Кіріспе
1957 жылы Кеңес Одағының спутнигін ұшыруына АҚШ-тың реакциясы. «Спутник» дағдарысы – бұл Батыс елдерінде Кеңес Одағының әлемдегі алғашқы жасанды спутнигі «Спутник-1» ұшыруынан туындаған АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы технологиялық үстемдік туралы тудырған қоғамдық қорқыныш пен алаңдаушылық кезеңі.
The Sputnik crisis was a period of public fear and anxiety in Western nations about the perceived technological gap between the United States and Soviet Union caused by the Soviets' launch of Sputnik 1, the world's first artificial satellite.
Өмірбаян
1950 жылдардың басында Lockheed U-2 тыңдау ұшағының Кеңес Одағы үстінен жасаған ұшулары АҚШ-тың ядролық қабілеттері жағынан басымдыққа ие екенін көрсетті. Дегенмен, 1955 және 1961 жылдар аралығында жүргізілген зерттеулер Кеңес Одағының АҚШ-тан жылына екі-үш есе көп ғалымдар даярлап шығаратынын анықтады. Спутник-1-дің ұшырылуы және орбитаға шығуы Кеңес Одағының технологияда айтарлықтай прогресс жасағанын көрсетті, бұл АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздігіне қауіп деп бағаланып, АҚШ-ты ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерге, білім беруге және ұлттық қауіпсіздікке федералдық инвестицияларды арттыруға итермеледі. Армияның PGM-19 Jupiter зымыраны, Juno одан туындаған, қорғаныс министрі Чарльз Эрвин Уилсонның бұйрығымен, АҚШ Әуе күштерінің PGM-17 Thor зымыратына байланысты қызмет аралық бәсекелестік кезінде қолданудан шығарылған болатын. Дональд Б. Гиллис және Джим Снайдер ILLIAC I компьютерін осы деректер негізінде спутниктің орбитасын есептеу үшін бағдарламалады. Бағдарламалау және есептеулер екі күннен кем уақытта аяқталды. Спутниктің ұшырылуынан кейін бір ай ішінде Nature журналында эфемериданың (орбитаның) жылдам жариялануы Спутник ұшыруынан туған алаңдаушылықты азайтуға көмектесті. Алайда, бір совет ғалымының сөзіне сәйкес, Спутник ғарыш кеңістігін бағындыруға бағытталған жоспарлы шаралардың бөлігі болған жоқ. Спутник-1-дің сәтті ұшырылуы және одан кейін Project Vanguard жобасының алғашқы екі ұшыру әрекетінің сәтсіз аяқталуы, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін басталған суық соғыс кезеңінен бері АҚШ-тың Кеңес Одағынан туындаған қауіп туралы түсінігін күшейтті. Спутникты ұшырған зымыран бірнеше минут ішінде ядролық қаруды әлемнің кез келген нүктесіне жеткізе алатын, бұл Америка Құрама Штаттарының мұхиттық қорғанысын жоятын еді. Кеңес Одағы бұл мүмкіндігін 21 тамызда R-7 күшейткішінің сынақ ұшуы арқылы көрсетті. Бұл оқиға туралы ТАСС агенттігі бес күннен кейін хабарлады, ал басқа да бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланды.
Айзенхауэрдің реакциясы
Әлемдегі алғашқы жасанды спутник – «Спутник-1» ұшырылысынан бес күн өткен соң АҚШ президенті Дуайт Эйзенхауэр американдықтарға үндеу жасады. Бір тілшінің кеңестік спутник туралы қауіпсіздік мәселесіндегі сұрағына жауап берген Эйзенхауэр: «Спутниктің өзіне келсек, ол менің алаңдаушылығымды тудырмайды, тіпті бір иота да емес», – деді. Эйзенхауэр «Спутник» тек ғылыми жетістік екенін, әскери қауіп немесе әлемдік күштердің өзгеруі емес екенін атап өтті. Оның пікірінше, «Спутник» зымыранының салмағы «әскери маңызы бар нәрселермен салыстыруға келмейді, және бұл оны дұрыс бағалауға да көмектеседі». Эйзенхауэр осы мәлімдемесін АҚШ-тың осы сын-қатерлерге «тапқырлықпен және күш-жігермен» қарсы тұруы керек екендігімен толықтырды. Оның жағдайға деген сенімділігін көрсетуі шектеулі болды, себебі оның сенімділігі құпия барлау мәліметтеріне негізделген. Сонымен қатар, белгілі американдық журналист және білім беру саласындағы сарапшы Фред Хечингер «Бір аптаның ішінде білім беруді талқылайтын бірнеше телеарналар болды» деп хабарлады. АҚШ халқы көптеген жаңалықтарға толығаннан кейін ғана «шокқа түскен ұлтқа» айналды. Бұқаралық ақпарат құралдары халықтың алаңдаушылығын ғана емес, сонымен қатар гистерияны да тудырды. Журналистер өздерінің пайдасы үшін кеңестік спутниктің қауіптілігін әлдеқайда арттырып көрсетті. 1957 жылдың 9 қазанында ғылыми-фантастикалық жазушы және ғалым Артур Кларк «Спутник» Жерді айналып өткен күні АҚШ екінші дәрежелі державаға айналды» деді. Бұл оқиға АҚШ-тың қорғаныс және білім беру салаларындағы бірқатар бастамаларын тудырды. АҚШ-тың «Авангард» жобасына, американдық спутникті орбитаға шығаруға көбірек мән берілді. 