Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нидерланд физигі (1865–1943)
Dutch physicist (1865–1943)
Питер Земан (25 мамыр 1865 – 9 қазан 1943) – Земан эффектісін ашқаны үшін 1902 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығын Хендрик Лоренцпен бөліскен голланд физигі.
Pieter Zeeman (; 25 May 1865 – 9 October 1943) was a Dutch physicist who shared the 1902 Nobel Prize in Physics with Hendrik Lorentz for his discovery of the Zeeman effect.
Балалық шағы мен жастық шағы
Питер Земан Голландияның Шоувен-Дуивеланд аралындағы Зоннемайр деген шағын қалада, голланд реформатор шіркеуінің пасторы Катаринус Форандинус Земан мен оның әйелі Виллемина Ворсттың ұлы болып дүниеге келді. Питер ерте жасынан физикаға қызығушылық танытты. 1883 жылы Нидерландыда солтүстік сияқты жарқыраған аспан құбылысын көру мүмкіндігі туды. Зиерицзедегі орта мектептің оқушысы Земан осы құбылыстың суреті мен сипаттамасын жасап, Nature журналына жіберді, ол жарияланды. Редактор «Зоннемайрдағы обсерваториясынан профессор Земанның мұқият байқауларын» жоғары бағалады. 1883 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін Земан университетке түсу үшін қажет болған классикалық тілдерді оқу үшін Делфтке барып оқыды. Ол гимназияның директорларының бірі, және де Зуйдерзее құрылысының идеясын жасаушы және оны іске асыруға жауапты Корнелис Лелидің ағасы доктор Й.В. Лелидің үйінде тұрды. Делфте жүргенде ол алғаш рет өзінің диссертациялық жетекшісі болатын Хейке Камерлинг-Оннеспен танысты.
Pieter Zeeman was born in Zonnemaire, a small town on the island of Schouwen Duiveland, Netherlands, the son of Rev Catharinus Forandinus Zeeman, a minister of the Dutch Reformed Church, and his wife, Willemina Worst. Pieter became interested in physics at an early age. In 1883, the aurora borealis happened to be visible in the Netherlands. Zeeman, then a student at the high school in Zierikzee, made a drawing and description of the phenomenon and submitted it to Nature, where it was published. The editor praised "the careful observations of Professor Zeeman from his observatory in Zonnemaire". After finishing high school in 1883, Zeeman went to Delft for supplementary education in classical languages, then a requirement for admission to University. He stayed at the home of Dr J. W. Lely, co principal of the gymnasium and brother of Cornelis Lely, who was responsible for the concept and realization of the Zuiderzee Works. While in Delft, he first met Heike Kamerlingh Onnes, who was to become his thesis adviser.
Білім және ерте мансап
1885 жылы Земан біліктілік емтихандарын тапсырғаннан кейін, Лейден университетінде Камерлинг Оннес және Хендрик Лоренц басшылығымен физиканы оқыды. 1890 жылы, тіпті диссертациясын аяқтамай тұрып, Лоренцтің ассистенты болды. Бұл оған Керр эффектісі бойынша зерттеу бағдарламасына қатысуға мүмкіндік берді. 1893 жылы ол Керр эффектісі – магниттелген бетке поляризацияланған жарықтың шағылысуы тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. Докторлық дәрежесін алғаннан кейін ол Фридрих Кольрауштің Страсбургтегі институтына жарты жылға оқуға барып қайтты. 1895 жылы Страсбургтен оралғаннан кейін Земан Лейденде математика және физика пәнінен приват-доцент болып жұмыс істеді. Сол жылы ол Йоханна Элизабет Лебретке (1873–1962) үйленді; олардың үш қызы мен бір ұлы болды. 1896 жылы, Лейденнен Амстердамға көшуге аздай қалғанда, ол күшті магнит өрісінің әсерінен спектральдық сызықтардың бөлінуін өлшеді – бұл ашылу қазір Земан эффектісі деп аталады, және ол үшін 1902 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығын алды. Бұл зерттеу магнит өрістерінің жарық көзіне тигізетін әсерін зерттеуді қамтыды. Ол спектральдық сызықтың магнит өрісінде бірнеше құраушыға бөлінетінін анықтады. Лоренц Земанның байқаулары туралы алғаш рет 1896 жылғы 31 қазанда Амстердамдағы Нидерланд Корольдік өнер және ғылым академиясының мәжілісінде естіді, онда бұл нәтижелерді Камерлинг Оннес баяндады. Келесі дүйсенбіде Лоренц Земанды кеңсесіне шақырып, оның байқауларын Лоренцтің электромагниттік сәулелену теориясына сүйене отырып түсіндірді. Земанның ашылуының маңыздылығы көп кешікпей анық болды. Ол Лоренцтің магнит өрісінде жарық сәулеленуінің поляризациясы жөніндегі болжамын растады. Земанның жұмысының арқасында Лоренцтің сөзіне сәйкес, жарық сәулеленуінің көзі болып табылатын тербеліс бөлшектерінің теріс зарядталған және сутек атомынан мың есе жеңіл екені белгілі болды. Бұл қорытынды Дж. Дж. Томсонның электронды ашқанға дейін жасалған еді. Осылайша Земан эффектісі атомның құрылымын анықтау үшін маңызды құралға айналды.
