Кіріспе

Құстар отбасысы

автоматты taxobox
| атауы = Қасқырлар
| қазбалар қатары = қазбалар қатарыEarly Eocene|Holocene|<small>Early Eocene – қазіргі заманға дейін. Қасқырлар отбасы құрғақ шөлдерден, полярлық немесе мұзды аймақтардан және альпілік аймақтардан (қар шебінен жоғары) басқа барлық құрлықтағы тіршілік ортасында кездеседі. Rallidae тұқымдасының өкілдері Антарктидадан басқа барлық құрлықтарда таралған. Сансыз бірегей арал түрлері белгілі.

Атауы

"Rail" сөзі француз тіліндегі râle сөзінің ағылшын тіліне бейімделуі, ол көне француз тілінде rasle деп аталады. Оның аты оның кеуекті даусынан шыққан, бұл Vulgar Latin тілінде *rascula, ал латын тілінде rādere ("қырып алу") сөзінен туындаған.

Морфология

Рельстер – жер бетінде тіршілік ететін, шағын және орташа мөлшердегі құстар туысы. Олардың ұзындығы және салмағы әртүрлі болады. Кейбір түрлерінің мойны ұзын, көп жағдайда бүйірден қысылған. Мұқара – отбасыдағы ең өзгермелі белгі. Кейбір түрлерде ол басынан ұзын (Америкадағы жапырақшалар сияқты); ал басқаларында қысқа және кең (кооттардағыдай) немесе ірі (күлгін галлинулдардағыдай) болуы мүмкін. Кейбір кооттар мен жаңқалардың алдыңғы қалқаны бар, ол – жоғарғы мүсік мүшесінің артқа қарай созылған ет тәрізді бөлігі. Ең күрделі алдыңғы қалқан мүйізді коотта кездеседі. Рельстерде жыныстық диморфизм өте аз, қанаттары мен дене мөлшері бойынша айырмашылықтар көрінбейді. Бірақ екі ерекшелік бар: суқұйрық (Gallicrex cinerea) және кішкентай құйрық (Zapornia parva). Рельстердегі ұшу қабілетінің жоғалтуы – жануарлар әлеміндегі параллель эволюцияның көрнекті мысалы. Тарихи белгілі 150-ге жуық рельстер түрінің 31-і қазіргі кезде немесе жақында жойылған түрлер ұшатын ата-бабаларынан ұшпайтын түрге айналған. Бұл процесс Тынық мұхиты аралдарында кездесетін ұшпайтын рельстердің эндемикалық популяцияларын қалыптастырды. Көптеген аралдық рельстер ұшпайды, себебі сүтқоректі жыртқыштар жоқ, кішкентай аралдық орта ұшу немесе ұзақ қашықтыққа жылжу қажеттілігін жояды. Ұшу құс салмағының 40%-на дейін кеуде сүйегі мен ұшу бұлшық еттерін қажет етеді, сондықтан ұшпайтындық ресурстары шектеулі аралда тірі қалу мен оны мекендеуді жеңілдетеді. Бұл сондай-ақ құстардың ошақтарды толтыру үшін бейімделуіне байланысты, бір аралда әртүрлі мөлшердегі ұшпайтын рельстердің дамуына мүмкіндік береді. Энергияны үнемдеуден басқа, кейбір морфологиялық ерекшеліктер де рельстердің эволюциясына әсер етеді. Рельстердің ұшу бұлшық еттері мен қанаттары салыстырмалы түрде кішкентай. Лейсан рельсінің ұшу қабілетін жоғалтып, қанаттарын қысқартуына және тез жүгіргенде тепе-теңдікті сақтауға ғана қолданылатын кішкентай қанаттарға ие болуына бар болғаны 125 000 жыл уақыт кеткен. Шындығында, кейбіреулер рельстердегі ұшпайтындықтың эволюциясын мыңжылдықтар емес, ұрпақтар бойынша өлшеуге болады деп санайды. Рельстер ұшуға құштар емес болғанымен, ұшпайтын рельстердің эволюциясы оқшауланған аралдарға кеңінен таралуды талап етеді. Дегенмен, Gallirallus philippensis, Porphyrio porphyrio және Porzana tabuensis сияқты үш түрдің шағын массалық рельстері тропикалық Тынық мұхиты аралдарында ұзақ қашықтыққа таралуға жоғары қабілеттілігін көрсетеді. G. philippensis филогенезін зерттегенде, бұл түр анық полифилетикалық (бірнеше ата-бабалық түрлері бар) болғанымен, ол ұшпайтын ұрпақтарының көпшілігінің ата-бабасы емес, бұл ұшпайтын жағдай түрлену аяқталғанға дейін рельстерде пайда болғанын көрсетеді. Бірақ бұл толеранттылық жақын туыстармен шектелуі мүмкін. Нәтижесінде, туысты таңдауға байланысты альтруистік құбылыстар ресурстарды аз, бірақ бәсекеге қабілетті жастарды өндіруге қайта бағыттайды, олар халықтың игілігі үшін пайдалы болады, көптеген жастардың төмен дене шынықтыру деңгейіне қарағанда. Дауысты шақырулар тығыз өсімдіктерде немесе түнгі уақытта түрдің басқа өкілін көру қиын болғанда пайдалы. Кейбір шақырулар аумақтық болып табылады. Осы себепті аралдық рельстердің бірнеше жүз түрі жойылып кетті. Бірнеше аралдық рельстер түрі әлі де жойылу қаупі төнген, ал табиғатты қорғау ұйымдары мен үкіметтер олардың жойылуын болдырмау үшін жұмысын жалғастыруда.

