Кіріспе

Лаос Корольдігінің соңғы монархы (1959–1975) және Лаос Корольдігінің соңғы королі Сисаванг Ваттана, немесе кейде Саванг Ваттана (толық атағы: Самдах Брат Чао Маватха Шри Вита Лан Сханг Хом Хао Пхра Раджаначакра Лао Пхенгдара Парама Сида Кхатия Сурия Варман Брат Маха Шри Савангса Вадхана; 13 қараша 1907 – 13 мамыр 1978) – Лаос Корольдігінің соңғы королі және Лаос премьер-министрінің 6-шы қызметкері, 1951 жылдың 29 қазанынан 21 қарашасына дейін қызмет еткен. Ол 1959 жылдан бастап, әкесінің қайтысынан кейін, 1975 жылы мәжбүрлі түрде тақтан басқанға дейін билік жүргізді. Оның билігі 1975 жылы Патет Лаоның билікті басып алуымен аяқталды, одан кейін ол және оның отбасы жаңа үкімет тарапынан қайта тәрбиелеу лагеріне жіберілді.

Ерте өмір

Саванг Ваттана 1907 жылғы 13 қарашада Луанг Прабангтың Корольдік сарайында король Сисаванг Вонг пен королева Кам Унның ұлы ретінде дүниеге келді. Ол Ханшайым Хамфенг, Ханшайым Саммати, Принц Саясак және Принц Суфантхарангсридің бес баласының екіншісі болды. Ол сондай-ақ, Принц Суванна Фума мен Принц Суфанувонның алыс туысы еді. 10 жасында Саванг ханзада Францияға оқуға жіберілді. Ол Монпельедегі лицейде оқып, Париждегі Француз дипломаттарының білім алған "Эколь Либре дес Сьянс Политик" (қазіргі Sciences Po) мектебінен диплом алды. Жас мұрагер Францияда оқуын жалғастырды, ал он жыл бойы шетелде болғаннан кейін, ол лао тілінде сөйлей алмай қалды. Отанына оралғаннан кейін бірнеше жыл бойы сарай қызметкерінен сабақ алды. 1930 жылғы 7 тамызда ол королева Хамфуиге үйленді және олардың бес баласы болды: Тақ мұрагері Вонг Саванг, Принц Сисаванг Саванг, Принц Саурьявонг Саванг, Принцесса Савиванх Саванг және Принцесса Тала Саванг. Отбасы бірге теннис ойнады және шетелге саяхаттағанда маңызды турнирлерге қатысуды ұнататын. Принц сондай-ақ, шыншыл буддист болды және Сангха ісінде сарапшы ретінде танылды, кейіннен мемлекеттік діннің қорғаушысы ретіндегі өзінің рөлін өте қадірлі деп санады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол әкесінің өкілі ретінде жапон әскерімен байланыс жасады. Әкесі оны Сайгондағы жапон штабына жіберді, онда ол жапондықтардың Лаоске басып кіргеніне және оларды Франциядан тәуелсіздік жариялауға мәжбүрлегеніне қарсы белсенді наразылық білдірді.

