Кіріспе
Италиялық кинорежиссер және сценарист Дарио Ардженто (ˈdaːrjo arˈdʒɛnto; 7 қыркүйек 1940 жылы туған) – итальяндық кинорежиссер, сценарист және продюсер. Оның 1970-ші және 1980-ші жылдардағы қорқыныш жанрындағы, әсіресе «жалло» деп аталатын қосалқы жанрдағы ықпалды жұмысы оны «Шоқтықтың шебері» және «Қорқыныштың шебері» деп атауға алып келді. Оның режиссерлік фильмдеріне «Жануарлар трилогиясы» кіреді, оның ішінде «Кристалл қауырсыны бар құс» (1970), «Тоғыз құйрықты мысық» (1971) және «Сұр барқыттағы төрт шыбық» (1971); «Үш ана» трилогиясы, оның ішінде «Суспирия» (1977), «Инферно» (1980) және «Айқайдың анасы» (2007); сондай-ақ жеке фильмдері «Қызыл тереңдік» (1975), «Тенебрае» (1982), «Феномена» (1985) және «Опера» (1987). Ол Серджо Леоненің «Бір кезде Батыста» (1968) фильмінің сценарийін бірлесіп жазды және Джордж А. Ромероның «Өлілер таңы» (1978) фильмінің сценарий консультанты болды, сонымен қатар ол ұзақ жылдар бойы серіктесі болған Goblin тобымен бірге саундтрек жазды.
Dario Argento (ˈdaːrjo arˈdʒɛnto; born 7 September 1940) is an Italian film director, screenwriter and producer. His influential work in the horror genre during the 1970s and 1980s, particularly in the subgenre known as giallo, has led him to being referred to as the "Master of the Thrill" and the "Master of Horror". His films as director include his "Animal Trilogy", consisting of The Bird with the Crystal Plumage (1970), The Cat o' Nine Tails (1971) and Four Flies on Grey Velvet (1971); his "Three Mothers" trilogy, consisting of Suspiria (1977), Inferno (1980) and The Mother of Tears (2007); and his stand alone films Deep Red (1975), Tenebrae (1982), Phenomena (1985) and Opera (1987). He co wrote the screenplay for Sergio Leone's Once Upon a Time in the West (1968) and served as George A. Romero's script consultant on Dawn of the Dead (1978), for which he also composed the soundtrack with his long time collaborators Goblin.
Ерте өмір
Арженто Римде, сицилиялық кино өндіруші және атқарушы Сальваторе Аржентоның (1914–1987) және итальян текті бразилиялық фотограф Эльда Луксардоның (1915–2013) ұлы ретінде дүниеге келді. Оқушы кезінде, католик орта мектебінде оқып жүргенде Арженто кино сыншысы болып жұмыс істей бастады, журналдарға мақалалар жазып, Римдегі Paese Sera газетіне колонна жазды. Газетте жұмыс істеген кезінде Арженто сценарийші ретінде де жұмыс істей бастады. Оның ең белгілі жұмыстары Серджо Леоне, Бернардо Бертолуччи үшін болды, сондай-ақ 1968 жылы Серджо Леоненің «Бір кезде Батыста» спагетти-вестернінің сюжетін жасаудағы ынтымақтастығы.
1970 жылдар
Ардженто өзінің режиссерлік дебюті – Италияда үлкен сәттілікке ие болған «Кристалл қауырсыны бар құс» (L'uccello dalle piume di cristallo, 1970) фильмінде жұмыс істей бастады. Ардженто көбінесе giallo жанрына назар аудара берді, тағы екі сәтті триллер түсірді: «Тоғыз құйрықты мысық» (Il gatto a nove code, 1971) және «Сұр барқыт үстіндегі төрт шыбық» (4 mosche di velluto grigio, 1972). «Кристалл қауырсыны бар құс» фильмімен бірге, бұл үш фильм Арджентоның «Жануарлар трилогиясы» деп аталады. Содан кейін режиссер giallo фильмдерінен ауытқып, екі итальяндық теледрама және «Бес күн» (Le cinque giornate, 1973) комедиясын түсірді. Ардженто «Қызыл тереңдік» (Deep Red, 1975) фильмімен триллерлерге қайта оралды, оны көптеген сыншылар ең үздік giallo деп санайды. Бұл фильм Арджентоны халықаралық жариялылыққа ие етті және басқа режиссерлерді осы жанрда жұмыс істеуге шабыстандырды. Джон Карпентер Арджентоның ерте туындыларының «Хэллоуин» (1978) фильміне тигізген әсері туралы жиі айтады. Арджентоның келесі фильмі – «Суспирия» (1977), табиғаттан тыс қорқыныш. Ардженто «Суспирияны» «Үш ана» трилогиясының бірінші бөлігі ретінде жоспарлаған, ол үш ежелгі сиқыршы әйелдердің үш түрлі қазіргі заманғы қалада тұруы туралы айтады. Трилогияның екінші фильмі – 1980 жылғы «Инферно». «Көз жасы анасы» (The Mother of Tears, 2007) трилогияны аяқтады. 1978 жылы Ардженто Джордж А. Ромеромен бірлесіп «Зомбилердің таңы» (Dawn of the Dead) фильмінде продюсерлікке қатысып, зомбилер туралы фильмнің саундтрегін жасады. Ардженто фильмнің еуропалық көрсетілімін қадағалады, онда ол «Зомби» деп аталды, бұл нұсқасы қысқарақ болды және Goblin тобының жазған және орындаған музыкасы көбірек орын алды.
