Кіріспе
Лаостың премьер-министрі және ханзадасы Пхетсарат Ратанавонгса (Somdej Chao Maha Uparaja Petsaraj Ratanavongsa; 19 қаңтар 1890 – 14 қазан 1959) 1941 жылдың 21 тамызынан 1945 жылдың 10 қазанына дейін француз Лаосындағы Луанг Пхрабангтың тұңғыш премьер-министрі, ал 1945 жылдың 12 қазанынан 1946 жылдың 4 сәуіріне дейін Лаос мемлекет басшысы болды.
Prince Phetsarath Ratanavongsa (Somdej Chao Maha Uparaja Petsaraj Ratanavongsa (19 January 1890 – 14 October 1959) was the 1st Prime Minister of Luang Phrabang in French Laos from 21 August 1941 to 10 October 1945, and Head of State of Laos between 12 October 1945 and 4 April 1946.
Ерте өмір
Пецсарат 1890 жылғы 19 қаңтарда Луанг Пхрабанг корольдігінде, Упахат Бунхонның екінші ұлы және оның екінші әйелі, ханшайым Тонгси болып дүниеге келді. Оның кіші інілерінің бірі Суванна Фума еді. Бунхонның он бірінші әйелі Суфанувонгтың анасы болды. Луанг Пхрабанг 1893 жылы француз протекторатына айналды. Пецсарат Саигондағы колониялық Лицей Шаселуп Лаубатқа оқуға барып, 1905 жылы Монтень лицейіне және Париждегі колониялық мектепке оқуға түсті. 1912 жылы Лаосқа оралып, 1913 жылы ханшайым Нхин Хам Веннеге үйленді және әкесі үшін аудармашы болып жұмыс істей бастады.
Мемлекеттік қызмет: 19141941
1914 жылы ол Виентьян қаласындағы француз губернаторы кеңсесінде кеңсе қызметкері болып жұмыс істеді. Екі жыл өткен соң француз губернаторының көмекші хатшысы болып тағайындалды. 1919 жылы ол әкесі де иеленген, елдегі ең жоғары дәрежелердің бірі – Сомдет Чао Рацафахинай атағын алды. Сол жылы Лаостағы француз губернаторының басқаруындағы Лаос ішкі істерінің директоры болып тағайындалды. Елдің соңғы упараджасы ретінде ол заманауи Лаостың жетекші тұлғасына айналды. Ол мемлекеттік қызметтегі шендер мен атақтар жүйесін, жоғарылату және зейнетақы жоспарларын енгізді, Лаос консультативтік ассамблеясын құрды және корольдің кеңесшілер кеңесін қайта ұйымдастырды. Пхетсарат будда дінінің басшыларының әкімшілік жүйесін қайта құрды және пали тілінде білім беретін монахтар мектептерінің жүйесін құрды. Ол заң және әкімшілік институтын құрып, бастапқы деңгейдегі офицерлерді (Самиен) даярлады, олар кейін Фуксуэй, Чао Мюанг және Чао Хоуенг шендеріне көтерілді. Ол лайықты мемлекеттік қызметкерлерді марапаттау, қызмет орнын ауыстыру және жоғарылату қағидаларын белгіледі, сондай-ақ азаматтық және қылмыстық кодекстерді қоса алғанда, сот жүйесін құрды.
