Кіріспе

Vattenfall – Швеция үкіметіне тиесілі шведтік көпұлттық энергетикалық компания. Швециядан өзге, компания Дания, Финляндия, Германия, Нидерланды және Ұлыбританияда энергия өндіреді. Компанияның атауы швед тілінде «су көбігі» деген мағынаны білдіреді және ол бастапқы атауы – Корольдік Су Көбігі Кеңесінің (Kungliga Vattenfallstyrelsen) қысқартылған түрі.

Тарих

Vattenfall (бұрын Kungliga Vattenfallsstyrelsen немесе Royal Waterfall Board деп аталған) 1909 жылы Швецияда мемлекеттік кәсіпорын ретінде құрылды. Құрылғаннан бастап 1970 жылдардың ортасына дейін Vattenfall компаниясының қызметі негізінен Швециямен шектелді, оның басым бөлігі гидроэлектр энергиясын өндіруге бағытталған. Тек 1974 жылы компания Швецияда ядролық реакторлар (Рингхалс 1 және 2 реакторлары) салуды бастады, соңында Швецияның 12 реакторының жетісіне ие болды. 1992 жылы Vattenfall акционерлік қоғамы Vattenfall AB болып қайта құрылды. Сонымен қатар, электр желісі (220 кВ және 400 кВ желілері) жаңадан құрылған мемлекеттік агенттік Svenska kraftnät-қа берілді, ол сондай-ақ ұлттық электр жүйесін басқаруға жауапты болды. 1990-2009 жылдары Vattenfall едәуір кеңейді (әсіресе Германия, Польша және Нидерланды), Hämeen Sähkö (1996), HEW (1999, Гамбург қаласынан 25,1% үлесі), поляк жылу өндіру компаниясы EW (2000, 55% үлесі), Данияның Elsam A/S (2005, 35,3% үлесі) және Nuon (2009, 49% үлесі, қазіргі 100%) компанияларын сатып алды. 2002 жылы Vattenfall AB және оның сатып алған компаниялары Vattenfall Europe AG болып бірікті, бұл оны Германиядағы үшінші ірі электр энергиясын өндірушіге айналдырды. Бұл шығындардың көп бөлігі Нидерландыда орналасқан Nuon Energy NV компаниясына байланысты болды, Vattenfall оны 2009 жылы 89 миллиард швед кронасы (шамамен 15 миллиард АҚШ доллары) бағамен сатып алған, бірақ оның құны содан бері 15 миллиард швед кронасына (шамамен 2 миллиард АҚШ доллары) төмендеді. Электр энергиясының бағасының төмендеуі және континенттік нарықтағы тәуекелдердің артуы нәтижесінде, басқарма 2014 жылдан бастап ұйымдық құрылымын солтүстік бөлігіне және континенттік Еуропа мен Ұлыбританиядағы қызметтерді біріктіретін бөлікке бөлу арқылы топ стратегиясын қайта қарауға мәжбүр болды. Кейбір сарапшылар бұл стратегиялық шолуды континенттік Еуропадағы қызметтен ішінара шегінудің алғы шарты ретінде қарастырды, бұл Скандинавия нарығындағы қызметке көшуді білдіреді. Осыған байланысты және тарату желілерін қайта муниципализациялау туралы жергілікті референдумға жауап ретінде Vattenfall 2014 жылдың басында Гамбург қаласына Гамбургтегі электр және жылу желілерін сату туралы келісімге келді. 2015 және 2016 жылдардың екінші тоқсанында Vattenfall 28 миллиард швед кронасы сомасына құнсыздануды тіркеді, бұл негізінен Германиядағы тас көмірлік электр станцияларына байланысты болды. Операциялық қаржылық көрсеткіштер қанағаттанарлық болды. 2020 жылы Vattenfall 7,716 миллиард швед кронасы пайда тапты, ал операциялық табысы (EBIT) 15,276 миллиард швед кронасын құрады. Швециядан тыс жерлерде Vattenfall совет үкіметін Чернобыль апатын жария етуге мәжбүрлегенімен танымал. Кремль апатты бір күн бойы жасыруға тырысты, бірақ Vattenfall-дің Форсмарк АЭС-індегі жоғары радиациялық деңгей Кремльді апаттың орын алғанын мойындауға мәжбүр етті. 2020 жылдың қазан айында Vattenfall компаниясының жел энергиясы операцияларына жауапты аға вице-президенті Гуннар Гроблер Salzgitter AG компаниясына жұмысқа өту үшін ұйымнан кететіні хабарланды. Магнус Холл, 2014 жылдың қазанынан бастап компанияның президенті және бас директоры, 2020 жылдың шілдесінде компанияны тастап кетті және 2020 жылдың 1 қарашасында Анна Борг оны алмастырды.

