Кіріспе

Британдық микробиолог, белок ғалымы және диетолог Хариетт Чик (Dame Harriette Chick DBE) (6 қаңтар 1875 – 9 шілде 1977) – британдық микробиолог, белок ғалымы және диетолог. Ол күн сәулесі мен балық бауыр майының рахиттің алдын алудағы рөлін дәлелдегенімен танымал.

Ерте өмір және білім

Ол Лондон қаласында, Англияда, методист отбасының жеті қызы мен төрт ұлының бесінші баласы ретінде Самуэль Чик пен Эмма Хулидің отбасында дүниеге келді. Әкесі жылжымайтын мүлікке иелік етіп, кружево сатқан. Чик отбасы балалары қатаң тәртіпте тәрбиеленді, оларға көңіл көтеруге рұқсат берілмеді және отбасылық дұғаларға үнемі қатыстырылды. Жеті қыздың барлығы Ноттинг-Хилл орта мектебінде оқыды, бұл мектеп ғылым саласындағы оқыту сапасымен ерекшеленетін мектеп саналды. Кейіннен алты әпкесі, оның ішінде Харриет те, университетте білім алуын жалғастырды. Харриетт 1894 жылы Бедфорд колледжіне, содан кейін Лондон университетінің колледжіне ғылым студенті ретінде қабылданды және осы университетте бактериологиядан докторлық диссертациясын қорғады.

Өлім

Ол 1977 жылы 102 жасында Англияның Кембридж қаласында қайтыс болды. 1902 жылы ол ағынды суларды жою жөніндегі корольдік комиссияның бас бактериологы доктор А.С. Хьюстонның көмекшісі болып тағайындалды. 1903 жылы ол 1902 жылы Мюнхенге көшіп келгеннен кейін Грубермен бірге жұмыс істеуге оралды. 1904 жылы ол ластанған судағы жасыл балдырлар туралы жұмысы үшін Лондон университетінен ғылым докторы (DSc) дәрежесін алды. 1905 жылы Чарльз Скотт Шеррингтонның ұсынысы бойынша Листер институтының Дженнер еске алу зерттеу стипендиясына өтініш берді. Оның өтінішіне бірқатар қарсылықтар туды, себебі бұрын ешбір әйелге бұл стипендия тағайындалмаған еді. Ол ақуыздың бүктелуін түсінудің қазіргі заманғы негізін қалады. Ол 1908 жылы Чик заңын жасауымен танымал, ол организмдерді өлтіру тиімділігі мен дезинфекциялық затпен тікелей байланыс уақыты арасындағы қатынасты көрсетеді. Чик заңы кейіннен 1908 жылы Х.Э. Уотсонмен толықтырылып, нақты өлім көрсеткіші енгізілді. Чик-Уотсон теңдеуі бүгінге дейін қолданылуда. Дезинфекциялық заттардың тиімділігін анықтау үшін жаңа және сол кездегі жағдайда көбірек нақтылықты ұсынатын Чик-Мартин тестісі де жасалды және екі ғалымның құрметіне осылай аталды (Фенол коэффициентіне қараңыз).

Ертедегі әйел ғалым ретінде тәжірибе

1909 жылы Чик Лондон университетінің түлектерінен әйелдер тобының The Times газетіне жазған хатына бірге қол қойды, онда олар өз университетінен сайланған Парламент мүшесіне дауыс беруге рұқсат етілуін талап етті. 1913 жылы ол атауы өзгертіліп, әйелдерді қабылдау саясаты жаңартқаннан кейін Биохимиялық қоғамға қабылданған алғашқы үш әйелдің бірі болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін Листер институтында жұмыс: тамақтану зерттеулеріне көшу

1915 жылы ол қысқа уақытқа Эльстридегі Листер институтына барып, әскерге тетанусқа қарсы антитоксинді сынап, бөтелкеге құйды және нақты микроорганизмдерге бағытталған алғашқы дезинфекциялық құралдарды жасады. Бірақ ол Челси ғимаратына оралып, әскерлердегі тиф және оған байланысты ауруларды диагностикалау үшін агглютинациялық сарысу дайындады. Кейіннен ол жергілікті халық пен шетелдегі әскерлердің соғыс кезеңіндегі тамақтануындағы қоректік жетіспеушіліктерді түзету бойынша зерттеулерге кірісті. Алғашқыда бұл зерттеулер әртүрлі тағамдардың скорбут пен берибериге қарсы күресу қабілетін анықтауға бағытталды. 1919 жылы доктор Элси Дейллмен бірге Листер институты мен Медициналық зерттеулер кеңесінен (Ұлыбритания) Маргарет Юм мен Ханна Хендерсон Смиттерді қоса алған команданы басқарып, соғыстан кейінгі Венада балалардың сүйек ауруларына тамақтанудың қатысын зерттеді. Олар рахитті тудыратын қоректік факторды анықтап, балық майындағы майда еритін витаминдердің немесе ультракүлгін сәулелерге ұшыраудың балалардағы рахитті емдеуге және алдын алуға көмектесетінін дәлелдеді. Чик Листер институтында жаңа тамақтану бөлімінің жетекшісі болып тағайындалды және рахит, сондай-ақ пеллагра бойынша зерттеулерін жалғастырды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бөлім Листер институтының директоры С.Ж. Мартиннің Кембридждегі үйіне көшірілді.

Құрмет белгілері мен марапаттары

Ол 1934 жылдан 1937 жылға дейін тамақтанудың физиологиялық негіздері жөніндегі Ұлттар Лигасының денсаулық бөлімі комитетінің хатшысы қызметін атқарды. 1941 жылы ол Тамақтандыру қоғамының негізін қалаушы мүшесі болды және 1956 жылдан 1959 жылға дейін оның президенті болды. Ол 1932 жылы CBE орденімен марапатталды, ал кейіннен 1949 жылы Британ империясының ханымы атағын алды. 1960 жылы ол Корольдік медицина қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды. 1918 жылы Физиологиялық қоғамға сайланды. Ол 1918–1945 жылдары Медициналық зерттеулер кеңесінің қосымша тағамдық факторлар комитетінің хатшысы болды.