Жапондықтар Лао-Иссараны басып алды: 1941-1957
Пхетсарат жапондықтардың басып алуына дейін және одан кейін Лао саясатында маңызды рөл атқарды. Ол 1941 жылдың тамызынан бастап Луанг Пхрабангтың премьер-министрі болды. 1945 жылдың наурыз айында Жапония Лаосты қоса алғанда, бүкіл Индокитайдағы француз үкімшілігін құлатты. 1945 жылдың 8 сәуірінде король Сисаванг Вонг, жапондықтардың қысымымен және Пхетсараттың ықпалымен, өз патшалығы енді француз протектораты емес деп жариялады. Бірақ көп ұзамай, 1945 жылдың 28 тамызында Жапония капитуляциялады. Содан кейін туған билік бослығында Пхетсарат Лаос провинцияларының оңтүстігін Луанг Пхрабангпен біріктіруге ұмтылды. Бұл оны француздық көзқарасты қолдайтын король Сисаванг Вонгпен келіспеушілікке түсірді, ол француздармен елдің бұрынғы француз колониясы мәртебесіне оралуға ниетті екендігі туралы уағдаласқан. Пхетсарат Лаостың барлық провинциялық губернаторларына телеграмма жіберіп, Жапонияның капитуляциясы Лаостың тәуелсіздік статусына әсер етпейтінін хабарлады және кез келген шетелдік араласуға қарсы тұруға шақырды. 15 қыркүйекте Пхетсарат біртұтас Лаос Корольдығын жариялады, нәтижесінде король оны 10 қазанда премьер-министр қызметінен босатты. Содан кейін Пхетсарат және басқа лаос ұлтшылдары Лао Иссара (Азат Лаос) қозғалысын құрып, елді басқаруды өз қолдарына алды. Пхетсарат басшылығымен Лао Иссараның уақытша ассамблеясы корольді қызметтен шеттету туралы шешім қабылдады және Пхетсаратты «Мемлекет басшысы» етіп тағайындады. Француздар Лаосты қайта бақылауға алған кезде, Пхетсарат 1946 жылдың сәуір айында Таиландқа қашып кетті, онда ол эмиграцияда Лао Иссара үкіметін басқарды. Топ 1949 жылы таратылды және оның бұрынғы мүшелеріне амнистиямен Лаосқа оралуға рұқсат берілді.
In March 1945 Japan overthrew the French rule in all of Indochina, including Laos. On 8 April 1945 King Sisavang Vong had declared–under Japanese pressure and at the urging of Phetsarath–that his kingdom was no longer a French protectorate. Shortly thereafter however, on 28 August 1945, Japan surrendered. In the ensuing power vacuum, Phetsarath moved to unite the southern provinces of Laos with Luang Phrabang. This put him at odds with the pro French King Sisavang Vong, who had agreed with the French that he intended to have the country resume its former status as a French colony. Phetsarath sent a telegram to all Laotian provincial governors notifying them that the Japanese surrender did not affect Laos' status as independent and warning them to resist any foreign intervention. On 15 September Phetsarath declared a unified Kingdom of Laos which led the King to dismiss him from his post as Prime Minister on 10 October. Phetsarath and other Lao nationalists then created the Lao Issara (Free Laos) movement and took control of the country. The Lao Issara provisional assembly under Phetsarath proclaimed the deposition of the King and appointed Phetsarath as "Head of State". As the French retook control of Laos, Phetsarath fled in April 1946 to Thailand, where he led the Lao Issara government in exile. The group was dissolved in 1949 and its former members were allowed to return to Laos under amnesty.
Қайту: 1957-1959 жылдар
1957 жылы наурыз айында ол Вьентьянға оралды, онда оны зор құрметпен қарсы алды. 1957 жылы 10 сәуірде ол Луанг Прабангқа көлікпен сапар шекті, оны үлкен көрермен – азаматтар, үкімет шенеуніктері, полиция және әскер өкілдері күтіп алды. 16 сәуірде ол король Сисаванг Вонгқа құрмет көрсетіп, Лаос Корольдігінің Упараджасы лауазымын қайта алды. 1957 жылдың желтоқсанында ол Самнеуа мен Фонгсалиге сапар жасады, онда Суфанувонг Патет Лаоның екі қайта құрылған провинциясын Лаос Корольдігіне қайтаруды символдық түрде ұсынды. Оған Вьентьян қаласында ресми үкіметтік резиденция берілді, бірақ ол Луанг Прабангтағы Сиенг Кё вилласында тай әйелі Мом Афифорнмен бірге тұруды жөн көрді. 1959 жылдың қазан айының басында Фуи Сананиконе үкіметі Пхетсараттың Вьентьяндегі ресми резиденциясын жаңа премьер-министр кеңсесі ретінде пайдалану туралы шешім қабылдады. Олар ғимаратты босатып, оның жеке заттарын қайықпен Луанг Прабангқа жіберді, бұл оны қатты уайымдады. 1959 жылы 14 қазанда Пхетсарат ауыр ми қан кетуінен ауырып, ауруханаға түсті. Француз дәрігері оған операция жасады, бірақ ол кеш болды. Ол есін жоғалтып, 69 жасында қайтыс болды. Оның халыққа танымал болуы мен оның шақти/шива күшіне сенуі себепті, көптеген лаостықтар өз үйлерінде оның суретін іледі.