Кіріспе
Электрондық құрылымды зерттеу үшін есептеу кванттық механикалық модельдеу әдісі. Тығыздық функционалдық теориясы (DFT) – физика, химия және материалдар ғылымында көптеген дене жүйелерінің, әсіресе атомдардың, молекулалардың және конденсатталған фазалардың электрондық құрылымын (немесе ядролық құрылымын) (көбінесе негізгі күйін) зерттеу үшін қолданылатын есептеу кванттық механикалық модельдеу әдісі. Бұл теорияны пайдаланып, көптеген электронды жүйенің қасиеттерін функционалдарды, яғни басқа функциялардың функцияларын қолдану арқылы анықтауға болады. DFT жағдайында бұл кеңістіктік тәуелді электрондық тығыздықтың функциялары. DFT – конденсатталған материя физикасында, есептеу физикасында және есептеу химиясында қол жетімді ең танымал және әмбебап әдістердің бірі. DFT 1970 жылдардан бері қатты дене физикасындағы есептеулер үшін кеңінен қолданылып келеді. Алайда, DFT кванттық химиядағы есептеулер үшін 1990 жылға дейін жеткілікті дәлді деп есептелмеді, осы кезде теорияда қолданылатын жуықтамалар алмасу және корреляциялық өзара әрекеттесулерді жақсырақ модельдеу үшін айтарлықтай жетілдірілді. Есептеу шығындары дәстүрлі әдістермен, мысалы, тек алмасу теориясымен және электрондық корреляцияны қамтитын оның туындыларымен салыстырғанда салыстырмалы түрде төмен. Сондықтан DFT ядролық спектроскопияның әдістері үшін маңызды құралға айналды, мысалы, Моссбауэр спектроскопиясы немесе кристалдардағы электр өрісінің градиенттерінің себептерін түсіну үшін бұрыштық корреляция. Соңғы жетістіктерге қарамастан, тығыздық функционалдық теориясын қолдануда әлі де қиындықтар бар: молекулааралық өзара әрекеттесулер (химиялық реакцияларды түсіну үшін маңызды), әсіресе ван дер Ваальс күштері (дисперсия); зарядты беру қоздырғыштары; өтпелі күйлер, жаһандық потенциалдық энергия беттері, допанттардың өзара әрекеттесуі және кейбір күшті корреляцияланған жүйелер; сондай-ақ жартылай өткізгіштердегі жолақтық аралық пен ферромагнетизмді есептеуде. Дисперсияны толық емес өңдеуі, дисперсиямен басым жүйелерді (мысалы, өзара әрекеттесетін инертті газ атомдары) немесе дисперсия басқа әсерлермен айтарлықтай бәсекелесетін (мысалы, биомолекулаларда) емдеуде DFT-нің дәлдігіне (кем дегенде жеке және түзетілмеген жағдайда) кері әсер етуі мүмкін. Осы мәселені шешуге бағытталған жаңа DFT әдістерін әзірлеу, функционалды немесе қосымша мүшелерді өзгерту арқылы, қазіргі зерттеу тақырыбы болып табылады. Классикалық тығыздық функционалдық теориясы біркелкі емес классикалық сұйықтықтардың қасиеттерін есептеу үшін ұқсас формализмді қолданады. Осы өзгерістердің немесе қосымша мүшелерді енгізудің қазіргі танымалдылығына қарамастан, олар нақты функционалды іздеуден алшақтағаны хабарланды. Бұдан әрі, реттелетін параметрлермен алынған DFT потенциалдары шын DFT потенциалдары емес, өйткені олар зарядтық тығыздыққа қатысты алмасу-корреляциялық энергияның функционалдық туындылары емес. Осылайша, DFT-нің екінші теоремасы осындай жағдайларда орындалатыны белгісіз.
