Кіріспе

Құстар тұқымдасы – Фазиандар ауыр, жерде тіршілік ететін құстар тұқымдасы, оған фазандар, бөденелер, орман тауықтары, тауықтар, күркірлер, Ескі әлемнің кептерлері және тауыс құстары жатады. Бұл тұқымдасқа ең танымал аңшылық құстарының көптеген түрлері кіреді. Тұқымдас өте кең және 54 туысқа бөлінген 185 түрді қамтиды. Бұрын бұл тұқым екі кіші тұқымға бөлінген: Фазиандар және Пердициналар. Алайда, бұл жіктелу парафилетикалық және полифилетикалық екені анықталды, ал соңғы зерттеулер оны екі кіші тұқымға бөлуді қолдайды: Rollulinae және Phasianinae, соңғысы екі кладтың ішінде бірнеше тайпаларды қамтиды. Жаңа әлемнің бөденелері (Odontophoridae) және гвинеялық тауықтар (Numididae) бұрын кейде осы тұқымдасқа кіретін, бірақ қазір әдетте өздерінің тұқымдастарына жатқызылады; керісінше, бұрын бөлек тұқымдастар ретінде қарастырылған (Тетраонидтер және Мелеагридтер) қарақас және күркірлер қазір Фазиандар тұқымдасының ішінде терең орналасқандығы белгілі, сондықтан олар қазіргі тұқымдасқа кіреді.

Сипаттама

Фазиандар жерде тіршілік етеді. Олардың салмағы патша бақасының салмағынан бастап, үнділік тауыс құсының салмағына дейін жетеді. Егер күркілерді жеке отбасы ретінде қарастырмай, оларды осы отбасыға кіргізсек, онда жабайы күркілердің салмағы едәуір артып, ең көп салмаққа жетеді. Осы таксономиялық отбасының ұзындығы патша бақасынан бастап, жасыл тауыс құсының (ұзын құйрығын қоса есептегенде) ұзындығына дейін өзгереді, осылайша олар құстар отбасындағы тіпті нағыз попугайлардың да ұзындығының әртүрлілігін басып өтеді. Әдетте, ірі құстарда жыныстық диморфизм (аталық пен аналық арасындағы айырмашылық) көбірек байқалады, аталықтар аналықтардан ірілеу болады. Олардың денесі көбінесе дөңгелек, қанаттары салыстырмалы түрде қысқа және кең, ал аяқтары күшті болады. Көптеген түрлердің әр аяғында бір-бірден тікені болады, ең айқын түрде орман тауықтарында (оның ішінде тауықтар), фазандарда, күркілерде және тауыс құстарында кездеседі. Ал бақалар, құзқаздар және қарақасқырлар сияқты түрлерде тікендер азайған немесе мүлдем жоқ. Павлин фазандары мен тікенді тауықтар сияқты кейбір түрлердің әр аяғында екі тікені болады. Мұрыншасы қысқа және тығыз, әсіресе Меарнс бақасы сияқты жерге терең қазып тамақ іздейтін түрлерде. Ірі галлиформ түрлерінің аталықтары көбінесе жарқын түсті қауырсындарын, сондай-ақ гребендер, малмажұқтар және/немесе шошақтар сияқты бет әлпетін әшекейлейтін безендірулерімен мақтанады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Phasianidae негізінен Ескі әлемге тән отбасы, таралу аймағы Еуропа мен Азияның көп бөлігін (солтүстік бөліктерінен басқа), Африканың құрғақ шөлдерден басқа барлық аймақтарын, сондай-ақ Австралияның шығыс бөлігін және (бұрынғы) Жаңа Зеландияны қамтиды. Мелеагридини (күркілер) Жаңа әлемде, ал Тетраонини (көкбақалар) – жер шарының айналасында таралған; екеуі де Phasianinae құрамына кіреді. Түрлердің ең көп әртүрлілігі Оңтүстік-Шығыс Азия мен Африкада байқалады. Конго паунасы Африканың Конго аймағына тән. Жалпы алғанда, Rollulinae Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияның тропикалық аймақтарымен және Танзания тауларымен шектелген, ал Phasianinae Еуразия мен Солтүстік Американың қоңыржай белдеулерінде таралған (бірақ шығыс және оңтүстік-шығыс Азияның тропикалық аймақтарына да жетеді), Pavoninae болса Африка, Еуразия және Австралияда қоңыржай және тропикалық аймақтарда кең таралған. Отбасының өкілдері көбінесе қоныс аудармайды және тұрақты өмір сүреді, бірақ топтың кейбір түрлері, мысалы, қарлы қаздар мен Ескі әлемнің бөденелері ұзақ көші-қон жасайды. Отбасының бірнеше түрі бүкіл әлемде кеңінен таратылды, әсіресе фазандар, олар Еуропа, Австралия және Америкаға, негізінен аң аулау мақсатында әкелінді. Тұтқындағы павлин, үй тауықтары мен күркілер де қашып кетіп немесе босатылып, жабайыға кеткен жағдайлар бар.

