Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қағаздан, мақтадан немесе полимерден жасалған физикалық валюта түрі.
Form of physical currency made of paper, cotton or polymer
Банкнот – банк немесе басқа да лицензияланған орган жасаған, талап бойынша иесіне төленетін, саудаға қолданылатын уәделік қағаз. Банкноттар бастапқыда коммерциялық банктер тарапынан шығарылған, олар банкноттарды заңды төлем құралы (әдетте алтын немесе күміс монета) ретінде қабылдауға заңды міндеттеме алған, оларды банкнотты шығарған банк бас кассиріне ұсынған кезде. Бұл коммерциялық банкноттар эмиссиялаған банк қызмет көрсететін нарықта тек номиналды құнымен ғана саудаланды. Коммерциялық банкноттар негізінен орталық банктер немесе ақша-кредиттік органдар шығарған ұлттық банкноттармен алмастырылды. Ұлттық банкноттар көбінесе, бірақ әрқашан емес, заңды төлем құралы болып табылады, яғни соттар оларды ақшалай қарыздарды өтеуге жарамды төлем деп мойындауы керек. Тарихи тұрғыдан, банктер банкноттарды монетамен төлеуге әрқашан дайын екенін қамтамасыз етуге тырысты. Банкноттарды нақты құнды заттармен "қамтамасыз ету" дәстүрі орталық банктердің валюталарын алтынмен немесе күміспен қамтамасыз ету тарихының негізі болды. Бүгінде көптеген ұлттық валюталар бағалы металдарға немесе тауарларға байланысты емес және тек мемлекеттік жарлықпен құнды болып табылады. Айналымға шығарылмаған, жоғары құнды немесе бағалы металлдан жасалған банкноттарды есепке алмай, монеталар төмен құнды ақша бірліктері үшін, ал банкноттар жоғары құнды ақша үшін қолданылады. Хаммурапи заңдарының 100-бабы (б.з.д. 1755–1750 жж.) қарызды алушының кредиторға қарызын жазбаша шартта белгіленген мерзімде қайтаруын талап етеді. 122-бап бойынша, алтын, күміс немесе басқа да жылжымалы мүлікті сақтауға берген адам барлық заттарын және қол қойылған сақтау шартын нотариусқа көрсетуі керек, ал 123-бап бойынша, егер нотариус шарттың бар екенін растамаса, банкир сақтау шарты бойынша жауапкершіліктен босатылады. 124-бап бойынша, нотариустың растауымен сақтау шарты бар салымшы депозитінің толық сомасын қайтаруға құқылы, ал 125-бап бойынша, банкир сақтауында болған кезде ұрланған депозиттерді өтеуге жауапты. Римде б.з. 57 жылы Лондоннан табылған уәделік қағаздар ретінде жеңіл, берік материалдар қолданылған болуы мүмкін. Алайда, Карфаген б.з.д. 146 жылға дейін банкноттарды пергамент немесе былғарыға жазған деген болжам бар. Осылайша, Карфаген жеңіл уәделік қағаздарды алғаш пайдаланған мемлекет болуы мүмкін. Алғашқы банкноттар Қытайда Тан және Сун әулеттері кезінде, 7 ғасырдан бастап пайда болды. Оның тамыры Тан әулеті (618–907) кезіндегі саудагерлердің депозиттік квитанцияларында жатыр, себебі саудагерлер мен көтерме саудагерлер ірі сауда операцияларында мыс монеталардың ауырлығынан құтылуды қалады. Юань әулеті (1271–1368) кезінде банкноттарды моңғол империясы қабылдады. Еуропада банкноттар туралы түсінік алғаш рет 13 ғасырда Марко Поло сияқты саяхатшылар арқылы енгізілді, ал еуропалық банкноттар 1661 жылы Швецияда пайда болды. Банкноттарды, оның ішінде жалған банкноттарды жасау валюта жүйесіндегі үнемі туындайтын мәселе. Оған қарсы банкноттарды басып шығару кезінде қолданылатын жалғандыққа қарсы шаралармен күреседі. Банкноттар мен чектердің жалғандығына қарсы күрес соңғы ғасырларда қағаз басып шығару технологиясының дамуына ықпал етті.
A banknote—also called a bill (North American English), paper money, or simply a note—is a type of negotiable promissory note, made by a bank or other licensed authority, payable to the bearer on demand. Banknotes were originally issued by commercial banks, which were legally required to redeem the notes for legal tender (usually gold or silver coin) when presented to the chief cashier of the originating bank. These commercial banknotes only traded at face value in the market served by the issuing bank. Commercial banknotes have primarily been replaced by national banknotes issued by central banks or monetary authorities. National banknotes are often – but not always – legal tender, meaning that courts of law are required to recognize them as satisfactory payment of money debts. Historically, banks sought to ensure that they could always pay customers in coins when they presented banknotes for payment. This practice of "backing" notes with something of substance is the basis for the history of central banks backing their currencies in gold or silver. Today, most national currencies have no backing in precious metals or commodities and have value only by fiat. With the exception of non circulating high value or precious metal issues, coins are used for lower valued monetary units, while banknotes are used for higher values. Code of Hammurabi Law 100 ( 1755–1750 BC) stipulated repayment of a loan by a debtor to a creditor on a schedule with a maturity date specified in written contractual terms. Law 122 stipulated that a depositor of gold, silver, or other chattel/movable property for safekeeping must present all articles and a signed contract of bailment to a notary before depositing the articles with a banker, and Law 123 stipulated that a banker was discharged of any liability from a contract of bailment if the notary denied the existence of the contract. Law 124 stipulated that a depositor with a notarized contract of bailment was entitled to redeem the entire value of their deposit, and Law 125 stipulated that a banker was liable for replacement of deposits stolen while in their possession. Rome may have used a durable lightweight substance as promissory notes in 57 AD which have been found in London. However, Carthage was purported to have issued bank notes on parchment or leather before 146 BC. Hence Carthage may be the oldest user of lightweight promissory notes. The first known banknote was first developed in China during the Tang and Song dynasties, starting in the 7th century. Its roots were in merchant receipts of deposit during the Tang dynasty (618–907), as merchants and wholesalers desired to avoid the heavy bulk of copper coinage in large commercial transactions. During the Yuan dynasty (1271–1368), banknotes were adopted by the Mongol Empire. In Europe, the concept of banknotes was first introduced during the 13th century by travelers such as Marco Polo, with European banknotes appearing in 1661 in Sweden. Counterfeiting, including the forgery of banknotes, is an inherent challenge in issuing currency. It is countered by anticounterfeiting measures in the printing of banknotes. Fighting the counterfeiting of banknotes and cheques has been a principal driver of security printing methods development in recent centuries.
Тарих
Қағаз ақша алғаш рет 7-ғасырда Қытайда Тан әулеті кезінде пайда болды, онда оны "ұшатын ақша" деп атады, бірақ нағыз қағаз ақша 11-ғасырда, Сун әулеті тұсында ғана қолданысқа енді. Қағаз ақшаны пайдалану кейіннен Моңғол империясы немесе Юань әулеті Қытайында кеңінен тарады. Еуропалық саяхатшылар, мысалы Марко Поло, 13-ғасырда бұл тұжырымды Еуропаға әкелді. Айналымдағы қағаз ақша бастапқыда шоттағы құнға алынған түбіртек ретінде пайда болды – "құн алынды", және оны кейінірек айырбастау шартымен берілген міндеттемелік "көзбен көру вексельдерімен" шатастыруға болмайды. Банкноттарды ақша ретінде қабылдау уақыт өте келе өзгерді. Бастапқыда ақша құнды металдарға негізделген. Кейбір адамдар банкноттарды қарызға алынған немесе міндеттемелік қағаз ретінде қарастырды: құнды металмен төлеуге берілген уәде (өкілдік ақшаны қараңыз). Бірақ олар ыңғайлылық және қауіпсіздік үшін – мысалы, 1600 жылдардың соңынан бастап Лондонда – оңай қабылданатын. Ақша жүйесінен құнды металдарды алып тастағаннан кейін банкноттар толығымен фиаттық ақшаға айналды.
Paper currency first developed in Tang dynasty China during the 7th century, where it was called "'flying money'", although true paper money did not appear until the 11th century, during the Song dynasty. The use of paper currency later spread throughout the Mongol Empire or Yuan dynasty China. European explorers like Marco Polo introduced the concept in Europe during the 13th century. Cash paper money originated as receipts for value held on account "value received", and should not be conflated with promissory "sight bills" which were issued with a promise to convert at a later date. The perception of banknotes as money has evolved over time. Originally, money was based on precious metals. Banknotes were seen by some as an I. O. U. or promissory note: a promise to pay someone in precious metal on presentation (see representative money). But they were readily accepted – for convenience and security – in London, for example, from the late 1600s onwards. With the removal of precious metals from the monetary system, banknotes evolved into pure fiat money.