Density functional theory (DFT) is a computational quantum mechanical modelling method used in physics, chemistry and materials science to investigate the electronic structure (or nuclear structure) (principally the ground state) of many body systems, in particular atoms, molecules, and the condensed phases. Using this theory, the properties of a many electron system can be determined by using functionals, i. e. functions of another function. In the case of DFT, these are functionals of the spatially dependent electron density. DFT is among the most popular and versatile methods available in condensed matter physics, computational physics, and computational chemistry. DFT has been very popular for calculations in solid state physics since the 1970s. However, DFT was not considered accurate enough for calculations in quantum chemistry until the 1990s, when the approximations used in the theory were greatly refined to better model the exchange and correlation interactions. Computational costs are relatively low when compared to traditional methods, such as exchange only Hartree–Fock theory and its descendants that include electron correlation. Since, DFT has become an important tool for methods of nuclear spectroscopy such as Mössbauer spectroscopy or perturbed angular correlation, in order to understand the origin of specific electric field gradients in crystals. Despite recent improvements, there are still difficulties in using density functional theory to properly describe: intermolecular interactions (of critical importance to understanding chemical reactions), especially van der Waals forces (dispersion); charge transfer excitations; transition states, global potential energy surfaces, dopant interactions and some strongly correlated systems; and in calculations of the band gap and ferromagnetism in semiconductors. The incomplete treatment of dispersion can adversely affect the accuracy of DFT (at least when used alone and uncorrected) in the treatment of systems which are dominated by dispersion (e. g. interacting noble gas atoms) or where dispersion competes significantly with other effects (e. g. in biomolecules). The development of new DFT methods designed to overcome this problem, by alterations to the functional or by the inclusion of additive terms, is a current research topic. Classical density functional theory uses a similar formalism to calculate the properties of non uniform classical fluids. Despite the current popularity of these alterations or of the inclusion of additional terms, they are reported to stray away from the search for the exact functional. Further, DFT potentials obtained with adjustable parameters are no longer true DFT potentials, given that they are not functional derivatives of the exchange correlation energy with respect to the charge density. Consequently, it is not clear if the second theorem of DFT holds in such conditions.
Әдістің жалпы сипаттамасы
Есептеу материалтану ғылымында ab initio (бірінші принциптерден) DFT есептеулері кванттық механикалық ескере отырып, материалдың қасиеттерін болжауға және есептеуге мүмкіндік береді, бұл ретте негізгі материалдық қасиеттер сияқты жоғары ретті параметрлерді қажет етпейді. Қазіргі DFT әдістерінде электрондық құрылым жүйенің электрондарына әсер ететін потенциал арқылы есептеледі. Бұл DFT потенциалы жүйенің құрылымы мен элементтік құрамымен анықталатын Vext сыртқы потенциалының және электрондардың өзара әрекеттесуін көрсететін Veff тиімді потенциалының қосындысы ретінде құрастырылады. Осылайша, n электроннан тұратын материалдың өкілдік суперклеткасының мәселесі n бір электрондық Шредингер теңдеулері жиынтығы ретінде қарастырылуы мүмкін, бұл теңдеулер Кохн-Шам теңдеулері деп те аталады.