Швециядан тыс аумақтарда

2006 жылы Vattenfall Германиядағы Шварце Пумпе қаласында көміртегіді жинау және сақтау (CCS) пилоттық қондырғысын өндіруді бастады. 2007 жылы Швецияның оңтүстік жағалауындағы Лиллгрунд жел электр станциясы іске қосылып, электр қуатын беруге кірісті. Vattenfall компаниясының Швеция, Германия, Нидерланды, Ұлыбритания және Дания негізгі нарықтарында электр энергиясын өндіру тармақтары бар, сондай-ақ Финляндияда да қызмет етеді. Германияда Vattenfall Гамбург, Мекленбург-Померания, Бранденбург, Берлин, Саксония-Анхальт, Тюрингия және Саксония штаттарына электр энергиясын жеткізіп тұрады. Компания 2017 жылдың маусым айында британдық бөлшек энергия нарығына енді, бірақ 2019 жылдың қарашасында күшті бәсеке және үкімет тарапынан бағаны шектеу сияқты қолайсыз нарық жағдайларын атап, қайтадан шығу мүмкіндігін қарастыратынын хабарлады. Компания Ұлыбританиядағы теңіз үстіндегі жел электр станцияларының ірі операторларының бірі болып табылады және Англия мен Уэльстегі ең ірі құрлықтағы жел электр станцияларын басқарады.

Ұрпақ

2019 жылы жаңартылатын энергия көздері компанияның жалпы генерациялық қуатының 35%-ын құрады, оның ішінде жел, күн және су электр энергиясы. Vattenfall-дың ең танымал электр энергиясын өндіру объектілері: Швециядағы 110 МВт Lillgrund жел электр станциясы, сол кездегі әлемдегі ең ірі теңіз үстіндегі жел электр станциясы (Ұлыбритания, Thanet), Германиядағы Брунсбюттель атом электр станциясы (67% үлесі), Круммель атом электр станциясы (50% үлесі), Брокдорф атом электр станциясы (20% үлесі) және Швециядағы Форсмарк және Рингхалс атом электр станциялары. 2011 жылдың жазында Фукусима Дайичи ядролық апатынан кейін үкіметтік тапсырмаға байланысты Брунсбюттель және Круммель атом электр станциялары толығымен тоқтатылды. Vattenfall сондай-ақ Германия мен Нидерландыда биомассалық және басқа да электр станцияларын пайдаланады.

Германияның көмір көмірінен шығу

2016 жылға дейін Vattenfall бірнеше ашық карьерге ие болды, олар Vattenfall лигниттік электр станциялары үшін лигнитті қазып шығарды, соның ішінде Jänschwalde электр станциясы, Boxberg электр станциясы, Lippendorf электр станциясы (бөлігімен меншікте) және Schwarze Pumpe электр станциясы. 2014 жылы Vattenfall-дың лигниттен түскен айналымы 2,3 миллиард евроны құрады, ал пайдасы 647 миллион евроны құрады, бірақ кейіннен электр бағасы 40 евродан 20 евроға дейін төмендегендіктен лигниттен шығынға ұшырады. 2016 жылдың 30 қыркүйегінде Vattenfall өзінің неміс лигниттік объектілерін чех энергетикалық тобы EPH-қа және оның қаржы серіктесі PPF Investments-қа сатуды аяқтады.

Ядролық өндіріс

2016 жылдың қаңтар айында Vattenfall компаниясы Швециядағы ядролық электр станцияларының, оның ішінде жаңа реакторлардың да, төмен электр бағалары мен Швецияның ядролық өндіріс салығы салдарынан зиянға жұмыс істеп жатқанын хабарлады. Егер станцияларды жабуға мәжбүр болса, Швецияның электрмен жабдылуына ауыр салдар тиеді деп ескертті және ядролық өндіріс салығын жою қажет екенін айтты. 2016 жылдың қазан айында Vattenfall Германия үкіметінің 2011 жылы ядролық энергияны кезең-кезеңмен тоқтатуды үдету туралы шешіміне сот процесі бастады. Тыңдаулар Дүниежүзілік банктың Инвестициялық дауларды шешу жөніндегі халықаралық орталығында (ICSID) Вашингтон қаласында өтіп жатыр, Vattenfall шамамен 4,7 миллиард еуро көлемінде өтемақы талап етуде. Германия үкіметі бұл істі "қабылданбас және негізсіз" деп қарастырады.