Қытайдың алғашқы қағаз ақшасы
Банкнота түріндегі алғашқы құрал Қытайда 7-ғасырда, Тан әулеті (618-907) тұсында қолданылған. Саудагерлер ірі сауда-саттықтарда мыс тиындардың ауырлығынан құтылу үшін, саудагерлерге депозиттік түбіртектер түрінде, қазіргі уәделік вексельдер деп аталатындарды беруші еді. Бұл ақша белгілерін пайдалануға дейін, қытайлықтар төртбұрышты тесігі бар дөңгелек тиындарды қолданған. Тиындарды арқанға тізіп қоюға болатын. Егер саудагерлер бай болса, арқандарды алып жүру қиындық тудыратын, әсіресе ірі мәмілелер үшін. Бұл мәселені шешу үшін тиындарды сенімді адамға қалдырып, саудагерге сол адамға қанша ақша салынғанын көрсететін қағаз (квитанция) берілетін. Олар қағазбен сол адамға келгенде, тиындарын қайтарып алатын. 11-ғасырда Сун әулеті тұсында осы уәделік вексельдерден "жяози" деп аталатын нағыз қағаз ақша пайда болды. 960 жылы Сун үкіметі тиындар соғуға мыс жетіспегендіктен, жалпы айналымға шығарылған алғашқы банкноттарды шығарды. Бұл банкноттар билеушінің оларды кейінірек қандай да бір құнды затқа, әдетте ақшаға айырбастау туралы уәдесі болды. Кредиттік ноталар көбінесе шектеулі мерзімге және уәделенген сомадан жеңілдікпен шығарылатын. Жяози тиындарды алмастырмады, олармен бірге қолданылды. Орталық үкімет қағаз ақша басып шығарудың экономикалық тиімділігін байқап, бірнеше депозиттік дүкендерге осы сертификаттарды шығаруға монополия берді. 12-ғасырдың басында бір жылда шығарылған банкноттардың жалпы сомасы жылына 26 миллион теңгеге жетті. 1120 жылдарға қарай орталық үкімет өз мемлекеттік қағаз ақшасын шығара бастады (ағаштан жасалған баспа қолданылды). Осыған дейін де Сун үкіметі үлкен көлемде қағаздық салық жинақтады. 1101 жылға дейін Синьань (қазіргі Шэксянь, Анхуэй) префектурасының өзі әр жыл сайын 7 түрлі қағаздан 1 500 000 дананы Кайфэн қаласына жіберген. 1101 жылы Сун императоры Хуэйцзун салық квотасы бойынша алынатын қағаз мөлшерін азайтуға шешім қабылдады, себебі ол аймақ халқына зиян келтіріп, ауыр жүк болды. Алайда, үкіметке әлі де валюта сертификаттары мен мемлекеттік қағаз ақшаны шығару үшін көп мөлшерде қағаз қажет болды. Тек қағаз ақшаны басып шығару үшін Сун үкіметі Хуйчжоу, Чэнду, Ханчжоу және Анчи қалаларында бірнеше мемлекеттік фабрикалар құрды. Бұл қағаз ақша фабрикаларында жұмыс істейтін жұмысшылардың саны көп болды; 1175 жылы Ханчжоудағы фабрикада күніне мыңнан астам жұмысшы жұмыс істеген. Алайда, үкімет шығарған қағаз ақша сол кезде ұлттық валюта стандарты болған жоқ; банкноттар шығару империяның аймақтық аймақтарымен шектелген және олар үш жылға ғана жарамды болды. Географиялық шектеу 1265 және 1274 жылдар аралығында өзгерді, сонда оңтүстік Сун үкіметі алтынмен немесе күміспен қамтамасыз етілген жалпыұлттық қағаз валюта стандартын шығарды. Бұл банкноттардың құны бір тиыннан жүз тиынға дейін болуы мүмкін. 1107 жылдан бастап үкімет ақшаны кемінде алты түрлі түспен басып шығарды және күрделі суреттермен, кейде қағазға ерекше талшықтар қосып, жалған ақша жасаумен күресті. Юань әулетінің негізін қалаушы Хубилай хан "жяочао" деп аталатын қағаз ақша шығарды. Бастапқы банкноттар аймақ және мерзім бойынша шектелген, бірақ соңғы жылдары, олардың билігін қаржыландыру үшін ақша жетіспегендіктен, қағаз ақша мерзімге шектеусіз шығарыла бастады. Венеция саудагерлері қытай қағаз ақшасы мемлекеттік кепілдікпен қамтамасыз етілгеніне таң қалды.
The first banknote type instrument was used in China in the 7th century, during the Tang dynasty (618–907). Merchants would issue what are today called promissory notes in the form of receipts of deposit to wholesalers to avoid using the heavy bulk of copper coinage in large commercial transactions. Before the use of these notes, the Chinese used coins that were circular, with a rectangular hole in the middle. Coins could be strung together on a rope. Merchants, if they were rich enough, found that the strings were too heavy to carry around easily, especially for large transactions. To solve this problem, coins could be left with a trusted person, with the merchant being given a slip of paper (the receipt) recording how much money they had deposited with that person. When they returned with the paper to that person, their coins would be returned. True paper money, called "jiaozi", developed from these promissory notes by the 11th century, during the Song dynasty. By 960, the Song government was short of copper for striking coins, and issued the first generally circulating notes. These notes were a promise by the ruler to redeem them later for some other object of value, usually specie. The issue of credit notes was often for a limited duration, and at some discount to the promised amount later. The jiaozi did not replace coins but was used alongside them. The central government soon observed the economic advantages of printing paper money, issuing a monopoly for the issue of these certificates of deposit to several deposit shops. By the early 12th century, the amount of banknotes issued in a single year amounted to an annual rate of 26 million strings of cash coins. By the 1120s the central government started to produce its own state issued paper money (using woodblock printing). Even before this point, the Song government was amassing large amounts of paper tribute. It was recorded that each year before 1101, the prefecture of Xin'an (modern Shexian, Anhui) alone would send 1,500,000 sheets of paper in seven different varieties to the capital at Kaifeng. In 1101, the Emperor Huizong of Song decided to lessen the amount of paper taken in the tribute quota, because it was causing detrimental effects and creating heavy burdens on the people of the region. However, the government still needed masses of paper product for the exchange certificates and the state's new issuing of paper money. For the printing of paper money alone, the Song government established several government run factories in the cities of Huizhou, Chengdu, Hangzhou, and Anqi. The workforce employed in these paper money factories was quite large; it was recorded in 1175 that the factory at Hangzhou alone employed more than a thousand workers a day. However, the government issues of paper money were not yet nationwide standards of currency at that point; issues of banknotes were limited to regional areas of the empire, and were valid for use only in a designated and temporary limit of three years. The geographic limitation changed between 1265 and 1274, when the late southern Song government issued a nationwide paper currency standard, which was backed by gold or silver. The range of varying values for these banknotes was perhaps from one string of cash to one hundred at the most. Ever after 1107, the government printed money in no less than six ink colors and printed notes with intricate designs and sometimes even with mixture of a unique fiber in the paper to combat counterfeiting. The founder of the Yuan dynasty, Kublai Khan, issued paper money known as Jiaochao. The original notes were restricted by area and duration, as in the Song dynasty, but in the later years, facing massive shortages of specie to fund their rule, the paper money began to be issued without restrictions on duration. Venetian merchants were impressed by the fact that the Chinese paper money was guaranteed by the State.
Еуропалық зерттеушілер мен саудагерлер
960 жылы Ибрагим ибн Якубтың Прагаға жасаған саяхатындағы жазбаларына сәйкес, кішкентай маталар сауда құралы ретінде қолданылған, олар күміске шаққанда белгілі бір бағамы болған. 1150 жылдары тамплиерлерлер паломниктерге құжаттар берген. Паломниктер қасиетті жерге аттанмас бұрын құнды заттарын жергілікті тамплиерлерге тапсырып, олардың құндылығын көрсететін құжат алатын. Киелі жерге келген соң олар сол құжатты қазынадан тең құндылықтағы ақша алу үшін пайдаланған. 13 ғасырда моңғол юаньының қытай қағаз ақшасы Марко Поло мен Вильгельм Рубрук сияқты саяхатшылардың әңгімелері арқылы Еуропаға танымал болды. Марко Полоның Юань әулеті кезіндегі қағаз ақша туралы баяндамасы оның "Марко Полоның саяхаттары" кітабындағы "Ұлы қаған өзінің бүкіл елінде ағаш қабығынан жасалған, қағазға ұқсас нәрсені ақша ретінде қалай қолданады" деген тарауында жазылған. "Банкнота" термині банкноталарынан ("nota di banco") алынған және 14 ғасырдан бастау алады; бастапқыда бұл банкнота иесіне банкірге (валюталық шот арқылы) сақтауға берілген бағалы металды (әдетте алтын немесе күміс) алу құқығын тануды білдірген. 14 ғасырда ол Еуропаның барлық бөлігінде, сондай-ақ Еуропадан тыс жерлердегі итальяндық қала-мемлекеттерінің саудагерлер колонияларында қолданылған. Халықаралық төлемдер үшін тиімді әрі күрделі вексель ("lettera di cambio"), яғни виртуалды валюталық шотқа негізделген (әдетте физикалық түрі жоқ монета) вексель жиі қолданылған. Барлық физикалық валюталар осы виртуалды валютамен байланысты болған; бұл құрал сонымен қатар несие ретінде де пайдаланылған.
