Кіріспе

Судың гипотетикалық полимерленген түрі. Полису – 1960 жылдардың соңында көптеген ғылыми дау-дамайларға себеп болған судың гипотетикалық полимерленген түрі. Оны алғаш рет совет ғалымы Николай Федякин сипаттаған. 1969 жылға қарай, батыстық ғалымдардың осы затты қайта жасау әрекеттеріне басылымдар назар аударып, АҚШ пен КСРО арасында "полису алшақтығы" тууы мүмкін деген қауіпті күшейтті. Көбейген баспасөз назары ғылыми зейіннің де артуына әкелді, ал 1970 жылдан бастап оның шынайылығына күмән туды. 1973 жылы ол – әртүрлі қоспалармен ластанған қарапайым су екені анықталды. Бүгінде полису патологиялық ғылымның мысалы ретінде белгілі.

Өмірбаян

1961 жылы Ресейдің Кострома технологиялық институтында жұмыс істейтін кеңес физигі Николай Федякин тар кварц капиллярлы түтікшелерде конденсацияланған немесе бірнеше рет өткізілген судың қасиеттерін зерттеді. Кейбір тәжірибелер нәтижесінде, қайнау температурасы жоғары, қату температурасы төмен және обычайный суға қарағанда әлдеқайда жоғары тұтқырлыққа ие, шамамен сироп сияқты жаңа су түрі пайда болды. Мәскеудегі Физикалық химия институтының беттік физика зертханасының директоры Борис Держагуин Федякиннің тәжірибелері туралы естіді. Ол жаңа суды өндіру әдісін жетілдірді және, әлі де осы құпия материалдың өте аз мөлшерін өндірсе де, Федякинге қарағанда едәуір жылдам өндірді. Материалдың қасиеттерін зерттеу -40°C немесе одан төмен температурада қату температурасы, 150°C немесе одан жоғары қайнау температурасы және шамамен 1,1-1,2 г/см³ тығыздық көрсетті, сондай-ақ температураның жоғарылауымен кеңею байқалды. Нәтижелер совет ғылыми журналдарында жарияланды, ал қысқаша мазмұндары ағылшын тіліндегі Chemical Abstracts журналында жарияланды, бірақ батыс ғалымдары бұл жұмысты назарға алмады. 1966 жылы Держагуин Нотингемдегі «Фарадей қоғамының талқылауларына» қатысу үшін Англияға сапар шекті. Ол бұл жұмысты тағы бір рет ұсынды, және осы жолы ағылшын ғалымдары оның «аномальды су» деп атаған нәрсесіне назар аударды. Ағылшын ғалымдары да осы құбылысты зерттеуді бастады, ал 1968 жылы ол АҚШ-та да зерттеліп жатты. 1969 жылы бұл концепция газеттер мен журналдарға тарады. Содан кейін ғылыми дау пайда болды. Кейбір тәжірибелер Держагуиннің нәтижелерін қайталай алды, ал басқалары сәтсіз аяқталды. Бұл құбылысты түсіндіру үшін бірнеше теориялар ұсынылды. Кейбіреулер бұл трансатлантикалық телефон кабельдеріндегі кедергінің артуына себеп болатынын болжады, ал басқалары поливода обычайный сумен жанасқанда, оны поливодаға айналдыратынын болжады, бұл Курт Воннегуттың «Cat's Cradle» романындағы соңғы күндік сценарийді еске түсірді. 1970 жылдары поливода халыққа кеңінен танымал болды. Осы кезеңде бірнеше адам батыста «поливода» деп белгілі болған судың шынайылығына күмән келтірді. Басты мәселе судың ластануы болды, бірақ зерттеушілер бұған жол бермеу үшін жасалған шаралар туралы еңбектерде кеңінен тоқталды. Денис Руссо және Серджио Порто Bell Labs компаниясында инфрақызыл спектрлік талдау жүргізді, ол поливоданың негізінен хлор мен натрийден тұратынын көрсетті. Денис Руссо зертханада гандбол ойнағаннан кейін өз тер шешуімен тәжірибе жасады және оның бірдей қасиеттері бар екенін анықтады. Ол поливоданың обычайный су екенін, бірақ шағын мөлшерде биологиялық қоспалар бар екенін көрсететін мақала жариялады. Содан кейін тағы бір зерттеу толқыны басталды, бұл жолы олар қатаң бақылауда болды. Поливоданы енді жасау мүмкін болмады. Химиялық талдау поливода үлгілерінің басқа заттармен ластанғанын көрсетті (қосымша қасиеттерге байланысты қату және қайнау температурасының өзгеруін түсіндіреді), ал поливоданы электронды микроскопиямен зерттеу оның құрамында кремний диоксидінен бастап фосфолипидтерге дейінгі әр түрлі қатты заттардың кішкентай бөлшектері бар екенін көрсетті, бұл оның жоғары тұтқырлығын түсіндіреді. Алғашқыда поливоданы өндірген тәжірибелер мұқият тазаланған әйнек ыдыстармен қайталанғанда, алынған судың аномальдық қасиеттері жоғалып кетті, тіпті бастапқыда поливоданың пайда болуын қолдаған ғалымдар да оның жоқ екеніне келісті. 1973 жылдың тамызында Держагуин мен Н. В. Чураев Nature журналында хат жариялады, онда олар былай деп жазды: «Бұл [аномальды] қасиеттер полимерлі су молекулаларының болуына емес, ластануға байланысты болуы керек». Денис Руссо поливоданы патологиялық ғылымның классикалық мысалы ретінде пайдаланды және содан бері басқа мысалдар туралы да жазды. Теориялық тұрғыдан поливоданы жоққа шығару керек еді деген пікірлер айтылды. Термодинамика заңдары поливоданың қайнау температурасы обычайный судан жоғары болғандықтан, оның тұрақтандырылғанын болжады, сондықтан Жердегі барлық су тек бір бөлігінің орнына поливодаға өздігінен айналуы керек еді.

Көркем шығармаларда

"Жылаңаш уақыт" (Жұлдызды жол, 1966) және оның жалғасы "Жылаңаш қазір" (Жұлдызды жол: Келесі буын, 1987) эпизодтары полисудың улануының түрлерін қамтиды. Алғашқы эпизодта ғылыми зерттеу бекеті полисудың құрбаны болады, бұл экипаждың мүшелерін соншалық деңгейде әлсіздендіреді де, олар кешендегі қоршаған ортаны бақылау жүйесін тоқтатқаннан кейін қайтыс болады. Жалғасында, Жұлдыздық флоттың кемесі қаңғыбас күйде табылған, оның экипажы полисудың улануынан әртүрлі жағдайларда мұздап қалған. Говард Л. Майерстің "Полису Дудл" (Dr. Dolittle псевдонимімен жазған) атты әңгімесі 1971 жылғы ақпан айындағы Analog Science Fiction and Fact журналында жарияланған. Онда Рихард Фейнман сипаттаған метаболизммен толыққантай полисудан тұратын жануар бейнеленген. (Әңгіме атауы "Полли Волли Дудл" әнімен байланысты ойын.) Полис – Роберт С. О'Брайеннің 1972 жылы жарық көрген шпиондық триллері "17-топтан есеп" романының орталық идеясы. Оқиға адамдарды бақылауға алып, тәуелсіз ойлау және әрекет ету қабілетін жоғалтатын полисудың қолданылуы төңірегінде өрбиді.