Лаос патшасы

1951 жылы Саванг премьер-министр болды, ал 1959 жылы 20 тамызда әкесі ауырып қалған кезде, ол регент атанды. 1959 жылы 29 қазанда әкесі қайтыс болғаннан кейін ол ресми емес түрде таққа отырды. Алайда, ол ешқашан ресми түрде патша тағына отырғызылмады, оның таққа отыруы азамат соғысы аяқталғанға дейін кейінге қалдырылды. Патша Лаосты 1954 жылдың шілдесінде өткен Женева конференциясынан кейін туған саяси дағдарыстан кейін тұрақтандыруға тырысқандықтан, саясатқа белсенді араласты. Конференция елге толық тәуелсіздік берді, бірақ кім билік ететінін анықтамады. Нәтижесінде, премьер-министр лауазымы үшін үш ханзада таласты: бейтараптық саясатты ұстанған Суванна Фума ханзада Вьентьяннан басшылық етті және оның талабын Кеңес Одағы мойындады; оңтүстіктегі Чампасак ханзадасы Бун Оум, оңшыл және АҚШ-ты қолдаушы, Паксе аймағына ықпал етті және АҚШ оны премьер-министр ретінде мойындады; ал солтүстікте Суфанувонг ханзада солтүстік Вьетнамнан қолдау алған, солшыл «Патет Лао» қарсылық қозғалысын жетекшілік етті және оның талабын коммунистер қолдады. Үш ханзаданың қайсысы «заңды» премьер-министр екендігі туралы пікір талас-тартыс тудырмау үшін, барлық тараптар батысқа бейім патша арқылы келісімдер жасады. 1961 жылы Ұлттық Ассамблеяның көпшілігі Бун Оумды билікке сайлады, ал патша Луанг Прабангтан шығып, жаңа үкіметке батасын беру үшін астанаға сапар шекті. 1962 жылы патша коалициялық үкімет құрды, бірақ ол көп ұзамай тарап кетті. 1963 жылдың наурыз айында премьер-министр Суванна Фумамен бірге патша Лаос Корольдігінің «нейтралдығын» кепілдеген Женева конференциясына қол қойған 13 елді аралады, ол КСРО-дан басталып, «Чайка» лимузиндерін сыйға алды, содан кейін Вашингтон қаласында АҚШ президенті Джон Ф. Кеннедимен кездесті.

1964 жылы бірнеше төңкеріс пен қарсы төңкеріс нәтижесінде «Патет Лао» бір жақта, ал бейтарап және оңшыл фракциялар екінші жақта бірікті. Осы кезден бастап «Патет Лао» коалициялық үкіметке немесе ұлттық сайлауға қатысудан бас тартты және Лаос азамат соғысы басталды.

Абдикация және өлім

1975 жылы 23 тамызда Патет Лао күштері Виентьян қаласына енді, ол басып алынған соңғы қала болды. Фума үкіметі келесі бірнеше ай бойы тиімсіз күйде қалды. 2 желтоқсанда Ваттана Патет Лао тарапынан тақтан бас тартыруға мәжбүр болды, бұл 600 жылдық монархияны жойды, және ол "Президенттің Жоғарғы кеңесшісі" деген мәнсіз лауазымға тағайындалды. Ол елден кетуден бас тартты және 1976 жылы патша сарайын Лаос үкіметіне тапсырды, ол оны мұражайға айналдырды, ал ол жақын жердегі жеке тұрғын үйге көшіп, кейін үй қамауына алынды. 1977 жылғы наурыз айында Ваттананың қарсылық қозғалысын басқару үшін қашуы мүмкін деген қорқынышпен коммунистік билік оны патшайыммен, тәж мұрагері Вонг Савангпен, ханзада Сисавангпен және оның бауырлары ханзадалар Суфантхарангри мен Тонгсукпен бірге тұтқындап, солтүстік провинциясы Вьенгсайға жіберді. Ол Ксам-Нэуаға жеткізіліп, бұрынғы үкіметтің жоғары лауазымды шенеуніктерін ұстаған "Бірінші лагерьке" қамалды. Лагерде ол және патша отбасының басқа мүшелері күндіз аумақтарында еркін жүріп-тұруға рұқсат алды және оларға политбюро мүшелері, тіпті Сопуханувонг өзі де жиі келіп тұратын. Ваттана лагердегі ең үлкен тұтқын болды және тұтқындалған алғашқы айларда 70 жасқа толды, ал тұтқындардың орташа жасы шамамен 55 болды. 1978 жылы үкімет Ваттана, Ханым Камфуи және тәж мұрагері Вонг Савангтың безгекке шалып қайтыс болғанын хабарлады. "World Press Review" журналы олардың мәжбүрлеген еңбек пен аштықтан зардап шеккенін мәлімдеді. Жақындағы мәліметтер король 1980 жылғы наурыздың ортасында қайтыс болғанын көрсетеді. Алайда, Кейсон Фомвиханның сөзіне сүйенсек, Ваттана 1984 жылы 77 жасында қайтыс болған. Ваттана мен тәж мұрагерінің қайтысынан кейін корольдің кіші ұлы Саурьявонг Саванг Лаос патшалық отбасының басшысы болды және ол өзінің жүрегіндегі немере інісі тәж мұрагері Суливонг Савангтың регенті ретінде қызмет етті, ол 2018 жылы Парижде қайтыс болды.