Кіріспе
Османдық атты әскері, рыцарьларға ұқсас. 19 және 20 ғасырлардағы француз әскерінің африкалық атты полктері және итальяндық отаршыл әскерге қызмет ететін Ливияның атты полициясы. Сипахи (سپاهی sipâhi) – селжүк түркілері және кейін Осман империясы қолданған кәсіби атты әскер. Сипахи бөлімдеріне жер иелігімен қамтамасыз етілген (тимар) провинциялық тимарли сипахилер, армияның басым бөлігін құраған, және жалақы алатын тұрақты капикулу сипахилер, яки сарай әскерлері кірді. Дегенмен, Акинджи ("шабуылшылар") жеңіл атты әскері сипахилерге жатпады. Сипахилер өздерінің ерекше әлеуметтік топтарын қалыптастырды және сұлтандардың элиталық жаяу әскері – яничарлармен бәсекелестікке түсті. "Сипахи" терминінің түрі 19 және 20 ғасырларда француз және итальян колониялық армияларындағы бірнеше атты бөлімдерге де қолданылды (Спахи туралы қараңыз).
the 19th and 20th century African cavalry regiments of the French army and Libyan mounted police serving the Italian colonial army
The sipahi (سپاهی sipâhi, ) were professional cavalrymen deployed by the Seljuk Turks and later by the Ottoman Empire. Sipahi units included the land grant–holding (timar) provincial timarli sipahi, which constituted most of the army, and the salaried regular kapikulu sipahi, or palace troops. However, the irregular light cavalry [[Akinji ("raiders") were not considered to be sipahi. The sipahi formed their own distinctive social classes and were rivals to the janissaries, the elite infantry corps of the sultans. A variant of the term "sipahi" was also applied by colonial authorities to several cavalry units serving in the French and Italian colonial armies during the 19th and 20th centuries (see Spahi).
Атауы
Бұл сөз парсы тілінен шыққан және "әскер" емес, "солдат" дегенді білдіреді, сонымен қатар spahi және spahee деп транслитерацияланады; басқа тілдерде: албан және румын тілдерінде spahiu, армян тілінде sepuh (սեպուհ), грек тілінде spahis (Σπαχής), серб, хорват, болгар және македон тілдерінде spahija немесе spahiya (кириллицада спахија, спахия): бенгал тілінде [sipāhī] "сепой" (সিপাহী). Португал тіліндегі нұсқасы да sipaio (sipai, cipaio және cipai сияқты варианттары бар), бірақ испан тілінде ол cipayo ретінде бейімделді. Сепой сөзі де осы парсы тіліндегі sepāhī сөзінен шыққан. Малдив тілінде армия сарбаздарын {ސިފައިން} "sifain" деп атайды.
Сипаттама
Бұл термин Осман әскеріндегі ақыншылар мен рулық аттылардан өзге, еркін туған Осман түрік атты әскерлерінің барлығын білдіреді. Бұл сөз көбінесе атты әскермен синоним ретінде қолданылды. Сипахилер екі ерекше атты әскер түрін құрады: феодалдық сипаттағы, провинциялық тимарлы сипахилер (тимариоттар), олар Осман әскерінің басым бөлігін құрады, және жалақы алатын, тұрақты капикулу сипахилер (Порта сипахилері), олар Осман әскерінің атты әскер бөлігін құрады. Облыс әкімдері, яғни бейлер, бірнеше жыл сайын ауыстырылып тұрды, бұл жерді мұраға алуға жол бермеді. Провинциялар, немесе санджақтар, тең емес еді, себебі Анатолия мен Балқан аймақтарын көбінесе түріктер басқарды, ал империяның басқа аймақтары жергілікті дәстүрлерге сәйкес келіп, икемділік танытты. Жер, әскери іс, саясат, экономика және дін өзара байланыстылығы – өмір салтының бір бөлігі болды. Тимар жүйесінде сұлтан барлық жерге ие болды, бірақ жеке жер учаскелерімен бірге тұру құқығы берілді. Осман халқының жерге құқығы болғанмен, әскери аристократияның ерекше түрі және әскердің атты бөлігі болған сипахилер де шаруалармен (халықтың 90%) бірге жерде тұрып, салық түсімдерін жинады, әдетте, солтанға қызмет етуге арналған шағын әскерді жарақтандыру және оқыту шығындарын қаржыландыру үшін. Сипахилер ешқандай мүлікті мұраға алмады, бұл билік орталықтарының өсуіне және жоғары билік құрылымына қауіп тудыруына кедергі келтірді. Тимарда тұратын жергілікті халық жерді және оның өнімдерін пайдаланды.
