Кіріспе

1941 жылы одақтас әскерлері Италияға қарсы теңіз жеңісін одіс етті. 18 ғасырдағы шайқас.

Матапан мүйісі шайқасы (Ναυμαχία του Ταινάρου) – 1941 жылдың 27-29 наурызы аралығында екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания және Австралия әскери-теңіз күштері мен Италия Корольдік теңіз күштері арасында болған теңіз шайқасы. Матапан мүйісі Грекияның Пелопоннес түбегінің оңтүстік-батыс жағалауында орналасқан. Блетчли Парктегі Үкіметтік кодтар және шифрлау мектебінің (GC&CS) итальяндық сигналдарды ұстап алып, шифрлауы (бұл шифрланған ақпарат Ultra кодировкасымен белгіленген) нәтижесінде, Корольдік теңіз күштері мен Австралия Корольдік теңіз күштерінің кемелері, Корольдік теңіз күштерінің адмиралы сэр Эндрю Каннингемнің басшылығымен, итальяндық Регия Маринаға қарасты бірнеше кемені ұстап, баттырды немесе ауыр зақымдады. Шайқастың бастапқы кезеңдері Италияда Гаудо шайқасы деп те белгілі.

Өмірбаян

1941 жылдың наурыз айының соңында, Жерорта теңізі флотының британдық кемелері Грекияға әскерлерді тасымалдағанда, Блетчли Парктегі криптоаналитик Мэйвис Бейтэй үлкен жетістікке қол жеткізіп, итальяндық әскери "Энигма" шифрын алғаш рет бұзды. Алғашқы хабарлама, "Бүгіннен үш күн бұрын" деген құпия сөздерден тұрды, ал үш күннен кейін екінші хабарлама келді. Онда бір линкор, алты ауыр және екі жеңіл крейсерден, сондай-ақ британдық әскерлерді жабдықтаушы сауда кемелеріне шабуыл жасау үшін эсминецтерден тұратын итальяндық жауынгерлік флоттың шығуы туралы хабарланды. "Энигма" шифрымен жұмыс істегендегідей, итальяндықтардан бұл ақпаратты жасыру үшін одақтастардың олардың флотын анықтап, тоқтатуының нақты себебі бар екенін көрсету қажет болды. Бұл жағдайда, мұқият жоспарланған барлау ұшағы қолданылды. Әрі қарай, адмирал Каннингэм өзінің флагманы – линкорға көтерілгенін байқамау үшін, түнгі уақытта Александриядағы гольф клубынан сытырып кетті. Ол сол күні түстен кейін чемоданымен клубқа келді, түнеп қалуға келгендей көрінді және жапон консулының көз алдында гольф алаңында біраз уақыт өткізді.

Қарсылас күштер

Одақтас күші – британдық Жерорта теңіз флоты, құрамында HMS Formidable авианосыры және үш эсминец, , және болды. Негізгі флот 10-шы эсминц флотилиясымен (және , және , командирі "Хек" Уоллер, RAN) және 14-ші эсминц флотилиясымен (, , және , командирі Филипп Мак) бірге болды; сонымен қатар, адмирал сэр Генри Придхам Уиппелл басқаратын B күштері болды, британдық жеңіл крейсерлер , , және , австралиялық жеңіл крейсер және британдық эсминцтер , және болды. Австралиялық кеме Александрияға қайтып келді. Конвойлерге қосылған одақтас әскери кемелері қолжетімді болды: , , және Китира арнасында күтті, ал , , және және жақын маңда болды. Италия флотына адмирал Яхиноның флагманы, қазіргі заманғы итальяндық линкор Витторио Венето жетекшілік етті, оны 13-ші флотилияның эсминецтері "Альпино", "Берсальере", "Фучилиере" және "Гранатиере" қоршады. Флотқа итальяндық ауыр крейсерлердің көпшілігі кірді: итальяндық крейсер Zara, итальяндық крейсер Fiume және итальяндық крейсер Pola, 9-шы флотилияның төрт эсминецімен бірге (итальяндық Альфредо Ориани, итальяндық Джосуэ Кардуччи, итальяндық Винченцо Джоберти және итальяндық Витторио Альфиери); сондай-ақ, ауыр крейсерлер итальяндық крейсер Триест, итальяндық крейсер Тренто және итальяндық крейсер Болцано, 12-ші флотилияның үш эсминецімен бірге болды. Оларға жеңіл крейсерлер итальяндық Luigi di Savoia Duca degli Abruzzi және итальяндық крейсер Giuseppe Garibaldi (8-дивизия) қосылды, сондай-ақ Бриндизиден келген 16-шы флотилияның екі эсминеці (итальяндық Emanuele Pessagno және итальяндық Nicoloso da Recco) болды.