Көлік қауіпсіздігі белбеулері

Vattenfall қауіпсіздік белбеуін дамытуда маңызды рөл атқарды, осымен қазіргі заманғы үш нүктелі қауіпсіздік белбеуінің тікелей алдағысы болды. 1950 жылдары Швецияда қайғылы жол апаттары жылдам өсті. Vattenfall компаниясының қызметкерлері арасындағы апаттарды зерттеу көрсетті, қаза тапқандардың көп бөлігі автокөлік апаттарынан көз жұмған. Vattenfall, Volvo және Saab сияқты көлік өндірушілермен әңгімелесіп, қауіпсіздікті арттыру үшін қауіпсіздік белбеулерін пайдалануды ұсынды, бірақ өндірушілер мұны құлшынбады, себебі олар қауіпсіздік белбеулері жүргізушілерді жүргізудің өзі қауіпті деген ойға жетелеуі мүмкін деп ойлады. Осыған байланысты Vattenfall компаниясының екі инженеры, Бенгт Одельгард пен Пер Олоф Веман қауіпсіздік белбеуін жасауға кірісті. Бұл жұмыс нәтижесінде олардың көліктерінде қолданылатын диагональды қауіпсіздік белбеуі, «Vattenfall қауіпсіздік белбеуі» деп белгілі болды. 1960 жылдардың ортасына дейін бұл белбеу Швецияда және Еуропаның бірнеше елінде стандартты болып саналды. Олардың жұмысы бүкіл әлемдегі автомобильдердегі қауіпсіздік белбеулері үшін стандартты белгіледі және 1950 жылдардың соңында Volvo компаниясына ұсынылды, олар бұл идеяны үш нүктелі қауіпсіздік белбеуіне жетілдірді.

Сын

Vattenfall компаниясының бұрынғы кеңейту стратегиясы көмірлі (лигнитті) жұмыс істейтін бірнеше электр станцияларын сатып алуды қамтыды, бұл Швеция мен Германияда көмірдің электр энергиясын өндірудің ең көміртегі интенсивті түрлерінің бірі екендігіне байланысты қатты дау тудырды. Сонымен қатар, көмірлі кендер ашық әдіспен өндіріледі, бұл кейде кен орындары кеңейген сайын қауымдастарды көшіруге мәжбүр етеді. Vattenfall 2016 жылдың қыркүйегінде өзінің көмірлі активтерін чех инвесторы EPH-қа сатты. 2009 жылдың мамырында «Корпоративтік Еуропа обсерваториясы» (CEO) атты кампаниялық тобы «Климаттық жасыл жуу» сыйлығын тағайындады, Vattenfall-ді климаттық чемпион ретінде көрсетіп, іс жүзінде бұрынғысынша бизнес жүргізуге лоббилеуі үшін алғашқы жеңімпаз деп жариялады. Vattenfall WWF және басқа ұйымдар құрастырған Еуропадағы ең ластаушы «отыздық» электр станцияларының төртеуіне (немесе ие болған) иелік етеді. 2007 жылы Круммель атом электр станциясының (E.ON-мен бірлесіп иеленген) трансформаторындағы өрт станцияның екі жылдан астам уақытқа жабылуына себеп болды, ал 2009 жылдың шілдесіндегі тағы бір трансформатордағы қысқа тұйықталу тағы бір жабылуға әкелді. Осы оқиғаларға байланысты Германияның Шлезвиг-Гольштейн провинциясының премьер-министрі Питер Гарри Карстенсен бұл нысанды толық жабу алдындағы «letzter Versuch» (соңғы әрекет) болатынын мәлімдеді. Vattenfall электр желілеріне меншік құқығын сақтап қалу үшін заң шегінде жүруге тырысқаны үшін айыпталды. Соңғы кезде Vattenfall Гамбургтың электр желісіне иелік етуді сақтау үшін биліктегі SPD партиясына лобби жасағаны сынға ұшырады. Германияда «Берлин энергетикалық үстелі» (Berliner Energietisch) альянсы бірқатар үкіметтік емес ұйымдар мен жергілікті топтарды біріктіріп, Берлиндегі энергиямен жабдықтауды коммуналдық меншікке қайтару бойынша референдумды бастады. Референдум 2013 жылдың 3 қарашасында өтті, бірақ қажетті дауыс саны жетпеді. Алайда, Берлин Сенаты референдум нәтижесіне қарамастан, азаматтардың бастамасының басты талабын орындауға уәде берді: сол кезде Vattenfall-ге тиесілі барлық соңғы пайдаланушы операцияларын мемлекеттік коммуналдық компанияға беруге. Компания 2014 жылы «Berliner Stadtwerke» деп құрылды.