1980 жылдар
Inferno-дан кейін Арженто Tenebrae (1982) фильмімен дәстүрлі giallo стиліне оралды. Содан кейін ол 1985 жылы Дженифер Коннеллидің алғашқы фильмдерінің бірі болған "Феноменалар" (Creepers) фильмінде гиалло мен табиғаттан тыс фантазияны біріктіруге тырысты. "Феноменалар" фильміндегі Steadicam-мен түсірілген бірнеше кадр Аржентоның жаңа технологияларды пайдалануға бейім екенін көрсетті. Екі фильм де шыққан кезде тым жылы қабылдамады (бірақ кейіннен олардың екеуі де жағымды бағаланды). Ардженто режиссерлік жұмыстан үзіліс жасап, Марио Баваның ұлы Ламберто Бава үшін екі сценарий жазды: Dèmoni (1985) және Dèmoni 2 (1986). 1987 жылы "Опера" фильмі жарық көрді. Пармадағы Реджио театрында Вердидің "Макбет" операсының қойылымы кезінде Арженто Шекспир пьесасының дәстүрлі "көрісуінен" туындаған деп күдіктенген нағыз өмірдегі қайғылы оқиғалар орын алды. Фильм түсірілімі кезінде Арджентоның әкесі қайтыс болды, Ванесса Редгрейв түсірілім басталғанға дейін жобадан бас тартты, ол бұрынғы ұзақ жылдар бойы серіктесі және әріптесі Дария Николодимен жұмыс істеуде қиындықтарға тап болды, ал актерлар мен түсіру тобы бірнеше ұсақ апаттар мен жазатайым оқиғаларға ұшырады. 1987–88 жылдары Ардженто 15 бөлімнен тұратын "Turno di Notte" телесериалын өндірді. Тоғыз бөлімін Луиджи Коцци, ал қалған алтауын Ламберто Бава түсірді. Дарья Николоди мен Азия Ардженто бірнеше бөлімде ойнады. Кейін Ардженто Мишель Соавидің "Черковь" (1989) және "Секта" (1991) атты екі қорқынышты фильмнің сценарийлерін жазып, өндірді.
1990 жылдар
1990 жылы Ардженто Джордж Ромеромен бірге Эдгар Аллан Поның шығармаларынан шабыдаланған екі әңгімелі антология фильмін – "Екі зұлым көзді" режиссерлік етті. 1992 жылы Ардженто Миннеаполисте (МН) өзінің қызы Азия Арджентоның қатысуымен "Травма" фильмін түсірді. Бұл көбінесе дәстүрлі джалло, бірақ американдық ортада. Арджентоның көптеген фильмдеріндей, онда да кейіпкер кісі өлтіруге куә болатын оптикалық иллюзия бар, бірақ ол, көрермен сияқты, қылмылдың мәнін дұрыс түсінбейді. Бұл кинотрюк Арджентоның жиі кездесетін мотивтерінің бірі. 1996 жылы түсірген "Стендал синдромы" фильмінде Стендал синдромынан зардап шегетін полиция қызметкері (Арджентоның қызы Азия сомдаған) сериялық кісі өлтірушінің қоймасындағы тұтқынға айналады. Бұл компьютерлік графика қолданған алғашқы итальяндық фильм болды. Сонымен қатар, фильмнің бастапқы көрінісі Флоренциядағы Италияның танымал Уффици галереясында түсірілді. Ардженто – онда түсіруге рұқсат алған жалғыз режиссер. "Стендал синдромы" фильмін АҚШ-та культтік B-фильмдерді тарататын Troma Entertainment компаниясы таратты. 1990 жылдардың басында Ардженто итальяндық режиссер Лусио Фулчимен бірлесіп қорқынышты фильм түсіруге ниеттенді. Қаржылық қиындықтарға байланысты жоба бірнеше рет кейінге шегерілді. 1996 жылы Ардженто қаржыны жинауға қол жеткізді, бірақ сол жылдың наурыз айында қайтыс болған Фулчимен бірлесіп жұмыс істей алмады. Кейін фильмді Серхио Стивалетти "Балауыз маска" ("Wax Mask") деп режиссерлік етті, ал Ардженто мен Фулчи екеуі де сценарийге бірлесіп авторлық құқық алды. Ардженто кейін 1998 жылы "Операның шайыры" және 2001 жылы "Ұйқысыз" фильмдерін түсірді.