According to a travelogue of a visit to Prague in 960 by Ibrahim ibn Yaqub, small pieces of cloth were used as a means of trade, with these cloths having a set exchange rate versus silver. Around 1150, the Knights Templar would issue notes to pilgrims. Pilgrims would deposit valuables with a local Templar preceptory before embarking for the Holy Land and receive a document indicating the value of their deposit. They would then use that document upon arrival in the Holy Land to receive funds from the treasury of equal value. In the 13th century, Chinese paper money of Mongol Yuan became known in Europe through the accounts of travelers, such as Marco Polo and William of Rubruck. Marco Polo's account of paper money during the Yuan dynasty is the subject of a chapter of his book, The Travels of Marco Polo, titled "How the Great Kaan Causeth the Bark of Trees, Made into Something Like Paper, to Pass for Money All Over his Country". The term "bank note" comes from the notes of the bank ("nota di banco") and dates from the 14th century; it originally recognized the right of the holder of the note to collect the precious metal (usually gold or silver) deposited with a banker (via a currency account). In the 14th century, it was used in every part of Europe and in Italian city state merchants colonies outside of Europe. For international payments, the more efficient and sophisticated bill of exchange ("lettera di cambio"), that is, a promissory note based on a virtual currency account (usually a coin no longer physically existing), was used more often. All physical currencies were physically related to this virtual currency; this instrument also served as credit.
Еуропалық банкноттардың пайда болуы
Осы қолхаттарды төлем құралы ретінде пайдалану 17 ғасырдың ортасында бағалар революциясы кезінде орын алды, ал алтынның салыстырмалы түрде жылдам инфляциясы ақшаның қалай жұмыс істейтінін қайта қарауға себеп болды. Лондонның алтын-көмістер банкирлері қолхаттарды бастапқы салымшыға емес, құжатты ұстаушыға төлеуге болатындай етіп беруге бастады. Бұл банкнотты алтын-көмістер банкінің емес, құжат иесінің кепілдігі негізінде валюта ретінде пайдалануға мүмкіндік берді. Банкирлер сондай-ақ, бір уақытта барлық шығарылған банкноттарды өтеу қажеттілігі болмайды деген болжаммен, несиелер түріндегі физикалық резервтерінің жалпы құнынан артық банкноттар шығара бастады. Бұл жүздеген жылдар бойы Сент-Джайлз жәрмеңкесі сияқты жерлерде қолданылып келген, қарызға негізделген есептік таяқтарды шығарудың табиғи жалғасы болды, бірақ осылай істеу арқылы айналыстағы ақша ұсынысын тікелей кеңейтуге мүмкіндік берді. Бұл қолхаттар ақша айналымы жүйесінде кеңінен қолданыла бастағандықтан, салымдар жасаушылар ақша ретінде пайдалану үшін кішірек, белгілі бір номиналдары бар бірнеше қолхаттарды сұрауға кірісті. Көп ұзамай, қолхаттар сол ақшаны иеленушіге төлеу туралы жазбаша тапсырысқа айналды. Осы банкноттар алғашқы заманауи банкноттар деп есептеледі. Орталық банктың банкноттар шығаруға жасаған алғашқы, бірақ сәтті болмаған әрекеті 1661 жылы Стокгольм Банкі арқылы жасалды, ол Швецияның орталық банкі – Sveriges Riksbank-тің алдағысы болды. Бұл бұрынғы төлем құралы болған мыс пластиналарды ығыстырды. Бұл банкноттардың шығарылуы Швециядағы монета айналымының ерекше жағдайларымен байланысты болды. Арзан шетелдік мыс импорты патшалықты күміспен салыстырғанда монетаның құнын сақтау үшін мыс монетаның мөлшерін үнемі арттыруға мәжбүр етті. Жаңа монеталардың ауыр салмағы саудагерлерді оларды сақтауға және қолхаттармен алмастыруға ынталандырды. Бұл қолхаттар банк басқарушысы банкноттар шығарылымының мөлшерін банк валюталық резервтерінен ажыратқан кезде банкноттарға айналды. Үш жылдан кейін банк қағаз ақшаны көптеп басып шығару арқылы жасалма ақша ұсынысын жылдам арттырғаннан кейін банкротқа ұшырады. 1668 жылы жаңа банк – Riksens Ständers Bank құрылды, бірақ ол 19 ғасырға дейін банкноттар шығармады.
The shift toward the use of these receipts as a means of payment took place in the mid 17th century, as the price revolution, when relatively rapid gold inflation was causing a re assessment of how money worked. The goldsmith bankers of London began to give out the receipts as payable to the bearer of the document rather than the original depositor. This meant that the note could be used as currency based on the security of the goldsmith, not the account holder of the goldsmith banker. The bankers also began issuing a greater value of notes than the total value of their physical reserves in the form of loans, on the assumption that they would not have to redeem all of their issued banknotes at the same time. This was a natural extension of debt based issuance of split tally sticks used for centuries in places like St. Giles Fair, however done in this way it was able to directly expand the expansion of the supply of circulating money. As these receipts were increasingly used in the money circulation system, depositors began to ask for multiple receipts to be made out in smaller, fixed denominations for use as money. The receipts soon became a written order to pay the amount to whoever had possession of the note. These notes are credited as the first modern banknotes. The first short lived attempt at issuing banknotes by a central bank was in 1661 by Stockholms Banco, a predecessor of Sweden's central bank Sveriges Riksbank. These replaced the copper plates being used instead as a means of payment. This banknote issue was brought about by the peculiar circumstances of the Swedish coin supply. Cheap foreign imports of copper had forced the Crown to steadily increase the size of the copper coinage to maintain its value relative to silver. The heavy weight of the new coins encouraged merchants to deposit it in exchange for receipts. These became banknotes when the manager of the bank decoupled the rate of note issue from the bank currency reserves. Three years later, the bank went bankrupt, after rapidly increasing the artificial money supply through the large scale printing of paper money. A new bank, the Riksens Ständers Bank was established in 1668, but did not issue banknotes until the 19th century.
Банкноттарды тұрақты шығару
Қазіргі заманғы банкноттар ақшаның әлеуметтік және құқықтық келісімге негізделгендігін болжайды. Алтын монетаның құны металдың өзіндік қасиеттерімен байланысты емес, еркін нарықта тауарлармен алмасатын қоғамның сұраныс және ұсыныс механизмінен туындайды. 17 ғасырдың соңында бұл жаңа тұжырымдамалық көзқарас банкноттар шығаруға серпін берді. Экономист Николас Барбон ақшаның «сауда жасауға ыңғайлы болу үшін заңмен құрылған ойша уақыттық құндылық» екенін жазды. Францияға қарсы соғысқа қаржы жәрдемдесу үшін 20 желтоқсан 1690 жылы Массачусетс шығанағының губернаторы сэр Уильям Фипс банкноттар шығарудың уақытша тәжірибесін жүргізді. Басқа он үш колония Массачусетстің үлгісімен әскери шығындарды қаржыландыру және ортақ төлем құралы ретінде пайдалану үшін банкноттардан өзгеше, қағаз ақшаның – кредиттік вексельдердің алғашқы түрін шығара бастады. 1760 жылдары осы кредиттік вексельдер он үш колониядағы көптеген мәмілелерде қолданылды. Банкноттарды тұрақты шығаруды бастаған алғашқы банк – Англия банкі. 1694 жылы Францияға қарсы соғысты қаржыландыру үшін құрылған бұл банк 1695 жылы талап бойынша нота құнын төлеу шартымен ноталарды шығара бастады. Бастапқыда олар белгілі бір сомаға қолмен жазылып, салым немесе қарыз ретінде берілді. Бірте-бірте белгілі номиналдағы банкноттар шығарыла бастады, ал 1745 жылы 20 фунттан 1000 фунтқа дейінгі стандартты басылған ноталар пайда болды. Төлемшінің аты-жөні мен кассирдің қолы қажет емес, толыққанды басылған ноталар алғаш рет 1855 жылы пайда болды. Шотландиялық экономист Джон Ло Людовик XIV жүргізген соғыстардан кейін Францияда банкноттарды ресми валюта ретінде орнатуға көмектесті, себебі елде монеталар жасау үшін жеткіліксіз асыл металл болды. АҚШ-та 1791 және 1816 жылдары орталық банк құруға әрекеттер жасалды, бірақ тек 1862 жылы АҚШ федералды үкіметі банкноттарды басып шығара бастады.
The modern banknote rests on the assumption that money is determined by a social and legal consensus. A gold coin's value is simply a reflection of the supply and demand mechanism of a society exchanging goods in a free market, as opposed to stemming from any intrinsic property of the metal. By the late 17th century, this new conceptual outlook helped to stimulate the issue of banknotes. The economist Nicholas Barbon wrote that money "was an imaginary value made by a law for the convenience of exchange". A temporary experiment of banknote issue was carried out by Sir William Phips as the governor of the Province of Massachusetts Bay starting on December 20, 1690 to help fund the war effort against France. The other Thirteen Colonies followed in Massachusetts' wake and began issuing bills of credit, an early form of paper currency distinct from banknotes, to fund military expenditures and for use as a common medium of exchange. By the 1760s, these bills of credit were used in the majority of transactions in the Thirteen Colonies. The first bank to initiate the permanent issue of banknotes was the Bank of England. Established in 1694 to raise money for the funding of the war against France, the bank began issuing notes in 1695 with the promise to pay the bearer the value of the note on demand. They were initially handwritten to a precise amount and issued on deposit or as a loan. There was a gradual move toward the issuance of fixed denomination notes, and by 1745, standardized printed notes ranging from £20 to £1,000 were being printed. Fully printed notes that did not require the name of the payee and the cashier's signature first appeared in 1855. The Scottish economist John Law helped establish banknotes as a formal currency in France, after the wars waged by Louis XIV left the country with a shortage of precious metals for coinage. In the United States there were early attempts at establishing a central bank in 1791 and 1816, but it was only in 1862 that the federal government of the United States began to print banknotes.
