәсілдері болған. Хуанди Нейцзин сияқты қытай мәтіндері ауруларды атмосфералық факторлардың қайсысы олардың пайда болуына себеп деп саналады, соған қарай жіктеген. Көне грек, Месопотамия, Рим және Египет авторларының көпшілігі ауруларды зардап шеккен дене мүшелеріне қарай жіктесе, ал кейбіреулері ауруларды жедел немесе созылмалы түрлеріне бөлген. Гиппократ психикалық ауруларды мания және паранойя сияқты санаттарға жіктеді, ал осы жүйені кейін Нажиб ад-Дин Самарқанди сияқты авторлар пайдаланды. Көптеген ежелгі ауруларды жіктеу жүйелері көбінесе юморизмге негізделген. Жаңа заманғы нозологиялық ізденістер ауруларды олардың белгілері бойынша топтастырды, ал қазіргі жүйелер ауруларды анатомиясы мен себептері бойынша топтастыруға баса назар аударады. 17 ғасырда ағылшын дәрігері Томас Сиденхам ауруларды синдромдық жіктеуді ұсынған алғашқы адам болды. Сиденхам үшін ауру мен синдром – бірдей ұғымдар еді. 18 ғасырда таксономист Карл Линней, Франсуа Буасье де Саваж және психиатр Филипп Пинель физикалық аурулардың алғашқы жіктемесін жасады. 19 ғасырдың соңында Эмиль Крейпелин, содан кейін Жак Бертильон өздерінің нозологияларын жасады. Бертильонның өлім себептерін жіктеу жұмысы – қазіргі код жүйесінің, Халықаралық аурулар жіктемесінің алға күрсіні болды.
Қолданбалар
Нозология халық денсаулығы саласында, халық денсаулығы мәселелерінің эпидемиологиялық зерттеулерін жүргізуге мүмкіндік беру үшін кеңінен қолданылады. Өлім туралы куәліктерді талдау, өлімнің себептерін нозологиялық түрде кодтауды қажет етеді. Нозологиялық жіктемелер медициналық басқаруда, мысалы, денсаулық сақтану талаптарын рәсімдеуде және пациенттердің медициналық жазбаларын жүргізуде пайдаланылады.