Мінез-құлық және экология

Фазиандардың тамақтануы әртүрлі, тұқымдар, жапырақтар, жемістер, түйірлер мен тамырлар секілді толығымен өсімдіктермен қоректенуден бастап, жәндіктер, жәндік құрттары және тіпті кішкентай бауырымен жорғалаушылар сияқты кішкентай жануарларға дейін жем алады. Көптеген түрлер өсімдік заттарымен қоректенуге маманданған немесе жыртқыштар, бірақ көпшілік түрлердің балапандары жәндіктермен қоректенеді. Тамақтанудағы әртүрлілікке қоса, Phasianidae отбасында көбейту стратегияларында да айтарлықтай айырмашылықтар бар. Басқа құстармен салыстырғанда, көптеген түрлер моногамияға (көптеген құстардың әдеттегі көбейту жүйесі) бармайды. Африка франколиндері мен кейбір бөденелер моногамды болып есептеледі, бірақ фазандар, орман қасқырлары, кейбір бөденелер және тауыс құстарының көбейту көрсетілімдері лекке тән көрсетілімдермен салыстырылады. Ұя салу көбінесе жерде жүреді, тек трагопандар ғана ағаштарда немесе бұталардың түптерінде ұялайды. Ұялар өсімдіктерден жасалған үйінділерден бастап, жердегі шағын ойықтарға дейін әртүрлі болуы мүмкін. Ұяға 20-ға дейін жұмыртқа салынуы мүмкін, бірақ 7-12 саны көбірек кездеседі, ал тропикалық түрлерде жұмыртқа саны аз болады. Инкубация мерзімі түрлеріне байланысты 14-30 күнге дейін созылуы мүмкін, және көбінесе тек аналық жұмыртқаларды жабады, бірақ кейбір түрлерде еркектер де жұмыртқалар мен балапандарға күтім жасайды, мысалы, саздық қасқыр мен ақ бөденеде.

Адамдармен қарым-қатынасы

Оңтүстік-Шығыс Азиядағы қызыл жабайы тауық - үйретілген тауықтың, ең маңызды шаруашылық құсының жабайы атасы, ал жабайы түйеқұс ұқсас түрде үйретілген түйеқұстың атасы болып табылады. Фазандар мен бөденелердің бірнеше түрі адамдар үшін өте маңызды. Сақиналы фазандар, бірнеше бөдене және кескіл түрлері, сондай-ақ кейбір франколиндер кеңінен таратылып, аңшылық үшін аң құстары ретінде күтіледі. Бірнеше түр адам қызметінен қорқауға түсіп отыр.

Жүйелілік және эволюция

Phasianidae клады Galliformes тармағының ең ірісі болып табылады, құрамында 54 туысқа бөлінген 185 түрді қамтиды, сондай-ақ Perdicinae – құзқайыңдар, Еуразия бақалары және франколиндерді қосады. Молекулалық филогениялық зерттеулер көрсеткендей, бұл екі кіші тұқымның ешқайсысы монофилеттік емес, бірақ олардың барлығы бір жалғыз тектік топты құрайды және бір ортақ ата-тегінен шыққан. Мысалы, кейбір құзқайыңдар (Perdix туысы) фазандарға жақын туыс, ал Еуразия бақалары мен Alectoris туысына жататын құзқайыңдар джунгли тауықтарына жақын.

Филогения

Де Чен және оның әріптестерінің 2021 жылғы зерттеуіне негізделген кладограмма, онда өте сақталған элементтердің жанындағы ДНК тізбегі зерттелді. Зерттеуге жойылып кеткен Гималай тоқылдағы (Ophrysia туысы) кіргізілмеді. Түрлердің саны және Canachites, Ortygornis, Campocolinus және Synoicus туыстарын қосу Халықаралық орнитологтар одағы атынан Франк Гилл, Памела Расмуссен және Дэвид Донскер ұстап тұрған тізімге сәйкес келеді.