2000 және 2010 жылдар
2004 жылы Арженто "Карта ойыншысы" фильмін түсірді, бұл фильмде кісі өлтірулер Рим полициясымен интернеттегі покер ойындары барысында жасалады. Кейбір жанкүйерлер "Гоблин" тобының бұрынғы мүшесі Клаудио Симонетти жазған техно музыкасын жоғары бағалады, бірақ фильм Аржентоның әдеттегі ерекшелігінен мүлдем айырылған, тым қарапайым болды. 2005 жылы Аржентоның "Сізге Хичкок ұнай ма?" телешоуында режиссер, сыншылармен ондаған жылдар бойы салыстырылып жүрген Альфред Хичкокқа құрмет көрсетті. Сол жылы ол "Jenifer" атты "Қорқыныш шебері" (Masters of Horror) телесериалының бір бөлімін режиссерлік етті. Сериалдың екінші маусымында Арженто Ф. Пол Уилсонның сол аттас әңгімесінен алынған "Жүні" (Pelts) фильмін түсірді. 2007 жылы Арженто өзінің "Үш ана" трилогиясын "Көз жасы анасы" (The Mother of Tears) фильмімен аяқтады, ол Римде өтеді және "үшінші ана", яғни Mater Lacrimarum тақырыбына арналған. Арженто мен Джейс Андерсон фильмнің сценарийін бірлесіп жазды. Азия Арженто басты рөлді, ал оның анасы және Аржентомен жиі жұмыс істейтін Дария Николоди екінші рөлді сомдады. Аржентоның "Суспирия" фильмінде ойнаған Удо Кир және оның бұрынғы үш фильмінде қатысқан Коралина Катальди Тассони "Аналар" трилогиясының соңғы бөлімінде маңызды рөлдерді ойнады. 2009 жылдың 26 маусымында "Жалло" (Giallo) Эдинбург кинофестивалінде көрсетілді. Келесі айда ол "Қызыл түс" (Deep Red) фильмінің 3D нұсқасын жасауға кіріскенін хабарлады, бірақ "Жалло" фильмінің Италия кинотеатрларындағы коммерциялық сәтсіздігіне байланысты бұл жоба кейіннен тоқтатылды. Ол жаңа сценарий жазу туралы шешім қабылдады. 2011 жылдың 4 наурызында Рутгер Хауэр Аржентоның "Дракула 3D" фильмінде Ван Хельсинг рөліне келісім бергені хабарланды, ол сол жылдың соңында Будапештте түсіріле бастады. Фильм 2012 жылдың 19 мамырында көрсетілді, бірақ көбінесе жағымсыз пікірлер алды.
2020 жылдар
2021 жылы Арженто актерлік өнерге оралып, Гаспар Ноэнің 2021 жылғы «Vortex» психологиялық драмалық фильмінде Луи рөлін сомдады. Фильм 2021 жылғы Канн кинофестивалінде «Премьера» бөлімінде көрсетіліп, оның ойыны сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. 2022 жылы Арженто «Қара көзілдірік» фильмін режиссерлік етті, бұл 2012 жылғы «Дракула 3D» фильмінен кейін оның алғашқы режиссерлік жұмысы болды.
Байланыссыз жобалар
2014 жылы Ардженто "The Sandman" фильмін түсіруге жоспарлаған, онда Игги Поп басты рөлге келісімін берген және сценарийді Дэвид Тулли жазған. Фильм 2014 жылдың желтоқсанында Indiegogo платформасында 1000-нан астам қолдаушыдан 195 000 доллардан астам қаржы жинады. Дегенмен, 2023 жылға қарай түсірілімдер басталған жоқ, ал жобаның продюсерлері 2017 жылдың тамызынан бері фильмнің жағдайын қолдау көрсеткендерге хабарлаған жоқ. Итальяндық режиссер Лука Гуадагнино Арджентоның 1977 жылғы фильмінің жаңа нұсқасы болған "Суспирия" (2018) фильмін түсірді. Американдық сценарий Арджентоның бұрынғы ұзақ жылғы серіктесі Дарья Николодимен бірлесіп жазған түпнұсқа сценарий негізінде жасалған. 2019 жылы Ардженто ағымдық сервистің бірі үшін сегіз бөлімнен тұратын, әйел басты рөлдегі сериалдық фильмді дамытып жатқанын хабарлады.