Шығу тегі
Тығыздық функционалдық теориясы материалдардың электрондық құрылымы үшін Томас-Ферми моделінде бастау алғанмен, DFT алғаш рет Уолтер Кон және Пьер Хогенберг еңбектеріндегі екі Хогенберг-Кон теоремасының (HK) аясында берік теориялық негізге ие болды. Бастапқы HK теоремалары магнит өрісі болмаған жағдайда дегенерацияланбаған негізгі күйлерге ғана қатысты, бірақ кейіннен олар осы жағдайларды да қамтитын болды. Бірінші HK теоремасы көп электронды жүйенің негізгі күй қасиеттері үш кеңістіктік координатаға тәуелді электрондық тығыздықпен толық анықталатынын көрсетеді. Ол электрондық тығыздықтың функционалдарын қолдану арқылы 3N кеңістіктік координатасы бар N электрондардың көп денелік мәселесін үш кеңістіктік координатаға дейін азайтуға негіз салды. Бұл теорема уақытқа тәуелді жайға кеңейтіліп, уақытқа тәуелді тығыздық функционалдық теориясын (TDDFT) жасауға мүмкіндік берді, оның көмегімен қозу күйлерін сипаттауға болады. Екінші HK теоремасы жүйе үшін энергия функционалын анықтайды және негізгі электрондық тығыздық осы энергия функционалын ең төменгі деңгейге дейін азайтатынын дәлелдейді. Кейіннен химия саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алған жұмыстарында Уолтер Кон және Лу Жэу Шам HK теоремасын одан әрі дамытып, Kohn-Sham DFT (KS DFT) құрды. Осы аяқтамада, сыртқы статикалық потенциалда өзара әрекеттесетін электрондардың шешілмейтін көп денелік мәселесі тиімді потенциалда қозғалатын өзара әрекеттеспейтін электрондардың шешілетін мәселесіне дейін төмендетіледі. Тиімді потенциалға сыртқы потенциал және электрондар арасындағы Кулондық өзара әрекеттесудің әсері, мысалы, алмасу және корреляциялық өзара әрекеттесу кіреді. Соңғы екі өзара әрекеттесуді модельдеу KS DFT-де қиындық тудырады. Ең қарапайым жуықтау – жергілікті тығыздық жуықтауы (LDA), ол біртекті электрондық газ үшін нақты алмасу энергиясына негізделген, оны Томас-Ферми моделінен және біртекті электрондық газ үшін корреляциялық энергияға сәйкестіру арқылы алуға болады. Өзара әрекеттеспейтін жүйелерді шешу салыстырмалы түрде оңай, өйткені толқындық функция орбитальдардың Слейтер детерминанты түрінде бейнеленеді. Сонымен қатар, мұндай жүйенің кинетикалық энергия функционалы нақты белгілі. Жалпы энергия функционалының алмасу-корреляциялық бөлігі белгісіз болып қалады және оны жуықтау қажет. KS DFT-ден кем танымал, бірақ түпнұсқа HK теоремаларының рухымен тығыз байланысты тағы бір тәсіл – орбиталық еркін тығыздық функционалдық теориясы (OFDFT), онда өзара әрекеттеспейтін жүйенің кинетикалық энергиясы үшін жуықтау функционалдар қолданылады.
Магниттік өрістерді қосатын жалпылау
Жоғарыда сипатталған DFT формализмі, яғни магнит өрісінің болуымен әртүрлі дәрежеде бұзылады. Мұндай жағдайда, негізгі күйдегі электрон тығыздығы мен толқындық функция арасындағы бір-бірге сәйкестік жоғалады. Магниттік өрістердің әсерін ескеруге бағытталған жалпылаулар екі түрлі теорияға алып келді: ток тығыздығы функционалдық теориясы (CDFT) және магниттік өріс тығыздығы функционалдық теориясы (BDFT). Бұл екі теорияда да алмасу және өзара әрекеттесу энергиясын сипаттайтын функционал электрон тығыздығынан өзге де факторларды қамту үшін кеңейтілуі керек. Вигналь және Расольт әзірлеген ток тығыздығы функционалдық теориясында функционалдар электрон тығыздығына және магнит өрісіне тәуелді, сондай-ақ функционалдық форманың өзі магнит өрісінің түріне байланысты болуы мүмкін. Аталған екі теорияның да есептеулерде оңай қолданылатын, LDA-ға балама функционалдыларын жасау қиындық тудырды.
