Кіріспе

Құстар туысы

Шәуеттер (/ʃ//r//aɪ//k/) – Laniidae тұқымдасына жататын қызылқұстар. Бұл тұқымдас екі туысқа біріктірілген 34 түрді қамтиды. Тұқымдас атауы, сондай-ақ ең ірі туысы – Lanius латын тіліндегі "қасапшы" деген сөзден шыққан. Кейбір шәуеттер, әсіресе еркектері, өз аумақтарындағы өсімдік тікендеріне жемтіктерін қадап қою әдетінен кейін "қасапшы құстар" деп те аталады. Мұндай қоймалардың бірнеше мақсаты бар: аналықтарды қызықтыру және азық сақтау. "Shrike" деген ағылшынша атау көне ағылшын тіліндегі "scrīc" сөзінен келген, ол шәуеттің ұсқынсыз дауысын білдіреді.

Таксономия

Laniidae туысы (Lanidia) 1815 жылы француз ғалымы Константин Самуэль Рафинескпен ұсынылды. Ланьус типті әуежайы Карл Линней 1758 жылы енгізген. Қазіргі кезде бұл туыста төрт әуежайға жататын 34 түр бар. Оның құрамына екі ақ тәжді торғайы бар Eurocephalus әуежайы кіреді. 2023 жылы жарияланған молекулалық филогенетикалық зерттеуде ақ тәжді торғайлар Laniidae-ге қарағанда Corvidae туысындағы қарғаларға жақын екені анықталды және авторлар Eurocephalus әуежайын жеке Eurocephalidae туысына көшіруді ұсынды. Төмендегі кладограмма осы нәтижелерге негізделген:

Таралу, көші-қон және тіршілік ету ортасы

Шыршалардың көпшілігі Еуразия және Африкада таралған, ал Солтүстік Америкада тек екі түрі (қарабас шырша және солтүстік шырша) көбейеді. Оңтүстік Америкада немесе Австралияда осы тұқымдастың өкілдері кездеспейді, бірақ бір түрі Жаңа Гвинеяға дейін жетеді. Шыршалардың таралу ареалдары әртүрлі, мысалы, үлкен сұр шырша Солтүстік жарты шардың барлық аймағында таралған, ал Ньютон фискалы тек Сан-Томе аралында ғана кездеседі. Олар көбінесе дала және саванна сияқты ашық ортада мекендейді. Шыршалардың кейбір түрлері орманды жерлерде тіршілік етеді және сирек ашық кеңістіктерде кездеседі. Көптеген түрлер жазда солтүстік ендікте көбейеді, ал қыста жылы аймақтарға қоныс аударады.

Сипаттама

Шрикерлер – сұр, қоңыр немесе қара-ақ түстес қауырсыны бар, орташа мөлшердегі құстар. Көптеген түрлерінің дене ұзындығы 15-20 см аралығында болады, алайда, Corvinella туысына жататын, едәуір ұзын құйрық қауырсындары бар құстардың ұзындығы 25 см-ге дейін жете алады. Олардың тұмсықтары жыртқыш құстар сияқты иілген, бұл олардың етқоректі екенін көрсетеді; олардың дауыстары өткір.

Мінез-құлық

Еркек шриктер жәндіктер мен ұсақ омыртқалыларды аулап, тікендерге, бұтақтарға, тікенді сымдардағы тікендерге немесе кез келген өткір нәрсеге қадап қою әдетімен белгілі. Бұл қойма шрикке кейін жемеген бөліктерін жеу үшін оралуға мүмкіндік береді. Дегенмен, олардың негізгі функциясы – еркектердің болашақ серіктеріне өздерінің күшін және ұстаған аймақтың сапасын көрсетуі деп саналады. Олардың олжаны қадап қою мінез-құлқы көбейтілген кезде күшейеді. Әйел шриктер де олжаны қадап қоюы мүмкін, бірақ көбінесе олжаны бөліп жеу үшін көмектеседі. Бұл мінез-құлық сондай-ақ уытты шегіртке, Romalea microptera жеуге бейімделу ретінде де қызмет етуі мүмкін. Құс шегірткенің ішіндегі улар ыдырап біткенше 1-2 күн күтеді, содан кейін жейді. Ағашқалақтар омыртқалыларды мойнынан ұстап немесе тесіп, күшпен сілкіп өлтіреді. Шриктер аймақтық болып табылады және олардың аумақтары басқа жұптардан қорғалады. Көшпенді түрлерде көбейтілген жерде көбею аймағы қорғалады, ал көшіп бара жатқанда және қыстау жерлерінде кішкентай азықтандыру аймағы құрылады. Бұл туралы 1575 жылы ағылшын ақыны Джордж Тербервилл былай деп жазған: «Ол бір ағашқа немесе тіреуге қонды, және онда қатты қайғылы дауыс шығарады. Бәрі де басқа құстарды оның қатты қиналғанын ойлауға мәжбүр етеді. Сонда сенімсіз құстар оның шақыруымен жиналады. Егер біреу оған жақындаса, ол оларды ұстап, жейді (алғыссыз, ашкөз құс)».

Өсіру

Шрикстер көбінесе моногамды болып көбейеді, бірақ кейбір түрлерінде полигиния тіркелген. Еуроцефалус және Корвинелла туыстарындағы екі түрде де, сондай-ақ Ланиус туысының бір түрінде жас құстар ата-аналарына келесі ұрпақты өсіруге көмектесетін кооперативтік көбейту тіркелген. Аталықтар аналықтарды өз аумағына жақсы жиналған қоймалармен тартады, олар жеуге жарамсыз, бірақ жарқын түсті заттарды қамтуы мүмкін. Ұсыну кезінде аталық тікенге жем тігуді бейнелейтін рәсімдік би орындайды және аналықты тамақтандырады. Шрикстер бұталар мен ағаштардың төменгі бұтақтарында бұтақтар мен шөптерден жасалған қарапайым, тостаған тәрізді ұялар салады.