Орталық банкінің заңды төлем құралын шығаруы
Бастапқыда банкнота иеленушіге оны құнына сай ақшаға айырбастауға берілген жай ғана уәде болды, бірақ 1833 жылы бейбіт уақытта банкноталардың заңды төлем құралы болып саналатынын белгілеген Банктік жарғылар туралы заңдар сериясының екіншісі жарық көрді. 19 ғасырдың ортасына дейін коммерциялық банктер өз банкноттарын шығара алды, ал провинциялық банктер шығарған банкноттар Лондоннан тыс Англияның барлық аймақтарында қолданылатын валюта болды. 1844 жылғы Банк жарғысы заманауи орталық банкті құрды және жаңа банкноттарды шығару құқығын Англия банкіне ғана берді, ол 1921 жылдан бастап ақша айналымын толық бақылауға алды. Сонымен қатар, Англия банкі жаңа банкноттарды тек 100% алтынмен немесе 14 миллион фунт стерлингке дейін мемлекеттік қарызбен қамтамасыз етілген жағдайда ғана шығара алатын болды. Заң 1928 жылдан бастап Англия банкіне банкнота шығаруда монополиялық құқық берді.
Originally, the banknote was simply a promise to the bearer that they could redeem it for its value in specie, but in 1833 the second in a series of Bank Charter Acts established that banknotes would be considered as legal tender during peacetime. Until the mid nineteenth century, commercial banks were able to issue their own banknotes, and notes issued by provincial banking companies were the common form of currency throughout England, outside London. The Bank Charter Act of 1844, which established the modern central bank, restricted authorisation to issue new banknotes to the Bank of England, which would henceforth have sole control of the money supply in 1921. At the same time, the Bank of England was restricted to issue new banknotes only if they were 100% backed by gold or up to £14 million in government debt. The Act gave the Bank of England an effective monopoly over the note issue from 1928.
Банкноттарды шығару
Бүгінде банкноттарды шығару үшін мемлекет немесе валюталық одақ шеңберінде, әдетте, орталық банк немесе қазынашылық жауапты болады. Дегенмен, мұндай жағдай әрқашан бола бермейді, және тарихи тұрғыдан алғанда, елдердің қағаз ақшасын көбінесе жеке банктер толыққанды басқарған. Осылайша, белгілі бір елде көптеген банктер немесе мекемелер банкноттар шығаруға құқылы болған. АҚШ-тағы коммерциялық банктер ұлттық валюта пайда болғанға дейін заңды түрде банкноттар шығарған; алайда, 1863 жылдан 1932 жылға дейін олар үкімет рұқсатында болды. Осы серияның соңғы нұсқасында банк өз атын және төлеуге уәде беретін жазуды, сонымен қатар президенті мен кассирінің қолтаңбаларын алдын ала басылған банкнотқа қоятын. Осы кезде банкноттардың сыртқы түрі біркелкі болды және Федералдық резерв банкноттарынан көп айырмашылық жоқ еді. Аз ғана елде жеке банкноттарды шығару қазірге дейін жалғасуда. Мысалы, Ұлыбританияның күрделі конституциялық құрылымының арқасында, мемлекеттің төрт құраушы бөлігінің екеуінде (Шотландия және Солтүстік Ирландия) белгілі бір коммерциялық банктер ішкі айналымға арналған өз банкноттарын басып шығаруды жалғастыруда, тіпті олар заңды төлем құралы деп жарияланбаса да және фиат ақшасы болмаса да. Ұлыбританияның орталық банкі – Англия банкі Англия мен Уэльсте заңды төлем құралы болып табылатын банкноттарды басып шығарады; бұл банкноттар Ұлыбританияның қалған бөлігінде де ақша ретінде қолданылуы мүмкін (бірақ заңды төлем құралы емес) (фунт стерлинг банкноттарын қараңыз). Қытай Халық Республикасының екі арнайы әкімшілік аймағындағы жағдай Ұлыбританиядағы жағдайға ұқсас; Гонконгта Гонконг долларын шығаруға үш коммерциялық банк лицензия алған, ал Макаода макаолық патака банкноттарын екі түрлі коммерциялық банк шығарады. Люксембургте, Банк Интернациональ а Люксембург 1999 жылы евро енгізілгенге дейін өзінің люксембургтік франк банкноттарын шығаруға құқылы болды. Коммерциялық эмитенттерден басқа, басқа да ұйымдар банкноттар шығару өкілеттігіне ие болуы мүмкін; мысалы, 2002 жылға дейін Сингапур долларын Сингапур валюта комиссарлары кеңесі шығарды, бұл кейіннен Сингапурдың ақша-кредиттік органына біріктірілген үкіметтік мекеме.
Today, a central bank or treasury is generally solely responsible within a state or currency union for the issue of banknotes. However, this is not always the case, and historically the paper currency of countries was often handled entirely by private banks. Thus, many different banks or institutions may have issued banknotes in a given country. Commercial banks in the United States had legally issued banknotes before there was a national currency; however, these became subject to government authorization from 1863 to 1932. In the last of these series, the issuing bank would stamp its name and promise to pay, along with the signatures of its president and cashier on a preprinted note. By this time, the notes were standardized in appearance and not too different from Federal Reserve Notes. In a small number of countries, private banknote issue continues to this day. For example, by virtue of the complex constitutional setup in the United Kingdom, certain commercial banks in two of the state's four constituent countries (Scotland and Northern Ireland) continue to print their own banknotes for domestic circulation, even though they are not fiat money or declared in law as legal tender anywhere. The UK's central bank, the Bank of England, prints notes which are legal tender in England and Wales; these notes are also usable as money (but not legal tender) in the rest of the UK (see Banknotes of the pound sterling). In the two Special Administrative Regions of the People's Republic of China, arrangements are similar to those in the UK; in Hong Kong, three commercial banks are licensed to issue Hong Kong dollar notes, and in Macau, banknotes of the Macanese pataca are issued by two different commercial banks. In Luxembourg, the Banque Internationale à Luxembourg was entitled to issue its own Luxembourgish franc notes until the introduction of the Euro in 1999. As well as commercial issuers, other organizations may have note issuing powers; for example, until 2002 the Singapore dollar was issued by the Board of Commissioners of Currency, Singapore, a government agency which was later taken over by the Monetary Authority of Singapore.
Қағаз банкноттар
Жақында ғана көптеген банкноттар 80-90 грамм салмақтағы мақта қағаздан жасалатын. Мақтаға кейде зығыр, абака немесе басқа да тоқыма талшықтары қосылады. Әдетте, қолданылатын қағаз қарапайым қағаздан өзгеше: ол әлдеқайда берік, тозуға төзімді (қағаз банкноттың орташа өмірі екі жылды құрайды) және әдеттегі қағазды ультракүлгін сәуледе сәл жарқырататын заттарды қамтымайды. Баспа және жазу қағаздарынан айырмашылығы, банкнот қағазына судың орнына поливинил спирті немесе желатин сіңіріледі, бұл оған қосымша күш береді. Қытайдың алғашқы банкноттары тутованың қабығынан жасалған қағазға басылған. Жапон банкнот қағазында (уаши түрі) мицумата (Edgeworthia chrysantha) және басқа да талшықтар қолданылады. Көптеген банкноттар қалыптау процесі арқылы жасалады, онда қағаз қалыптасқанда су белгісі мен жіп енгізіледі. Жіп – көріне бері қарапайым, бірақ көптеген банкноттарда кездесетін қауіпсіздік элементі. Дегенмен, оның құрылымы көбінесе флуоресценттік, магниттік, металл және микробаспа элементтерін қамтитын күрделі болады. Су белгісі технологиясымен үйлестірілгенде, жіпті тек бір жағынан уақыт-уақытпен көзге көрінетіндей етуге болады. Бұл "терезелі жіп" деп аталады және банкнот қағазының жалғандауға қарсы тұру қабілетін арттырады. Бұл процесті Ұлыбританиядағы De La Rue тобының бөлігі – Portals компаниясы ойлап тапқан. Басқа да ұқсас әдістерге қағаздың бұл бөлігін нығайту арқылы бұрыштардың бүгілуін азайту үшін су белгісін салу кіреді. Жылтырату және жабындар банкнотқа кірдің жиналуын азайтады, осылайша айналымдағы беріктігін ұзартады. Тағы бір қауіпсіздік мүмкіндігі – қағаздағы терезелер, олар голографиялық фольгамен жабылады, осылайша оларды көшіру өте қиын. Мұндай технология евро банкноттарының Europa сериясының (ES2) жоғары номиналды банкноттарында портреттік терезе ретінде қолданылады. Терезелер Giesecke+Devrient компаниясының гибридтік негізімен де қолданылады, ол жоғары беріктік үшін қағаз негіздің ішкі қабатынан және пластикалық пленканың жұқа сыртқы қабаттарынан тұрады.