Көбею

Көптеген Rallidae тұқымдас құстардың көбею мінез-құлқы жеткілікті зерттелмеген немесе белгісіз. Көпшілігі моногамды болып саналады, алайда полигиния және полиандрия жағдайлары да кездеседі. Көбінесе олар 5-10 жұмыртқадан бітіреді. Бір жұмыртқадан ғана тұратын немесе 15 жұмыртқаға дейін жететін ұялар да белгілі. Уэйк аралындағы теміржол құсы екінші дүниежүзілік соғыс кезінде аралға жабдықтау тоқтатылғаннан кейін, аштықтан қалған жапондық гарнизон тарапынан жойылды. Кем дегенде екі түрі – қарапайым суқұс және американдық қызғылт галлинуль – зиянкес деп есептеледі. Кейбір түрлер, мысалы, Лорд-Хоу ағаш құсы және такахе, құрып кету қаупіне жақын болған, бірақ табиғатты қорғау ұйымдарының күш-жігері арқасында жақсаруды көрсетті. Гуам теміржолы Гуамға қоңыр ағаш жыландары әкелінген кезде құрып кетуге айналды, бірақ соңғы қалған жекелеген құстар тұтқындалып, сәтті көбейтілуде, алайда оларды табиғатқа қайта енгізуге жасалған әрекеттер әртүрлі нәтижелер берді.

Жүйелілік және эволюция

Rallidae тұқымдасын 1815 жылы француз ғалымы Константин Самуэль Рафинеск (Rallia) енгізді. Бұл тұқымдас дәстүрлі түрде екі ірі құс тұқымдасы – журавь және өкі аяқтармен, сондай-ақ, көбінесе "алғашқы" саналатын орташа мөлшердегі су және құрлықта тіршілік ететін құстардың бірнеше кіші тұқымдастарымен біріктірілді, осылардың барлығы Груйформды құрайды. Америкада кеңінен қабылданған Сибли-Ахликвист таксономиясы бұл тұқымдасты раллиформдар ретінде тәртіп деңгейіне көтереді. Груйформдардың монофилиясы туралы нақтылықтың болмауына байланысты, бұл дұрыс болуы да, болмауы да мүмкін; алайда, бұл Сибли-Ахликвист ұсыныстарының көпшілігіне қарағанда негіздірек сияқты. Дегенмен, мұндай топқа Heliornithidae (қанатты және күн сәулесі құстары) да кіруі мүмкін, бұл эксклюзивті тропикалық топ, ол шағалалармен кейбір ұқсастықтарды көрсетеді және әдетте раллилердегі қаңқабас құстармен біріктіріледі. Төмендегі кладограммада қазіргі және жақында жойылған Rallidae-дің филогенезі Хуан Гарсия Р. және оның әріптестерінің 2020 жылы жариялаған зерттеуіне негізделген. Тұқымдар мен түрлердің саны Халықаралық орнитологиялық комитет (ХОК) атынан Фрэнк Гилл, Памела Расмуссен және Дэвид Донскер жүргізген тізімнен алынған. Ішкі тұқымдастар мен тайпалардың атауларын Джереми Кирчман және оның серіктестері 2021 жылы ұсынған.