Басқа жұмыстар
Ол Римдегі Via dei Gracchi 260 мекенжайында орналасқан, «Deep Red» классикалық фильмімен аталған «Profondo Rosso» атты қорқынышты естеліктер дүкенінің жұмысына қатысады. Дүкеннің жертөлесінде оның фильмдерінің жинағы сақталған. Дүкенді оның көп жылдық әріптесі және досы Луиджи Коцци басқарады. Ол «Dead Space» аман қалу жанрындағы видео ойынын жасауға үлес қосты, сондай-ақ ойынның итальяндық нұсқасында доктор Кайн рөлін дубляждады. Қазір ол Clod Studio компаниясының жаңа «Dreadful Bond» видео ойынының көркемдік жетекшісі болып жұмыс істеп жатыр.
He has contributed in the development of the survival horror video game Dead Space, and also in the dubbing of the Dr. Kyne character in the Italian version of the game. He is acting as an artistic director on Clod Studio's upcoming video game Dreadful Bond.
Жеке өмір
1968 және 1972 жылдар аралығында Аргенто итальян композиторы, пианиношы және дирижер Альфредо Каселланың шөбересі Мариса Касалеге үйленген. Аргенто мен Касаледің бір баласы, актриса және костюм дизайнымен айналысушы Фиоре Аргенто (1970 жылы туған) болды. Аргенто итальяндық актриса және сценарист Дария Николодимен кәсіби және романтикалық қарым-қатынаста болды; олар 1974 жылы «Құрқыр қызыл» фильміне кастинг өткізу кезінде танысты, ал 1975 жылы қыздары Азия Аргенто дүниеге келді. Николоди Аргентоның «Суспирия» (1977) фильмінің сценарийін бірлесіп жазды және Аргентоның «Құрқыр қызыл» (1975), «Асқыр» (1980), «Тенебра» (1982), «Феномена» (1985), «Опера» (1987) және «Айқыр анасы» (2007) фильмдерінде ойнады. Аргенто мен Николоди 1985 жылы ажырасты. Актриса және режиссер Азия Аргентоның алғашқы экрандық жұмыстарының ішінде әкесі түсірген «Демандар 2» (1986) және «Шіркеу» (1989) фильмдеріндегі рөлдері бар, содан кейін әкесі режиссерлік еткен «Травма» (1993), «Стендаль синдромы» (1996), «Операның фантомы» (1998), «Айқыр анасы» (2007) және «Дракула 3D» (2012) фильмдеріне түсті.
Шығармалары мен сын-пикирлері
Мэтленд Макдонаг Ардженто туралы өзінің "Сынған айналар/Сынған саналар: Даррио Арджентоның қара түстері" (1991) атты кітабында жазды. Ардженто сонымен қатар Крис Галлант редакциялаған сын мақалаларының, рецензиялардың, промо-суреттер мен плакаттардың жинағы – "Қараңғылық өнері" тақырыбында талданды. Британдық журналист Алан Джонс "Профондо Ардженто" атты жинағын шығарды, онда түсірілім алаңынан алынған есептер, сұхбаттар және Арджентоның өмірбаянына қатысты мәліметтер жинақталған. Ағылшын дыбыс режиссері, жазушы және музыкант Хизер Эммет "Sounds to Die For: Speaking the Language of Horror Film Sound" атты еңбегін жариялады, онда Ардженто фильмдерінде дыбыстың қолданылуына арналған алғашқы жанды зерттеулер бар. 2012 жылы Ардженто Нью-Йорктегі Өнер және дизайн мұражайында өткен "Ардженто: Il Cinema Nel Sangue" ретроспективасында таныстырылды. Бұл ретроспектива Ардженто отбасының Италия және бүкіл әлемдегі кино өнеріне тигізген әсерін көрсетті. Онда Дарионың, сондай-ақ оның әкесі (Сальваторе), ағасы (Клаудио), бұрынғы әйелі (Дария Николоди) және қызының (Азия) үлесі ерекше аталып өтті.
Қысқаша төмендеу
"Стендал синдромы" және "Ұйқысыз" фильмдерін қоспағанда, Арджентоның 1970-80 жылдардағы "алтын ғасырынан" кейінгі барлық фильмдері сыншылар мен жанкүйерлер арасында, тіпті Арджентоны зерттейтін Maitland McDonagh сияқты мамандар тарапынан да жағымсыз бағаланды. "Fangoria" журналы 2010 жылы былай деп жазды: "Соңғы он жылда сапа төмендеді. Әрқашан құрылымы мен монтажда дәл болған режиссердің кейінгі туындылары, мысалы, "Операның шайыры" және "Карта ойыншысы" ұқыпсыз, асығыс тігілгендей, маңызды мәліметтерді жоғалтады. Бірте-бірте оның фильмдерін ерекшелендірген калейдоскоптық стиль солғып барады".