Until recently, most banknotes were made from cotton paper with a weight of 80 to 90 grams per square meter. The cotton is sometimes mixed with linen, abaca, or other textile fibres. Generally, the paper used is different from ordinary paper: it is much more resilient, resists wear and tear (the average life of a paper banknote is two years), and also does not contain the usual agents that make ordinary paper glow slightly under ultraviolet light. Unlike most printing and writing paper, banknote paper is infused with polyvinyl alcohol or gelatin, instead of water, to give it extra strength. Early Chinese banknotes were printed on paper made of mulberry bark. Mitsumata (Edgeworthia chrysantha) and other fibers are used in Japanese banknote paper (a kind of Washi). Most banknotes are made using the mould made process in which a watermark and thread is incorporated during the paper forming process. The thread is a simple looking security component found in most banknotes. It is however often rather complex in construction, comprising fluorescent, magnetic, metallic and micro print elements. By combining it with watermarking technology the thread can be made to surface periodically on one side only. This is known as windowed thread and further increases the counterfeit resistance of the banknote paper. This process was invented by Portals, part of the De La Rue group in the UK. Other related methods include watermarking to reduce the number of corner folds by strengthening this part of the note. Varnishing and coatings reduce the accumulation of dirt on the note for longer durability in circulation. Another security feature is based on windows in the paper which are covered by holographic foils to make it very hard to copy. Such technology is applied as a portrait window for the higher denominations of the Europa series (ES2) of the euro banknotes. Windows are also used with the Hybrid substrate from Giesecke+Devrient which is composed of an inner layer of paper substrate with thin outer layers of plastic film for high durability.
Жалғандықтың тарихы және қауіпсіздік шаралары
Англияда қағаз банкноттар алғаш рет пайда болған кезде, олар жалған ақша жасаудың күрт өсуіне әкелді. Англия банкі мен Корольдік монета жасау зауытының валюталық қылмысты жоюға жасаған тырысыстары полицияның жаңа стратегияларына, соның ішінде тұзаққа түсіруді көбірек пайдалануға алып келді. Банкноттардың ерекшеліктері, олардың материалдары және өндіріс әдістері (сондай-ақ тарихи дамуы) тарихшылар тарапынан көбінесе толыққанды зерттелмейді, тіпті қазір банкноттардың нақты қалай жасалғанын егжей-тегжейлі көрсететін көптеген еңбектер бар. Бұл негізінен тарихшыларды ақшаның қалай жұмыс істегенінің теориялық түсінігіне, оның өндірілу жолдарынан гөрі, қызықтырады. Жалған ақша жасауға қарсы алғашқы және тиімді шара – жалған ақша жасаушыларға өлім жазасы берілгені болды, бірақ бұл жалған ақшаның өсуін тоқтатуға жеткіліксіз болды. XVIII ғасырда Англияда айналыста болған банкноттардың саны XIX ғасырдағы банкноттардың өркендеуімен салыстырғанда әлдеқайда аз болды; осы себепті, банкнот жасаудың жақсартылған әдістері аса маңызды мәселе болып табылған жоқ. XVIII ғасырда банкноттар негізінен мыс пластинамен ою және басып шығару арқылы жасалды және бір жақты болды. Нота жасау технологиясы XVIII ғасыр бойында көбінесе өзгеріссіз қалды. Алғашқы банкноттар терең басу арқылы жасалды: бұл мыс пластинаны қолмен оюды және одан кейін оны сиямен жауып банкноттарды басып шығаруды қамтыды. Дәл осы әдіспен ғана сол кезде қағазды гравировканың жолдарына басып, сапалы банкноттар жасауға болатын. Банкноттарды жалғандаудағы тағы бір қиындық – қағаз болды, себебі банкноттарға қолданылатын қағаз сол кездегі коммерциялық қағаздан едәуір өзгеше болды. Дегенмен, кейбір жалған ақша жасаушылар қағаз жасаушылармен сөкесіп, олардан кеңес алып, өздеріне ұқсас қағаз жасауға сәтті қол жеткізді. Сонымен қатар, су таңбасы салынған қағаз банкноттар пайда болғаннан бері қолданылып келеді. Су таңбаларын алғаш рет 1697 жылы Беркширдегі қағаз жасаушы Райс Уоткинс қолданды. Осы кезеңде банкноттар екі жақты және күрделі суреттерге ие бола бастады, ал банктер өздерінің банкноттарын жалғандауды қиындату үшін білікті граверлер мен суретшілердің көмегін сұрады (тарихшылар бұл оқиғаны "табысқа жетпес банкнотты іздеу" деп атады). Қағаз ақшаны заңды билік органдары да, жалған ақша жасаушылар да оңай жасау мүмкіндігі соғыс немесе революция сияқты дағдарыс кезінде, немесе жай ғана ысырапқор үкіметтің бағалы металл немесе басқа да тауарлармен қамтамасыз етілмеген қағаз ақшаны шығаруға ұқсатуға алып келді; бұл көбінесе гиперинфляцияға және қағаз ақшаның құнына сенімнің жоғалуына әкелді, мысалы, Америка революциясы кезінде Континенттік Конгресс шығарған континенттік валюта, Француз революциясы кезінде шығарылған ассигнаттар, Америка Конфедеративтік Штаттары мен Америка Конфедеративтік Штаттарының жекелеген штаттары шығарған қағаз валютасы, Орталық державалардың Бірінші дүниежүзілік соғысты қаржыландыруы (1922 жылы 1914 жылғы 1 алтын австро-венгр кронасы 14 400 қағаз кронасына тең болды), 1990 жылдары югослав динарының құнсыздануы және т.б. Банкноттар жаңа валюта басылуынан гөрі жылдам болатын саяси немесе экономикалық өзгерістерді көрсету үшін де қайта басылуы мүмкін. 1988 жылы Австрия 5000 шиллингтік банкнотты (Моцарт) шығарды, бұл банкнот басып шығару тарихында қағаз банкнотқа фольганы (Kinegram) қолданудың алғашқы мысалы болды. Оптикалық қасиеттерді қолдану қазір бүкіл әлемде кең таралған. Көптеген елдердің банкноттарында қазір голограммалар бар.
When paper bank notes were first introduced in England, they resulted in a dramatic rise in counterfeiting. The attempts by the Bank of England and the Royal Mint to stamp out currency crime led to new policing strategies, including the increased use of entrapment. The characteristics of banknotes, their materials and production techniques (as well as their development over history) are topics that are not usually thoroughly examined by historians, even though there are now a number of works detailing how bank notes were actually constructed. This is mostly because historians tend to be more interested in a theoretical understanding of how money worked rather than how it was produced. The first great deterrent against counterfeiting was the death penalty for forgers, but this was not enough to stop the rise of counterfeiting. Over the 18th century, far fewer banknotes were circulating in England compared to the boom of bank notes in the 19th century; because of this, improved note making techniques were not considered a compelling issue. In the 18th century, banknotes were produced mainly by copper plate engraving and printing, and they were single sided. Note making technologies remained largely unchanged during the 18th century. The first banknotes were produced by intaglio printing: this involved engraving a copper plate by hand and then covering it in ink to print the bank notes. Only with this technique, at that time, could one force the paper into the lines of the engraving to make suitable banknotes. Another difficulty in counterfeiting banknotes was the paper, as the type of paper used for banknotes was rather different from the paper commercially available at that time. Despite this, some forgers successfully forged notes by dealing with and consulting paper makers, in order to make a similar kind of paper themselves. Furthermore, watermarked paper has also been used since banknotes first appeared; it involved the sewing of a thin wire frame into paper mould. Watermarks for notes were first used in 1697, by Rice Watkins, a Berkshire paper maker. In the same period, bank notes also started to be double sided and have more complex patterns, and banks asked skilled engravers and artists to help them make their notes harder to counterfeit (an episode labelled by historians as "the search for the inimitable banknote"). The ease with which paper money can be created, by both legitimate authorities and counterfeiters, has led to a temptation in times of crisis such as war or revolution, or merely a spendthrift government, to produce paper money which was not supported by precious metal or other goods; this often led to hyperinflation and a loss of faith in the value of paper money, e. g. the Continental Currency produced by the Continental Congress during the American Revolution, the Assignats produced during the French Revolution, the paper currency produced by the Confederate States of America and the individual states of the Confederate States of America, the financing of World War I by the Central Powers (by 1922 1 gold Austro Hungarian krone of 1914 was worth 14,400 paper Kronen), the devaluation of the Yugoslav dinar in the 1990s, etc. Banknotes may also be overprinted to reflect political or economic changes that occur faster than new currency can be printed. In 1988, Austria produced the 5000 Schilling banknote (Mozart), which is the first foil application (Kinegram) to a paper banknote in the history of banknote printing. The application of optical features is now common throughout the world. Many countries' banknotes now have embedded holograms.