Қолданбалар
Жалпы, тығыздық функционалдық теориясы химия және материалтану ғылымдарында атомдық деңгейде күрделі жүйелердің мінез-құлқын түсіндіру және болжау үшін кеңінен қолданыла бастады. Әсіресе, DFT есептеу әдістері синтезге байланысты жүйелер мен өңдеу параметрлері үшін қолданылады. Мұндай жүйелерде эксперименттік зерттеулер көбінесе сәйкес келмейтін нәтижелермен және тепе-теңдіксіз жағдайлармен қиындыққа тап болады. Қазіргі DFT қолданыстарының мысалдарына допанттардың оксидтердегі фазалық түрлену мінез-құлқына тигізетін әсерін зерттеу, сұйылтылған магниттік жартылай өткізгіш материалдардың магниттік мінез-құлқы, сондай-ақ ферроэлектриктер мен сұйылтылған магниттік жартылай өткізгіштердегі магниттік және электрондық мінез-құлқының зерттелуі жатады. Сондай-ақ, DFT кейбір наноқұрылымдардың күкірт диоксиді немесе акролеин сияқты қоршаған ортаның ластағыштарына сезімталдығын, сондай-ақ механикалық қасиеттерін болжауда жақсы нәтижелер беретіні көрсетілді. Іс жүзінде, Кохн-Шам теориясы зерттеліп отырған мәселеге байланысты әртүрлі тәсілдермен қолданылуы мүмкін. Қатты дене есептеулерінде, электрондық газ тәсілі шексіз қатты дене арқылы тараған электрондар үшін қолайлы болғандықтан, жазық толқындық базалық жиынтықтарымен бірге жергілікті тығыздық жуықтамалары әлі де кеңінен қолданылады. Алайда, молекулалық есептеулерде күрделірек функционалдар қажет, және химиялық қолданыстар үшін алмасу-корреляциялық функционалдардың үлкен әртүрлілігі әзірленді. Олардың кейбіреулері біртекті электрондық газ жуықтамасымен сәйкес келмейді; алайда, олар электрондық газ шегінде LDA-ға дейін азаюы керек. Физиктер арасында ең көп қолданылатын функционалдардың бірі - қайта қарастырылған Пердью-Берке-Эрнзерхоф алмасу моделі (бос параметрлері жоқ еркін электрондық газдың тікелей жалпыланған градиенттік параметрленуі); алайда, бұл газ фазасындағы молекулалық есептеулер үшін жеткілікті калориметриялық дәлдікке ие емес. Химия қауымдастығында кең таралған функционалдардың бірі BLYP (алмасу бөлігі үшін Бекке және корреляция бөлігі үшін Ли, Янг және Парр) болып табылады. Одан да кеңінен қолданылатыны - B3LYP, бұл гибридтік функционал, онда алмасу энергиясы (осы жағдайда Бекке алмасу функционалынан) Гартри-Фок теориясынан алынған нақты энергиямен біріктіріледі. Гибридтік функционалды құрауыш алмасу және корреляциялық функционалдармен бірге үш параметр анықтайды, олар нақты алмасудың қанша мөлшері қосылатынын көрсетеді. Гибридтік функционалдардағы реттелетін параметрлер әдетте молекулалардың "оқу жиынтығына" сәйкес келеді. Бұл функционалдармен алынған нәтижелер көбінесе көптеген қолданыстар үшін жеткілікті дәлдікке ие болғанымен, оларды жақсартудың жүйелі жолы жоқ (конфигурациялық өзара әрекеттесу немесе үйлесімді кластер теориясы сияқты дәстүрлі толқындық функцияға негізделген әдістерден айырмашылығы). Қазіргі DFT тәсілінде есептеулердің қателігін басқа әдістермен немесе эксперименттермен салыстырмастан бағалау мүмкін емес. Тығыздық функционалдық теориясы, әдетте, өте дәл, бірақ есептеулерге көп шығын қажет. Соңғы жылдары DFT машиналық оқыту әдістерімен, әсіресе машиналық оқыту потенциалын құру үшін граф нейрондық желілермен бірге қолданылды. Бұл граф нейрондық желілер DFT-ге жуықтап, ұқсас дәлдікке аз есептеулермен қол жеткізуді мақсат етеді және үлкен жүйелер үшін өте пайдалы. Олар белгілі молекулалар жиынтығының DFT есептелген қасиеттерін пайдалана отырып оқытылады. Зерттеушілер ондаған жылдар бойы машиналық оқыту арқылы DFT-ді жуықтауға тырысып келеді, бірақ жақында ғана жақсы бағалаушылар жасады. Модель архитектурасы және деректерді алдын ала өңдеудегі жаңалықтар, әсіресе симметриялар мен инварианттарға қатысты теориялық білімді қамтиды, модельдің өнімділігінде үлкен серпілістерге мүмкіндік берді. Нейрондық желілердің оқыту қателерінен мағыналы ақпаратты (күштер мен тығыздық туралы) алу үшін кері таратуды пайдалану машиналық оқыту потенциалының дәлдігін жақсартты. Мысалы, 2023 жылға қарай DFT жуықтамасы Matlantis 72 элементті модельдеуге, бір уақытта 20 000 атомды өңдеуге және DFT-ге ұқсас дәлдікпен 20 000 000 есе жылдам есептеулерді орындауға қабілетті болды, бұл жасанды интеллект дәуіріндегі DFT жуықтамаларының күшін көрсетеді. ML жуықтамаларының DFT-ге қатысты тарихи түрде маңызды ауысушылық мәселелері болды, модельдер кейбір элементтер мен қосылыстардың потенциалын басқаларына жалпылай алмады; архитектура мен деректердегі жақсартулар бұл мәселені бірте-бірте азайтып, бірақ толығымен жойған жоқ. Өте үлкен жүйелер, электрлік жағынан бейтарап емес модельдеулер және күрделі реакция жолдары үшін DFT жуықтамалары көбінесе жеткілікті есептеулік жеңілдікке немесе жеткілікті дәлдікке ие болмайды.