Гавдос аралындағы іс-қимыл

28 наурызда «Витторио Венето» ұшырған IMAM Ro.43 гидросамолеты британдық крейсерлік эскадрильяны сағат 06:35-те анықтады. Сағат 07:55-те «Тренто» тобы адмирал Придхам Виппелдің крейсерлік тобымен грек «Гавдос» аралының оңтүстігінде кездесті. Британдық эскадрилья оңтүстік-шығысқа қарай бағыт алды. Оларды үлкен кемелерінен қашуға тырысып жатыр деп ойлаған итальяндықтар қуып, сағат 08:12-де атыс ашты. Үш ауыр крейсер сағат 08:55-ке дейін бірнеше рет атып, «Триест» 132 бронебойғыш снаряд, «Тренто» 204 бронебойғыш және 10 жарылғыш снаряд, ал «Болзано» тағы 189 бронебойғыш снаряд атып жіберді, бірақ итальяндықтар қашықтықты өлшеу жабдықтарымен қиындыққа тап болды және маңызды зақымдар келтіре алмады. Бір сағат бойы қуып жете алмағандықтан, итальяндық крейсерлер қуып жете беруді тоқтатып, солтүстік-батысқа бұрылып, «Витторио Венетоға» қайта қосылуға бағыт алды. Одақтас кемелер де өз бағытын өзгертті, итальяндық крейсерлерді өте алыс қашықтықтан ілесіп жүрді. Ячино британдықтарды «Витторио Венетоның» артиллериясының қашықтығына жақындауға рұхсат берді. Сағат 10:55-те «Витторио Венето» итальяндық крейсерлерге қосылып, бірден одақтас крейсерлеріне атыс ашты. Ол 29 залпта 94 снарядты атып, барлығы жақсы бағытталған, бірақ залптардың тым көп шашырауы байқалды. (Тағы 11 снаряд стволға кіріп қалды.) Осыған дейін линкордың бар екенін білмеген одақтас крейсерлері снаряд сынықтарынан жеңіл зақымданып, кері шегінді. 1941 жылғы 16 маусымда «Life» журналында HMS «Gloucester» кемесінен түсірілген, итальяндық снарядтардың одақтас әскери кемелері арасына түсіп жатқанын көрсететін фотосуреттер сериясы жарияланды.

Әуе шабуылы

Куннингэмнің күші, Придхам Уиппелмен кездесуге тырысқан, 09:38-де HMS Formidable-дан Fairey Albacore торпедолық бомбалаушыларымен шабуыл жасады. Олар Витторио Венетоға тікелей әсер етпей шабуылдады, бірақ қажетті маневрлер итальяндық кемелерге оны қууды қиындатты. Италиялық кемелер 152, 100 және 90 мм, сондай-ақ 37, 20 және 13,2 мм қаруларын қолданып, шабуылды қайтарды, ал итальяндық флотты сүйрейтін екі Junkers Ju 88-дің бірі Fairey Fulmar истребителімен атып түсірілді. 15:09-да жасалған екінші әуе шабуылы итальяндықтарды күтпеген жерден шатқалатты; командир-лейтенант Джон Далейл Стид (DSO) өзінің Albacore ұшағын Витторио Венетоға 1000 метрге дейін жақындатып, торпеда жіберді, ол кеменің сол жаққы винтіне тиіп, су басуға себеп болды. Далейл Стид пен оның экипажы ұшағы соғыс кемесінің зениттік отына түскен кезде қаза тапты. Кеме зақымды жөндеу үшін тоқтады, бірақ 16:42-де қайтадан қозғалды, Каннингхэм Витторио Венетоның зақымдануын естіп, оны қуалауға кірісті. Үшінші шабуылға алты Albacore және екі Fairey Swordfish, 826 және 828 теңіз әуе эскадрильяларынан (Formidable-ден) және Криттен 815 эскадрильясының екі Swordfish-і 19:36 мен 19:50 аралығында қатысты. Адмирал Ячино кемелерін үш колоннаға орналастырып, Витторио Венетоны қорғау үшін түтін шығарып, іздеу шамдарын және ауыр артиллериялық атысты пайдаланды. Бұл тактика соғыс кемесіне одан әрі зақым келтіруге жол бермеді, бірақ бір торпеда "Пола" кемесіне тиді, ол Фиумемен соқтығыспау үшін тоқтап, маневр жасай алмады. Бұл соққы бес қазандықты және негізгі бу желісін бұзды, нәтижесінде "Пола" электр қуатын жоғалтып, тоқтап қалды. Торпеданы лейтенант Грейнгер Уильямс атып түсірген. Уильямс кейіннен Еңбекке арналған айрықша көзге түсу орденімен марапатталды, негізінен келесі теңіз шайқасына қатысқандығы үшін.