Полимерлік банкноттар
1983 жылы Коста-Рика мен Гаити алғашқы Tyvek, ал Мэн аралы алғашқы Bradvek полимерлік (немесе пластикалық) банкноттарын шығарды; оларды American Banknote Company басып шығарды және DuPont әзірледі. Бұл алғашқы пластикалық банкноттар сияның тозуы сияқты мәселелерге тап болды және пайдаланудан тоқтатылды. 1988 жылы Австралияда Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation (CSIRO) және Reserve Bank of Australia жүргізген маңызды зерттеулер мен әзірлемелерден кейін, Австралия екі осьтік бағдарланған полипропиленнен (пластик) жасалған алғашқы полимерлік банкнотаны өндірді. 1996 жылы Австралия барлық номиналдағы полимерлік банкноттардың толық жиынтығына ие болған әлемдегі алғашқы ел болды, бұл қағаз банкноттарды толықтай алмастырды. Осыдан бері Бангладеш, Бразилия, Бруней, Канада, Чили, Гватемала, Доминикан Республикасы, Гонконг (Қытай), Индонезия, Израиль, Малайзия, Мексика, Непал, Жаңа Зеландия, Нигерия, Папуа-Жаңа Гвинея, Парагвай, Филиппин, Румыния, Самоа, Сингапур, Соломон аралдары, Таиланд, Тринидад және Тобаго, Ұлыбритания, Уругвай, Вьетнам және Замбия сияқты көптеген елдер полимерлік банкноттарды қолдануға бастады. Қытай, Кувейт, Солтүстік Ирландия банкі және Тайвань сияқты елдер ескерткіш полимерлік банкноттар шығарды. 2005 жылы Болгария әлемдегі алғашқы гибридтік қағаз-полимерлік банкнотаны шығарды. Полимерлік банкноттар беріктігін арттыру және қауіпсіздік элементтерін, мысалы, қайта жасау өте қиын оптикалық өзгермелі құрылғыларды қосу арқылы жалған ақша жасаудың алдын алу мақсатында әзірленді.
In 1983, Costa Rica and Haiti issued the first Tyvek and the Isle of Man issued the first Bradvek polymer (or plastic) banknotes; these were printed by the American Banknote Company and developed by DuPont. These early plastic notes were plagued with issues such as ink wearing off, and they were discontinued. In 1988, after significant research and development in Australia by the Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation (CSIRO) and the Reserve Bank of Australia, Australia produced the first polymer banknote made from biaxially oriented polypropylene (plastic), and in 1996, Australia became the first country to have a full set of circulating polymer banknotes of all denominations, completely replacing its paper banknotes. Since then, many other countries have adopted circulating polymer banknotes, including Bangladesh, Brazil, Brunei, Canada, Chile, Guatemala, Dominican Republic, Hong Kong SAR (China), Indonesia, Israel, Malaysia, Mexico, Nepal, New Zealand, Nigeria, Papua New Guinea, Paraguay, the Philippines, Romania, Samoa, Singapore, the Solomon Islands, Thailand, Trinidad and Tobago, the United Kingdom, Uruguay, Vietnam, and Zambia. Other countries have issued commemorative polymer notes, including China, Kuwait, the Northern Bank of Northern Ireland, Taiwan. In 2005, Bulgaria issued the world's first hybrid paper polymer banknote. Polymer banknotes were developed to improve durability and prevent counterfeiting through incorporated security features, such as optically variable devices that are extremely difficult to reproduce.
Басқа материалдар
Жылдар бойы банкноттарды басып шығару үшін қағаздан өзге де материалдар қолданылды. Бұған жібек сияқты түрлі маталар, сондай-ақ былғары кіреді. Әртүрлі банкнот қағаздарын жасауда жібек және басқа да талшықтар жиі қолданылып, олардың беріктігі мен қауіпсіздігін арттыруға мүмкіндік берді. 1844 жылы Crane & Company жібек жіптері енгізілген банкнот қағазына патент алып, 1879 жылдан бері АҚШ Қаржы министрлігіне қағаз жеткізіп келеді. 1923 жылы Германияның бірқатар қалаларында фискалдық дағдарыс пен гиперинфляция кезінде шығарылған «төтенше ақша» Notgeld банкноттары таза жібек «қағазына» басылған. Ең танымал мысалы – Билефельд қаласында жібек, былғары, барқыт, зығыр және ағаштан жасалған банкноттар. Бұл банкноттар негізінен коллекционерлерге арналған, айналысқа шығарылмаған. Олар коллекционерлер арасында жоғары сұранысқа ие. Матаға басылған банкноттардың қатарында 1933 жылы Шығыс Түркістан Біріккен Ислам Республикасының Синьцзян (Sinkiang) аймағынан шыққан Қытайдың коммунистік революциялық банкноттары бар. 1902 жылы Бур соғысы кезінде хаки матадан да төтенше ақша басылды. АҚШ банкноттарының материалы – 25% зығыр қосылған мақта талшықтары. Былғары банкноттар (немесе монеталар) көптеген қамалдарда, сондай-ақ басқа да төтенше жағдайларда қолданылған. Аляска Ресей билігінде болған кезде банкноттар теңіз түлкісінің терісіне басылған. 19 ғасырда Германия мен Эстонияда, соның ішінде Дорпат, Пернау, Реваль, Верро және Войсек қалаларында шығарылған банкноттар белгілі. Билефельд банкноттарынан басқа, 1923 жылғы неміс былғары Notgeld банкноттары Борна, Остервик, Падерборн және Пёсник қалаларында да шығарылған. 1923 жылғы басқа банкноттар ағашқа басылды, ол 1763-1764 жылдары Понтиак көтерілісі кезінде Канадада және Hudson's Bay Company компаниясы тарапынан да қолданылған. 1848 жылы Богемияда шахмат доңғалақтары ақша ретінде пайдаланылды. 19 ғасырдың басында Францияда, 1685 жылдан 1757 жылға дейін Француз Канадасында, Луизиана колониясында, Голландиялық Гвианада, 19 ғасырдың басында Мэн аралында, сондай-ақ Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияда ойналатын карталар валюта ретінде қолданылды. Соңғы кезде дүние жүзінде банкноттарды өндіруде бисфенол S (BPS) жиі қолданылуда. BPS – эндокриндік жүйені бұзатын зат, ол банкноттарды ұстаған кезде адам терісі арқылы сіңірілуі мүмкін.
Over the years, a number of materials other than paper have been used to print banknotes. This includes various textiles, including silk, and materials such as leather. Silk and other fibers have been commonly used in the manufacture of various banknote papers, intended to provide both additional durability and security. Crane and Company patented banknote paper with embedded silk threads in 1844 and has supplied paper to the United States Treasury since 1879. Banknotes printed on pure silk "paper" include "emergency money" Notgeld issues from a number of German towns in 1923 during a period of fiscal crisis and hyperinflation. Most notoriously, Bielefeld produced a number of silk, leather, velvet, linen and wood issues. These issues were produced primarily for collectors, rather than for circulation. They are in demand by collectors. Banknotes printed on cloth include a number of Communist Revolutionary issues in China from areas such as Xinjiang, or Sinkiang, in the United Islamic Republic of East Turkestan in 1933. Emergency money was also printed in 1902 on khaki shirt fabric during the Boer War. Cotton fibers together with 25% linen is the material of the banknotes in the United States. Leather banknotes (or coins) were issued in a number of sieges, as well as in other times of emergency. During the Russian administration of Alaska, banknotes were printed on sealskin. A number of 19th century issues are known in Germanic and Estonia, including the places of Dorpat, Pernau, Reval, Werro and Woiseck. In addition to the Bielefeld issues, other German leather Notgeld from 1923 is known from Borna, Osterwieck, Paderborn and Pößneck. Other issues from 1923 were printed on wood, which was also used in Canada in 1763–1764 during Pontiac's Rebellion, and by the Hudson's Bay Company. In 1848, in Bohemia, wooden checkerboard pieces were used as money. Even playing cards were used for currency in France in the early 19th century, and in French Canada from 1685 until 1757, the Colony of Louisiana, Dutch Guiana, and in the Isle of Man in the beginning of the 19th century, and again in Germany after World War I. Most recently, Bisphenol S (BPS), has been frequently used in the production of banknotes worldwide. BPS is an endocrine disruptor that is subject to human dermal absorption through handling banknotes.
Тік бағдар
Тік валюта – бұл валютаның бағыты дәстүрлі көлденең бағытынан тік бағытқа өзгертілген түрі. Dowling Duncan, өзін-өзі көп салалы дизайн студиясы деп таныстырған, зерттеу жүргізді, онда адамдар ақшаны көлденең емес, тік ұстап, оған қатысуға бейім екенін анықтады, әсіресе валюта банкоматтар және басқа ақша машиналары арқылы өңделген кезде. Олар сондай-ақ ақша операцияларының көлденең емес, тік жүзеге асырылатынын атап көрсетеді. Бермуд, Кабо-Верде, Шығыс Кариб мемлекеттері ұйымы, Швейцария және Венесуэла тік бағытталған валютаны қабылдады, бірақ Кабо-Верде қазір көлденең бағытқа қайта оралды. 1979 жылдан бері Шри-Ланка банкноттарының арт жағын тік басып шығаруда. 1993 және 2013 жылдар аралығында Бразилия 5000 және 50000 крузейро реалы банкноттарын басып шығарды, ал Бразилияның алғашқы банкноттар сериясының беткі жағы дәстүрлі көлденең орналасуда, ал артқы жағы тік форматта. 2018 жылғы Гонконг доллары банкноттарының да беткі жағы дәстүрлі көлденең орналасуда, ал артқы жағы тік форматта. Қытай жазуының бағытына байланысты, алғашқы қытай банкноттары да тік болды. 2018 жылғы 10 долларлық канадалық банкнотада Канаданың азаматтық құқықтар жолындағы белгілі Виола Десмондтың суреті тік пішінде бейнеленген. Ulster Bank 2019 жылға арналған Солтүстік Ирландияның 5 және 10 фунт стерлингтік банкноттары да осылай ұсынылды.