Хоэнберг-Кон теоремалары
Хоэнберг-Кон теоремалары сыртқы потенциалдың әсерінен қозғалатын электроннан тұратын кез келген жүйеге қатысты. 1-теорема. Сыртқы потенциал (сонымен қатар жалпы энергия) электрон тығыздығының бірегей функциясы болып табылады. Егер екі электрондық жүйенің біреуі потенциалға, екіншісі потенциалға, бірдей негізгі күй тығыздығына ие болса, онда міндетті түрде тұрақты болады. 1-қорытынды: негізгі күй тығыздығы жүйенің потенциалын және осылайша көп денелі толқын функциясын қоса алғанда, жүйенің барлық қасиеттерін анықтайды. Атап айтқанда, HK функциясы, деп анықталады, тығыздықтың әмбебап функциясы болып табылады (сыртқы потенциалға тікелей тәуелді емес). 2-қорытынды: толыққан энергиялардың қосындысы Гамильтон операторының энергиялық мазмұнын, яғни негізгі күйдегі заряд тығыздығының бірегей функциясын береді, сондықтан Гамильтон операторының спектрі де негізгі күйдегі заряд тығыздығының бірегей функциясы болып табылады. Ол псевдопотенциалды валенттік заряд тығыздығын дәл сипаттау үшін түзетуді ұсынды. Осы идеяға сүйене отырып, қазіргі заманғы псевдопотенциалдар берілген анықтамалық электрондық конфигурация үшін еркін атомның Шредингер теңдеуін кері есептеп шығарылады және псевдо толқын функцияларын белгілі бір арақашықтықтан тыс rl шынайы валенттік толқын функцияларымен сәйкес келуге мәжбүр етеді. Псевдо толқын функциялары да шын валенттік толқын функциялары сияқты бірдей нормаға (яғни норманы сақтау шарты деп аталады) ие болуға мәжбүр болады және оны былай жазуға болады:
мұнда Rl(r) – бұрыштық импульсі l-ге тең толқын функциясының радиалдық бөлігі, ал PP және AE сәйкесінше псевдо толқын функциясы және шын (барлық электронды) толқын функциясы. Шын толқын функцияларындағы n индексі валенттік деңгейді көрсетеді. Шын және псевдо толқын функциялары тең болатын rl арақашықтығы да l-ге тәуелді.
Электронды лақтыру
Жүйенің электрондары Aufbau принципі бойынша берілген энергия деңгейіне дейін ең төменгі Kohn–Sham өзіндік күйлерін толтырады. Бұл абсолютті нөлдегі сатылы Ферми-Дирак үлестіріміне сәйкес келеді. Егер Ферми деңгейінде бірнеше дегенеративті немесе дегенеративтіге жақын өзіндік күйлер болса, конвергенция мәселелері туындауы мүмкін, себебі өте кішкентай бұзылыстар электронды толтыруды өзгерте алады. Бұл тербелістерді басудың бір жолы – электрондарды «жуыту», яғни бөлшектік толтыруға рұқсат ету. Мұны істеудің бір тәсілі – электрондық Ферми-Дирак үлестіріміне шекті температура тағайындау. Басқа тәсілдер – электрондардың жинақталған Гаусс үлестірімін қолдану немесе Methfessel–Paxton әдісін пайдалану.