1958 жылдың 31 қаңтарында «Эксплорер» бағдарламасы алғашқы американдық спутникті орбитаға сәтті ұшырды, бұл жобаға жаңа қызығушылық тудырды. 1958 жылдың ақпан айында Эйзенхауэр АҚШ армиясы үшін жаңа технологияларды әзірлеу мақсатында Қорғаныс министрлігі (DoD) құрамында Advanced Research Projects Agency (ARPA) құрылуына рұқсат берді, кейіннен ол Қорғаныс ғылыми-зерттеу жобалары агенттігі (DARPA) деп аталды. 1958 жылдың 29 шілдесінде ол NASA құруға негіз болған Ұлттық аэронавтика және ғарыш туралы заңға қол қойды. «Спутник» ұшырылғаннан кейін бір жыл ішінде Конгресс Ұлттық қорғаныс білім беру туралы заңды (NDEA) қабылдады. Бұл төрт жылдық бағдарлама АҚШ білім беру жүйесіне миллиардтаған доллар инвестициялады. 1953 жылы үкімет 153 миллион доллар жұмсады, ал колледждер осы қаржының 10 миллион долларын алды, бірақ 1960 жылға қарай NDEA арқасында жалпы қаржыландыру шамамен алты есеге өсті. Алғашқы халықтың шоқысынан кейін ғарыш жарысы басталды, ол ғарышқа алғашқы адамды ұшыруға, «Аполлон» жобасына және 1969 жылы Айға алғашқы адамдардың қонуына әкелді. 1960 жылы «ракеталық алшақтықты» жабу туралы үгіт-насихат жүргізген Эйзенхауэрдің ізбасары Джон Ф. Кеннеди 1000 «Минутмен» зымырасын орналастыруға уәде берді. Бұл сол кездегі кеңестік ICBM-дерінен әлдеқайда көп болды. Кеннеди Эйзенхауэрдің өкілеттігі кезінде АҚШ Сенатында болған кезде ғарышқа ұшатын бағдарламаны жақтамаса да, Кеңес Одағының 1961 жылдың 12 сәуірінде Юрий Гагаринды ғарышқа алғашқы адам ретінде ұшыруына байланысты халықтың реакциясы Кеннедиге ғарыш жарысының салмағын арттырып, Айға адамды қондыру мақсатын қоюға мүмкіндік берді. Кеннеди: «Егер кеңестіктер ғарыш кеңістігін бақыласа, олар жерді де бақылай алады, өйткені бұрынғы ғасырларда теңізді бақылаған елдер құрлықтарды билегендей» деді. Ғарыш жарысы өзінің маңыздылығымен емес, беделмен және халықты тыныштандырумен көбірек байланысты болды. «Спутник» дағдарысы американдықтардың кеңестіктерден ғарыш зерттеулерінде жетекшілікті қайтарып алуға деген ұмтылысын күшейтті және Айға адамды қондыруға ынталандырды. «Спутник» дағдарысы АҚШ-тың ғылым саясатында да маңызды өзгерістерге әкелді, бұл қазіргі академиялық ғылыми зерттеулердің негізін қалады. 1957 жылы Жоғары биіктіктегі обсерваторияда жұмыс істеген астроном Джон Джеффрис оның көбінесе қайырымдастықтардан қаржы алғанын еске алды. «Спутник» ұшырылғаннан кейін бірінші аптада біз кенеттен үкіметтен құйыла бастаған ақшаның қар тасуынан шығуға тырыстық», – деді ол. 1960 жылдардың ортасына қарай NASA академиялық зерттеулерге федералдық қаржының шамамен 10 пайызын қамтамасыз етті. Конгресс Ұлттық ғылым қорының (NSF) 1959 жылға арналған қаражатын 134 миллион долларға дейін көбейтті, бұл өткен жылмен салыстырғанда шамамен 100 миллион долларға көп. 1968 жылға қарай NSF бюджеті шамамен 500 миллион долларға жетті. Мари Торстеннің сөзіне сәйкес, американдықтар «Спутник» дағдарысынан кейін «техно-бос кеңістікке» тап болды және білім беру мен инновацияларды ынталандыру үшін «тағы бір «Спутникке» ұмтылып тұр». 1980 жылдары Жапонияның өркендеуі (автомобиль өнеркәсібі және 5-ші буынның есептеу жобасы) Жапониямен «технологиялық алшақтық» туралы қорқыныштарды қоздырды. «Спутник» дағдарысынан кейін лидерлер «ұлылық доктринасын» пайдаланды, білім беруді «математика және ғылым ғылым мен инженерияда басымдыққа ие болуға, шетел тілдері мен мәдениеттерге тыңшылыққа, ал тарих және гуманитарлық ғылымдар ұлттық өзін-өзі анықтауға» бағытталған білім беруді ұйымдастырды. АҚШ лидерлері Жапонияның «өте ақылды студенттер» және күшті экономика туралы бейнесін тиімді пайдалана алмады.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда алғашқы "Спутниктің" ұшырылуы таңғажайыптық пен қатар, ғарыш дәуірінің басталуына қуаныш сыйлады. Бұл сонымен қатар Ұлыбритания империясының әлемдік беделінің төмендеуін еске салды. Дағдарыс көп кешікпей "суық соғыс" тарихының бір бөлігіне айналды. "Daily Express" газеті болжады: "Нәтижесінде АҚШ ғарыш зерттеу саласында ресейліктерден озу үшін жаңа күш жинайды. Американың сәтті болатынына ешқандай күмән болмауы керек". Бұл дағдарыс 1958 жылғы АҚШ-Ұлыбритания өзара қорғаныс келісіміне септігін тигізді.