Vertical currency is a type of currency in which the orientation has been changed from the conventional horizontal orientation to a vertical orientation. Dowling Duncan, a self touted multidisciplinary design studio, conducted a study in which they determined people tend to handle and deal with money vertically rather than horizontally, especially when the currency is processed through ATM and other money machines. They also note how money transactions are conducted vertically not horizontally. Bermuda, Cape Verde, Organisation of Eastern Caribbean States, Switzerland, and Venezuela have adopted vertically oriented currency, though Cape Verde has now reverted to horizontal orientation. Since 1979, Sri Lanka has printed the reverse of its banknotes vertically. Between 1993 and 2013, Brazil has printed banknotes of 5000 and 50000 cruzeiros reais and the first Brazilian real series of banknotes has the obverse in traditional horizontal layout, while the reverse is in vertical format. The 2018 Hong Kong dollar banknotes series too has the obverse in traditional horizontal layout, while the reverse is in vertical format. Early Chinese banknotes were also vertical, due to the direction of Chinese writing. The 2018 Canadian $10 bill featuring a portrait of Canadian civil rights pioneer Viola Desmond is presented in a vertical format. The Northern Irish £5 and £10 notes issued by Ulster Bank for 2019 were also presented in this way.
Банкоматтар мен банкноттар
20 ғасырдың соңында сауда автоматтары бұрын жалған монеталардан ажырата білген монеталарды танудан кейін, кішкентай номиналды банкноттарды тануға бейімделді. Бұл мүмкіндік инфляцияға байланысты монеталардың үлкен номиналды түрлерінің енгізілмеген экономикаларында қажет болды (мысалы, АҚШ-та доллар монеталарын кеңінен қолдануға жасалған бірнеше әрекет көбінесе сәтсіз аяқталды). Мұндай автоматтарының қазіргі инфрақұрылымы осы банкноттардың дизайнын өзгертуге кедергі келтіреді, яғни оларды жалғандау мүмкіндігін азайту үшін, адамдар оңай анықтай алатын қосымша белгілерді қосу арқылы, нашар сапалы банкноттарды дереу қабылдамауына жеткізуге болады, себебі елдегі әрбір аппаратты жаңарту қажет.
In the late 20th century, vending machines were designed to recognize banknotes of the smaller values long after they were designed to recognize coins distinct from slugs. This capability has become inescapable in economies where inflation has not been followed by introduction of progressively larger coin denominations (such as the United States, where several attempts to make dollar coins popular in general circulation have largely failed). The existing infrastructure of such machines presents one of the difficulties in changing the design of these banknotes to make them less counterfeitable, that is, by adding additional features so easily discernible by people that they would immediately reject banknotes of inferior quality, for every machine in the country would have to be updated.
Жою
Банкнот күнделікті қолданыстан туындаған тозудың салдарынан айналымнан алынады. Банкноттар олардың нақтылығын және айналысқа жарамдылығын бағалау үшін банкноттарды сұрыптау машинасынан өтеді, немесе тозығы, кірленгені, ластануы, зақымдануы, қирауы немесе жыртылуы жағдайында айналысқа жарамсыз деп танылуы мүмкін. Жарамсыз банкноттар қауіпсіз онлайн жою үшін орталық банкке қайтарылады, бұл жою олардың кескіш құрылғысы бар жоғары жылдамдықты банкноттарды сұрыптау машиналары арқылы жүзеге асырылады, бұл құрылғы қағаз кескіш машинасына ұқсас және P 5 қауіпсіздік деңгейіне (30 мм2-ден кіші қағаз бөлшектері) сәйкес DIN 66399–2 стандартына сай келеді. Бұл кішкентай өлшем банкнотты әдетте 500-ден астам ұсақ бөліктерге бөліп, оларды пазл сияқты қайта құру мүмкіндігін жоққа шығарады, өйткені көптеген банкноттардың бөліктері араласып кетеді. Содан кейін брикеттеу машинасы ұсақталған қағаз материалдарын жою үшін (мысалы, полигонға тастау немесе өртеу) кішкентай цилиндрлік немесе тіктөртбұрышты формаға қысады. 1990 жылдарға дейін жарамсыз банкноттар өртеу арқылы жойылды, бұл манипуляциялар қаупінің жоғары болуына әкелді. АҚШ Федералдық резервтік банкі коммерциялық банк немесе басқа қаржы мекемесінен қолма-қол ақша алғанда, олардың болашақта айналысқа жарамдылығын анықтау үшін әрбір банкнотты тексереді. ФРБ-ға түскен банкноттардың шамамен үштен бірі жарамсыз болып табылады және ФРБ оларды жояды. АҚШ доллары банкноттарының орташа өмірі бес жылдан асады. Ластанған банкноттар да қолданудан шығарылып, айналымнан алынады, негізінен аурулардың таралуын болдырмау үшін. Канада үкіметінің баяндамасында: АҚШ-та "Fed Shreds" деген лақап аты айналысқа жарамсыз болғаннан кейін тілгіленген қағаз ақшаны білдіреді. Бұл тілгіленген банкноттар көбінесе полигонға тасталса да, кейде олар сувенир ретінде немесе брикеттер түрінде шағын қаптарда сатылады немесе таратылады. Полимерлік банкноттарды тілгілеп, балқытып, қайта өңдеп, құрылыс компоненттері, сантехника бөлшектері немесе компост жәшіктері сияқты пластик өнімдерін жасауға болады.
A banknote is removed from circulation because of everyday wear and tear from its handling. Banknotes are passed through a banknote sorting machine to assess their authenticity and fitness for circulation, or may be classified unfit for circulation if they are worn, dirty, soiled, damaged, mutilated or torn. Unfit notes are returned to the central bank for secure online destruction by high speed banknote sorting machines using a cross cut shredder device similar to a paper shredder with security level P 5 (pieces smaller than 30 mm2) according to the standard DIN 66399–2. This small size decomposes a banknote into typically more than 500 tiny pieces and rules out reconstruction like a jigsaw puzzle because the shreds from many banknotes are commingled. A subsequent briquettor compresses shredded paper material into a small cylindrical or rectangular form for disposal (e. g. landfill or burning). Before the 1990s, unfit banknotes were destroyed by incineration, with a higher risk of manipulations. When a Federal Reserve Bank of the United States receives a cash deposit from a commercial bank or another financial institution, it checks the individual notes to determine whether they are fit for future circulation. About one third of the notes that the Fed receives are unfit, and the Fed destroys them. US dollar banknotes last an average of more than five years. Contaminated banknotes are also decommissioned and removed from circulation, primarily to prevent the spread of diseases. A Canadian government report indicates:
In the US, the nickname "Fed Shreds" refers to paper money which has been shredded after becoming unfit for circulation. Although these shredded banknotes are generally landfilled, they are sometimes sold or given away in small bags as souvenirs or as briquettes. Polymer banknotes may be shredded and then melted down and recycled to form plastic products like building components, plumbing fittings, or compost bins.
Банкноттарды бейтараптандырудың интеллектуалды жүйелері
Ақылды банкноттарды бейтараптандыру жүйелері (IBNS) – банкноттарды ұрланған деп белгілеп, оларды қолдануға жарамсыз ететін, бүлдіруші затты қолданатын қауіпсіздік жүйелері. Белгіленген (дақтанған) банкноттарды айналымға оңай қайтару қиын, және оларды қылмыс орнымен байланыстыруға болады. Бүгінде ең көп қолданылатын бүлдіруші зат – банкнотты жоймастан одан алып тастауға болмайтын арнайы қауіпсіздік сиясы, бірақ басқа да заттар да бар. Қазір IBNS жүйелері банкоматтарда, сауда автоматтарында және ақша тасымалдау кезінде банкноттарды қорғау үшін қолданылады.
Intelligent banknote neutralisation systems (IBNS) are security systems which render banknotes unusable by marking them permanently as stolen with a degradation agent. Marked (stained) banknotes cannot be brought back into circulation easily and can be linked to the crime scene. Today's most used degradation agent is a special security ink which cannot be removed from the banknote easily and not without destroying the banknote itself, but other agents also exist. Today IBNSs are used to protect banknotes in automated teller machines, retail machines, and during cash in transit operations.
Динамикалық ақылды валюта шифрлауы
Динамикалық интеллектуалды валюталық шифрлау (DICE) – 2014 жылы британдық EDAQS компаниясы ұсынған қауіпсіздік технологиясы. Ол заңсыз немесе ұрланған банкноттарды қашықтан құнсыздандырады. Технология сәйкестендірілетін банкноттарға – мысалы, RFID чипі немесе штрих-кодқа – негізделген және банкноттың нақтылығын растау үшін цифрлық қауіпсіздік жүйесімен байланысады. Компания бұл банкноттарды жасау мүмкін емес деп мәлімдейді және олар ақшамен байланысты мәселелерді шешуге, сондай-ақ қылмыс пен терроризмге қарсы күреске көмектеседі. Сонымен қатар, DICE ақшамен байланысты үкіметтер қолма-қол ақшаны толығымен жоюға себеп болатын барлық мәселелерді қамтиды және шешеді.