Мәртебе
"Тимарли Сипахи" немесе "тимариот" (tımarlı) – Осман сұлтанының тікелей, немесе бейлербейлер арқылы берген ресми рұқсатымен берілген жерлердің (тәмәр) иелері. Олар сол жерден түсетін табыстың барлығына, әскерлік қызмет көрсету шартымен құқылы болды. Бұл жерлердегі шаруалар кейіннен оларға бекітілді. Тимарли Сипахилердің мәртебесі ортағасырлық Еуропа рыцарьларының мәртебесіне ұқсас еді. Ортағасырлық рыцарьдардан өзгеше, олар өз феодальдық жерлерінің заңды иелері болған жоқ. Тимар жерінде салық жинау және басқару құқығы Осман мемлекетімен Тимарли Сипахиге берілді. Ал, олар өз тимарындағы халықтың қауіпсіздігіне жауапты болды, сондай-ақ армияға cebelu солдаттарын тартып, оларды жаттықтырды. Тимар – Сипахиге тиесілі ең кіші жер бірлігі, одан жылдық кіріс 20 000 акчеден аспайтын, бұл мұғалімнің табысынан екі-төрт есеге дейін болатын. Зиамет (زعامت) – 100 000 акчеге дейін кіріс беретін үлкен жер бірлігі, ол офицерлік шендегі Сипахилерге тиесілі болды. Хас (خاص) – жердің ең ірі бірлігі, ол 100 000 акчеден астам кіріс әкелді және оны әскери шенділердің ең жоғары лауазымды өкілдері ғана иеленді. Тимар Сипахи әскерге бес қарулы сақшы (цебелу) беруге міндетті болды, зиамет Сипахи – жиырмаға дейін, ал хас Сипахи – жиырмадан да көп беруге міндетті. Cebelu (мәні – «жарақтанған, қаруланған») Сипахи сияқты толық жабдықталған болуы керек еді; олар көбінесе ұлдар, бауырлар немесе жүрек туыстар болды және олардың жағдайы қарулы адамдарға қарағанда шәкірттерге көбірек ұқсас еді. Тимарлар бастапқыда иелеріне мұрагерлікке берілмегенімен (жер иеленушінің қайтысымен мемлекет жерді мұраға алатын), 17 ғасырдың соңына қарай мүліктер әкеден ұлына көшті.
Әскери
Соғыс кезінде Тимарлы сипахилар мен олардың қызметшілері өздерінің әлей (полк) бейлерінің басшылығымен жиналды. Әлей бейлері әскерлерімен бірге санжақ (облыс) бейлеріне, ал санжақ бейлері бейлербейдерге бағынды. Егер шайқас Еуропа жерінде болса, Румели (Балқан) сипахилері Румели бейлербегінің басшылығымен құрметті оң жаққа орналасса, ал Анатолия бейлербегі мен оның сипахилері сол жаққа орналасты; ал Азияда шайқас болған жағдайда, олардың орналасуы ауыстырылды. Осылайша, Осман классикалық армиясының қанаттары толығымен Тимариоат атты әскерлерінен, ал орталық бөлігі янысары жаяу әскері мен артиллерия бөлімдерінен құралды. Анатолия мен Балқан Тимарлы сипахилерінің жабдықталуы мен тактикасы әртүрлі болды. Анатолиялық сипахилер классикалық ат садақшылары сияқты жабдықталған және соғысқан, садақтан атып, шапқанда, бірақ олар көшпелі атты әскер емес және олардың мәртебесі орташа атты әскер класына жақын болды. Балқан Тимарлы сипахилері тізбектей қарудан жасалған қорғаныш киімдерін киіп, аттарына бард кигізіп, найза мен сүңгілерді алып жүрді және орташа атты әскер ретінде шайқасты. Классикалық Осман дәуіріндегі Тимарлы сипахилер әдетте армияның көп бөлігін құрады және майдандағы шайқастардың көп бөлігіне қатысты. Армия орталығындағы жаяу әскерлер тұрақты ұрыс шебін сақтап тұрғанда, атты әскер қанаттары оның жылдам соққы беруші күші болды. Шайқас кезінде Тимарлы сипахи тактикасы қолданылды, ол қарсылас атты әскерімен шағын қақтығыстармен және жергілікті шайқастармен ұрысты бастады. Тимарлы сипахи полктері әлсіз немесе оқшауланған бөлімдерге шабуыл жасады және ауыр атты әскерге тап