After Zeeman passed the qualification exams in 1885, he studied physics at the University of Leiden under Kamerlingh Onnes and Hendrik Lorentz. In 1890, even before finishing his thesis, he became Lorentz's assistant. This allowed him to participate in a research programme on the Kerr effect. In 1893 he submitted his doctoral thesis on the Kerr effect, the reflection of polarized light on a magnetized surface. After obtaining his doctorate he went for half a year to Friedrich Kohlrausch's institute in Strasbourg. In 1895, after returning from Strasbourg, Zeeman became Privatdozent in mathematics and physics in Leiden. The same year he married Johanna Elisabeth Lebret (1873–1962); they had three daughters and one son. In 1896, shortly before moving from Leiden to Amsterdam, he measured the splitting of spectral lines by a strong magnetic field, a discovery now known as the Zeeman effect, for which he won the 1902 Nobel Prize in Physics. This research involved an investigation of the effect of magnetic fields on a light source. He discovered that a spectral line is split into several components in the presence of a magnetic field. Lorentz first heard about Zeeman's observations on Saturday 31 October 1896 at the meeting of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences in Amsterdam, where these results were communicated by Kamerlingh Onnes. The next Monday, Lorentz called Zeeman into his office and presented him with an explanation of his observations, based on Lorentz's theory of electromagnetic radiation. The importance of Zeeman's discovery soon became apparent. It confirmed Lorentz's prediction about the polarization of light emitted in the presence of a magnetic field. Thanks to Zeeman's work it became clear that the oscillating particles that according to Lorentz were the source of light emission were negatively charged, and were a thousandfold lighter than the hydrogen atom. This conclusion was reached well before J. J. Thomson's discovery of the electron. The Zeeman effect thus became an important tool for elucidating the structure of the atom.
Амстердамдағы профессор
Оның ашылуынан кейін көп ұзамай Земанға Амстердамда лекция оқушысы лауазымы ұсынылды, ол 1896 жылдың күзінде жұмысқа кірісті. Амстердамда ол 1912 жылдан 1920 жылға дейін хатшы болып қызмет етті. 1921 жылы ол Генри Дрейпер медалін және басқа да бірнеше сыйлықтар мен құрметті атақтар алды. 1921 жылы Земан Корольдік қоғамның (ForMemRS) шетелдік мүшесі болып сайланды. 1935 жылы ол профессорлық қызметтен зейнетке шықты. Земан 1943 жылдың 9 қазанында Амстердамда қайтыс болды және Харлемде жерленді.
Shortly after his discovery, Zeeman was offered a position as lecturer in Amsterdam, where he started to work in autumn of 1896. in Amsterdam, and he served as its secretary from 1912 to 1920. He won the Henry Draper Medal in 1921, and several other awards and Honorary degrees. Zeeman was elected a Foreign member of the Royal Society (ForMemRS) in 1921. He retired as a professor in 1935. Zeeman died on 9 October 1943 in Amsterdam, and was buried in Haarlem.