Dynamic Intelligent Currency Encryption (DICE) is a security technology introduced in 2014 by British company EDAQS, which devaluates banknotes remotely that are illegal or have been stolen. The technology is based on identifiable banknotes – that could be an RFID chip or a barcode – and connects to a digital security system to verify the validity of the banknote. The company claims that the banknotes are unforgeable and contribute to solve cash related problems as well as fight crime and terrorism. In another note, the DICE benefits cover and solve almost all cash related issues that are seen by governments to be a motivation for the progressive abolition of cash.
Конфискация және активтерді тәркілеу
Америка Құрама Штаттарында ақшаның қандай-да бір заңсыз қызметтен түскеніне күдік туса, оны және басқа да мүлікті тәркілеуге рұқсат беретін көптеген заңдар бар. АҚШ ақшасының көп бөлігінде кокаин және басқа да есірткілердің іздері табылғандықтан, әуежайларда тексерілген немесе жол ережелерін бұзған адамдардың ақшасын есірткіні іздейтін иттерден тексеруі және ақшаның үстінен есірткі иісі сезілсе, оны тәркілеуі жиі кездеседі. Бұл жағдайда, ақшаның иесі ақшаның қайдан келгенін өз қаражатымен дәлелдеуге міндетті. Көптеген адамдар ақшадан бас тартады. 1994 жылы Америка Құрама Штаттарының Апелляциялық соты, Тоғызыншы округі, «Америка Құрама Штаттары мен АҚШ валютасы, $30,060.00» (39 F.3d 1039 63 USLW 2351, No. 92 55919) ісінде Лос-Анджелес аймағында қағаз ақшада заңсыз заттардың кең таралғандығы есірткіні іздейтін иттің реакциясы азаматтық тәркілеу үшін негіз болмайтын жағдай тудырды деп шешім қабылдады.
In the United States there are many laws that allow the confiscation of cash and other assets from the bearer if there is suspicion that the money came from an illegal activity. Because a significant amount of U. S. currency contains traces of cocaine and other illegal drugs, it is not uncommon for innocent people searched at airports or stopped for traffic violations to have cash in their possession sniffed by dogs for drugs and then have the cash seized because the dog smelled drugs on the money. It is then up to the owner of the money to prove where the cash came from at his own expense. Many people simply forfeit the money. In 1994, the United States Court of Appeals, Ninth Circuit, held in the case of United States of America v. U. S. Currency, $30,060.00 (39 F.3d 1039 63 USLW 2351, No. 92 55919) that the widespread presence of illegal substances on paper currency in the Los Angeles area created a situation where the reaction of a drug sniffing dog would not create probable cause for civil forfeiture.
Кәдімгі хобби ретінде қағаз ақша жинау
Банкноттарды жинау, немесе нотафилия – нумизматиканың баяу дамып келе жатқан саласы. Монеталар мен маркаларды жинауға қарағанда көбінесе кеңінен таралмағанмен, бұл хобби біртіндеп кеңейіп келеді. 1990 жылдарға дейін валюта жинау монета жинауға қарағанда салыстырмалы түрде аз болды, бірақ валюта аукциондары мен қағаз ақша туралы халықтың білуі артып, сирек банкноттарға қызығушылық пен олардың құнының өсуіне әкелді. Ең құнды банкнот – 1890 жылы шығарылған 1000 долларлық банкнота, ол аукционда 2 255 000 долларға сатылды.
Banknote collecting, or notaphily, is a slowly growing area of numismatics. Although generally not as widespread as coin and stamp collecting, the hobby is slowly expanding. Prior to the 1990s, currency collecting was a relatively small adjunct to coin collecting, but currency auctions and greater public awareness of paper money have caused more interest in rare banknotes and consequently their increased value. The most valuable banknote is the $1000 bill issued in 1890 that was sold at an auction for $2,255,000.
Кәсіптер
Көп жылдар бойы банкноттарды жинау әдісі баға тізімдері мен каталогтар шығаратын бірнеше пошта арқылы тапсырыс берушілер арқылы жүзеге асырылды. 1990 жылдардың басында сирек кездесетін банкноттар түрлі монеталар мен валюта көрмелерінде аукцион арқылы сату жиі кездесетін жайтқа айналды. Суреттелген каталогтар және аукциондық практиканың "шара сипаты" нумизматикалық қауымда қағаз ақша туралы жалпы білу деңгейінің күрт өсуіне ықпал етті. Валютаға үшінші тараптан бағалау қызметтерінің (монеталарды бағалап, "слэб" немесе қаптамаға салып қорғайтын қызметтерге ұқсас) пайда болуы коллекционерлер мен инвесторлардың банкноттарға деген қызығушылығын арттырған болуы мүмкін. Көбінесе, толыққанды, жоғары деңгейдегі коллекциялар бірден сатылады, ал бүгінгі күні жеке аукциондар миллиондаған сомада табыс әкеле алады. Бүгінде eBay банкноттарды сату көлемі бойынша аукциондарды басып озды. Дегенмен, сирек банкноттар әлі де сондай сирек монеталарға қарағанда әлдеқайда арзанға сатылады. Бұл айырмашылық қағаз ақша бағасының өсуімен азайып барады. Бірнеше сирек және тарихи банкноттар миллион доллардан астам сомаға сатылды. Әлемде осы хоббимен айналысатын көптеген ұйымдар мен қоғамдар бар, оның ішінде Халықаралық банкноталар қоғамы (IBNS), қазіргі таңда 90 елде 2000-ға жуық мүшесі бар.
For years, the mode of collecting banknotes was through a handful of mail order dealers who issued price lists and catalogs. In the early 1990s, it became more common for rare notes to be sold at various coin and currency shows via auction. The illustrated catalogs and "event nature" of the auction practice seemed to fuel a sharp rise in overall awareness of paper money in the numismatic community. The emergence of currency third party grading services (similar to services that grade and "slab", or encapsulate, coins) also may have increased collector and investor interest in notes. Entire advanced collections are often sold at one time, and to this day single auctions can generate millions in gross sales. Today, eBay has surpassed auctions in terms of highest volume of sales of banknotes. However, rare banknotes still sell for much less than comparable rare coins. This disparity is diminishing as paper money prices continue to rise. A few rare and historical banknotes have sold for more than a million dollars. There are many different organizations and societies around the world for the hobby, including the International Bank Note Society (IBNS), which currently assert to have around 2,000 members in 90 countries.
Жаңалық
Банкноттардың баршаға ұнатуы мен бірден танылуы қағаз ақшаға ұқсас көптеген ойыншық тауарлардың пайда болуына себеп болды. Бұл тауарлардың ассортименті өте кең. Банкноттардың суреті салынған мата киім, төсек жапқыштары, перделер, жиһаз матасы және тағы да басқа заттарға қолданылады. Акрилден жасалған қағаз салмағы, тіпті ішіне банкноттар енгізілген унитаз қақпақтары да жиі кездеседі. Банкноттардан үйіліп салынғандай көрінетін және отыруға арналған орындық немесе төсек ретінде пайдаланылатын бұйымдар да бар. Осындай тауарларды өндірушілер бұйымды жасау кезінде оның жалған ақша есебінде қарастырылу мүмкіндігін ескеруі керек. Суреттерді бірімен бірі жабыстыру және/немесе көшірме өлшемдерін түпнұсқадан кем дегенде 50%-ға кішірету немесе 50%-ға үлкейту – жалған деп танылу қаупін азайтудың бір жолы. Бірақ, егер мақсат шынайылық болса, қосымша шаралар қабылдануы мүмкін. Мысалы, бұрын айтылған банкноттардан жасалған орындықта, өнімді жасау үшін қолданылған декаль (сурет) жалған болып есептеледі. Дегенмен, декаль қатты қаптамаға жабысып, көшірілмейтін болғаннан кейін, түпкі өнім жалған деп танылу қаупі жоғалады, тіпті ол шынайы көрінсе де.
The universal appeal and instant recognition of bank notes has resulted in a plethora of novelty merchandise that is designed to have the appearance of paper currency. These items cover nearly every class of product. Cloth material printed with bank note patterns is used for clothing, bed linens, curtains, upholstery and more. Acrylic paperweights and even toilet seats with bank notes embedded inside are also common. Items that resemble stacks of bank notes and can be used as a seat or ottoman are also available. Manufacturers of these items must take into consideration when creating these products whether the product could be construed as counterfeiting. Overlapping note images and/or changing the dimensions of the reproduction to be at least 50% smaller or 50% larger than the original are some ways to avoid the risk of being considered a counterfeit. But in cases where realism is the goal, other steps may be necessary. For example, in the stack of bank notes seat mentioned earlier, the decal used to create the product would be considered counterfeit. However, once the decal has been affixed to the resin stack shell and cannot be peeled off, the final product is no longer at risk of being classified as counterfeit, even though the resulting appearance is realistic.