болғанда негізгі күштерге қайта шегінді. Бір полк шегінген кезде, басқа сипахи полктері қуушы жаудың қанаттарына шабуыл жасауы мүмкін. Мұндай тактика жау атты әскерін жаяу әскерден алыстатып, олардың біртіктігін бұзып, оларды сандық артықшылықпен оқшаулап, жеңіске жеткізді. Анатолиялық сипахилер қарсыластардың әскерін садақпен шабуылдап, ашуландыра алатын. Балқан сипахилері жақсы қаруланған, тактикалық шегіну кезінде жау аттыларынан қорғану үшін сүңгілерді алып жүрді. Осман армиясының барлық атты әскерлері армия орталығының айналасында, тұрақты тіреу ретінде қызмет ететін орталыққа қарай еркін, атты түрде соғысты. Румели сипахилерінің классикалық Осман дәуіріндегі стандартты жабдықталуы дөңгелек қалқан, найза, қылыш, сүңгілер және ламинаттан жасалған қарудан тұрды. Олардың аттары бардпен жабдықталған. Сол дәуірдегі Анатолиялық сипахилердің стандартты жабдықталуы дөңгелек қалқан, түрік садағы, садақ жебелері, қилыш (түрік қылышы) және былғары немесе киізден жасалған қарудан тұрды. Бұдан басқа, екі облыстағы сипахилер боздаған және шешпер балдақтарымен, айдоған, тебер және сағыр балдақтарымен жабдықталған. Анатолиялық сипахилер кейде найза да алып жүрді.
Капикулу Сипахи
Капикулу Сипахи (Портаның Сипахи) – Османдық сарайдың алты атты дивизиясы деп те аталатын үйшік атты әскерлері. Олар яничарлардың үй ішіндегі жаяу әскерінің ат әскеріне теңестірілді. Капикулу Сипахилерінің алты бөлімшесі болды: Сипахилер, Силахтарлар, Оң Улуфецилер, Сол Улуфецилер, Оң Гариптер және Сол Гариптер. Олардың бәріне тоқсан сайын жалақы төленді, ал Сипахилер мен Силахтарлар – элиталық бөлімшелер. Силахтарлар ("құрал шеберлері") Осман империясының ең жақсы жауынгерлерінің арасынан таңдалды. Кез келген Осман әскері майдан даласында көзге түсетін ерлік жасаса, Силахтар дивизиясына көтерілуі мүмкін еді, бірақ көбінесе басқа атты бөлімшелердің мүшелері, мысалы Тимарли Сипахи немесе Капикулу Сипахидың төрт дивизиясының бірінен кем беделділері осылай көтерілді. Жаяу әскер сарбаздары серденгекті (сөзбе-сөз "басын беруші") ретінде тіркелуі керек еді және Силахтар дивизиясына қосылу үшін қатерлі тапсырмалардан аман қалуы керек еді. Егер яничар Силахтар болса, дивизияның басқа атты әскерлері оны жек көріп, бұрынғы әріптестері оны сатқын санады. Бірақ Силахтар лауазымы мен байлығы соншалықты тартымды болғандықтан, яничарлар мен басқа да сарбаздар қатерлі тапсырмаларға жазыла берді. Силахтар дивизиясының басшысы – Силахтар аға. Ол сарайдың қару-жарақ шебері және сұлтанның жақын көмекшісі болды, сұлтанға қаруын киюге көмектесті. Ол сондай-ақ сұлтан мен ұлы визир арасындағы байланысқа жауапты байланыс офицері болды. Сипахи дивизиясы алты дивизияның ең беделдісі еді. Дәстүр бойынша, Осман элитасының ұлдары (везирлердің, пашалардың және бейлердің ұлдары) осы бөлімде қызмет етті. Сипахилер мен Силахтарларға жалақыларымен қатар Стамбул маңындағы тимар иеліктері берілді. Улуфеци "жалақы алатын" дегенді білдіреді, ал екі Улуфеци дивизиясының мүшелеріне тимар иеліктері берілмеді. Гарип "кедей" дегенді білдіреді (өйткені олардың жабдықтары басқа төрт дивизияға қарағанда жеңіл болды) және оларға жалақы төленді. Сипахилердің алты дивизиясы Капикулу атты әскерін бейнелегендей, яничарлар Капикулу жаяу әскерін бейнеледі. Капикулу – Порттың қызметшісі. Порттың қызметшілері (Капикуллари) заң бойынша Осман тағының қызметшілері болды. Олар құл болған жоқ, бірақ олардың құқықтық жағдайы басқа Осман азаматтарынан ерекшеленді. Сұлтан өз қызметшілерін сот шешімісіз тікелей жазалауға құқылы болды. Теориялық тұрғыдан алғанда, сұлтанның қарапайым шаруаларға дейін басқа адамдарға мұндай билігі болмады. Егер бос адам Капикулу Сипахи дивизияларының біріне көтерілсе, ол автоматты түрде кул (қызметші) мәртебесіне ауысқан деп есептелді. Силахтар, Сипахи және Улуфеци дивизияларының жабдықтары пластиналы қару, тізбекті қару, дөңгелек қалқан, қылыш, қиComposite садақ, жебе, найза, боздаған балта және балтадан тұрды. Олардың жабдықтары Румелия (Балқан) провинциясының Тимарли Сипахиларына ұқсас болды, бірақ олар жарқын маталар, әсем бас киімдер киіп, әшекейленген таяқ қаруларын ұстады. Екі Гарип дивизиясы жеңіл жабдықталған. Классикалық кезеңдегі Османдық шайқас құрылымында Капикулу Сипахилері армияның артында резервтік күш және Осман сұлтандары мен визирлерінің жеке күзетшілері ретінде орналастырылды. Олардың міндеттері Осман әскерінің қанаттарын нығайту және күшейту болды, ол әдетте толығымен провинциялық тимариот сипахиларынан тұратын. Порт Сипахилері (Капикулу Сипахи) Мұрат I тұсында құрылған. Сипахи ақырында Османдық атты әскерінің алты дивизиясының ең ірі дивизиясына айналды. Олардың міндеттеріне сұлтан мен оның отбасын күзету, сондай-ақ сұлтанмен бірге парадқа қатысу кірді, бұл міндет бұрын Силахтар дивизиясының міндеті болған.
Янисарлар корпусымен бәсекелестік
Капикулу сипахилері атты әскер полкі болғандықтан, Осман әскерінің арасында олар өздерін Балқаннан (Румелия) келген христиан шаруаларының ұлдары – яничарлардан жоғары сапалы әскер деп санайтыны мәлім болды. Яничарлар түрлі девшirme заңдарымен байланысты ресми түрде құлдар еді. Сипахилер Осман империясының құрметін алуға тырысып, саяси беделі яничарлардың қателіктеріне байланысты болды. Екі бөлім арасында ұсақ-күйкі даулар туындағанын түрікмендер арасында бүгінге дейін қолданылып жүрген «Атты ер башқалдырмаз» деген мақал көрсетеді. Бұл мақал тәртіпсіз яничарларға сілтеме жасайды және «атты әскер көтеріліс жасамайды» деп аударылады. 16 ғасырдың ортасына қарай яничарлар әскерде маңыздырақ бола бастады, бірақ сипахилер империяның бюрократиясы, экономикасы және саясатындағы маңызды фактор болып қала берді, сондай-ақ әскердегі тәртіптің маңызды аспектісін қамтамасыз етті. 17 ғасырға қарай сипахилер өздерінің бәсекелестері – яничарлармен бірге IV Мұрат сұлтанның билігінің алғашқы жылдарында де-факто билеушілер болды. 1826 жылы яничарлардың көтерілісінен кейін сипахилер яничар корпусын таратуға маңызды үлес қосты. Сұлтан ашуланған яничарларды күшпен тарату үшін адал сипахи атты әскерінен маңызды көмек алды. Алайда екі жылдан кейін олар да сол тағдырға ұшырады, өйткені Сұлтан Махмұд II олардың жеңілдіктерін алып тастап, оларды қазіргі заманғы әскери құрылымның пайдасына босатты. Олар өздерінен бұрынғы яничарлар сияқты емес, құрметпен, бейбіт түрде және қан төгілмей, қазіргі заманғы әскери доктриналарды ұстанатын жаңа Осман атты әскер дивизияларына өтті. Егде жастағы сипахилерге зейнеткерлікке шығып, өлгенше өздерінің тимар жерлерін сақтап қалуға рұқсат етілді, ал жас сипахилер Асакир-и Мансуре-и Мухамедие армиясына атты әскер ретінде қосылды.