Кіріспе

Викингтер шабуылшыларына сыйақы төлеу үшін жиналған салық Рэдъярд Киплингтің поэмасы. Данегельд ("Даниялық салық", сөзбе-сөз "Даниялық табыс" немесе сыйақы) – елді тонаудан сақтау үшін викинг шабуылшыларына сыйақы немесе қорғау ақысы ретінде жиналған салық еді. Ол XI ғасыр деректерінде гельд немесе гафол деп аталды. Бұл IX-XI ғасырларда Англия мен Франциядағы патшалық саясаттың ерекшелігі болып табылды, ол шабуылшыларды ыңғайластыру үшін, сондай-ақ қорғаныс күштеріне жалақы төлеу үшін жиналды. Данегельд термині тек XI ғасырдың соңында қолданысқа енді. Англо-саксон Англиясында даниялықтарға төленген сыйақы гафол деп, ал мемлекетті қорғау үшін тұрақты армияны ұстауға жиналған салық heregeld (әскер салығы) деп аталды.

Англия

Англияда "хид" – бір отбасын күтіндіруге жеткілікті жер көлемі саналды, алайда олардың нақты мөлшері мен экономикалық құны қатты өзгеше болды. "Хид" жерді бағалау бірлігі ретінде және "Данегельд" деп аталған жер салығының негізі ретінде қолданылды. Бастапқыда ол викинг шабуылшыларын сатып алу үшін төленген алым болды, бірақ 1016 жылғы Данияның басып алуынан кейін мемлекеттің қорғанысын қаржыландыру үшін тұрақты жер салығы ретінде сақталды. Викингтердің Англияға жасаған жорықтарын көбінесе Дания патшалары басқарды, бірақ олардың құрамында бүкіл Скандинавиядан келген жауынгерлер болды және олар ақырында 100 тоннадан астам күміс әкелді. Нормандық басып алуға дейін викингтерге төленген төлемдер "Данегельд" деп белгілі болғанымен, сол кезде олар "салық" немесе "төлем" деген мағынаны білдіретін "гафол" деп аталды. 1012 жылы Этельред Назарсыздан елді қорғауға көмектесетін Торкелл Ұзын бастаған скандинавиялық жалдамалы әскерді қаржыландыру үшін жылдық жер салығын енгізді. Этельредтен кейін Англия патшалары өздерінің тұрақты армияларын қаржыландыру үшін дәл осы салық жинау әдісін пайдаланды, бұл "херегельд" (армия салығы) деп аталды. 1051 жылы Эдуард Исповедник херегельдті жойды. Осы салықты "Данегельд" деп атаған Норман әкімшілігі болды.

Англосаксон дәуірі

991 жылы Эссекстегі Малдон шайқасында викингтердің жеңісінен кейін алғаш рет 10 000 рим фунты (3300 кг) күміс төленді. Бұл кезде Кенттербери архиепискобы Сигерик пен оңтүстік-батыс провинциялардың әкімдері Этельредке қарулы күресті жалғастырудың орнына викингтерді сатып алуды ұсынды. Англо-саксондық жылнамасының бір нұсқасында Олав Триггвасон викингтер әскерін басқарғаны айтылған. 994 жылы Дания патшасы Свен Форкбард пен Олав Триггвасон Лондонға қайта оралып, оны қоршауға алды. Олар тағы да сатып алынды, ал төленген күміс сомасы даниялықтарға ағылшындардан ақша алудың, тонаудан тиімдірек екенін көрсетті. 1002 жылы қосымша төлемдер жасалды, ал 1007 жылы Этельред даниялықтармен екі жылдық бейбітшілік орнату үшін 36 000 трой фунты (13 400 кг) күміс төледі. 1012 жылы Кенттербери архиепискобының тұтқындалуы мен өлтірілуі және Кентерберидің тонауларынан кейін даниялықтар тағы да 48 000 фунт (17 900 кг) күміспен сатып алынды. 1016 жылы Свен Форкбардтың ұлы Кнут Англияның патшасы болды. Екі жылдан кейін ол өзінің жаңа патшалығын жеткілікті түрде бақылай алатынын сезінді, сондықтан өзінің шабуылдау флотының 40 кемесінен басқасын жеке күзетші ретінде қалдырып, ұлттық деңгейде жиналған 26 900 кг күмістен тұратын үлкен Данегельд төледі, сонымен қатар Лондоннан жиналған 10 500 фунт (3 900 кг) күміс қосты. Мұндай мәжбүрлеген салық Англияға ғана тән емес еді: Снорри Стурлусон мен Римберттің айтуынша, Финляндия, Эстония және Латвия (сондай-ақ, Гробин, қазіргі Гробиня) шведтерге осындай салық төлеген. Шын мәнінде, "Бастапқы жылнама" қорғаныс ақшасын төлеген аймақтардың шығысқа қарай Мәскеуге дейін созылғанын, финндік және славян тайпалары бүлік шығарып, варягтарды теңізден қуғанға дейін созылғанын айтады. Сами халықтары да тері түрінде салық төлеуге мәжбүр болған. Осыған ұқсас тәртіп Иберияда да болған, онда қазіргі заманғы христиан мемлекеттері көбінесе тайфа патшалықтарының алтыннан қолдау тапқан. Англосаксондықтар төлеген ақшаның жалпы сомасы шамамен алпыс миллион пенске жетеді деп есептеледі, ал рун тасы Sö 260 батысқа сапар туралы айтатын фермада бірнеше жүз ағылшын монетасы табылды. Дэвид Бейтс жазғандай, бұл "батыс Еуропаға таныс емес ұлттық салық" еді; шындығында, Дж. А. Гриннің айтуынша, Данегельдті жинау үшін құрылған ұлттық жер салығы жүйесі Батыс Рим империясының құлдырауынан кейін Батыс Еуропада алғаш рет пайда болды. Вильгельм Жеңімпаз оны континенттік соғыстарды қаржыландырудың негізгі құралы ретінде пайдаланды, сонымен қатар патшалық қажеттіліктерді және жаулап алу шығындарын қамтамасыз етті, викингтер қатерінен сатып алу үшін емес. Ол және оның ізбасарлары ағылшын-саксон патшаларына қарағанда жиірек және жоғары мөлшерлемелерде салық жинады; 1084 жылғы алты шиллингтік салық әйгілі, ал 1096 жылғы Элидегі салық, мысалы, оның қалыпты мөлшерлемесінен екі есе жоғары болды. Джудит Грин 1110 жылдан бастап соғыс пен Ақ кеме апаты салық салуды одан әрі арттыруға әкелді деп мәлімдейді. 1130 жылы Генрих I жыл сайын Данегельдке екі шиллинг мөлшерінде салық жинады. Сол жылы Джон Ворчестердің жылнамасына сәйкес, патша Данегельді жеті жылға тоқтата тұруға уәде берді, бұл уәде Стивен таққа отырғанда қайталанды, бірақ кейін бұзылды. Генрих II 1155–1156 жылдары Данегельді қайта жаңғыртты, бірақ 1161–1162 жылдары Данегельдтің құбырдың тізіміне енгізілген соңғы жыл болды, ал салық қолданылмай қалды. Данегельдтің қазынаға маңызы 1129–1130 жылдары оның 2400 фунт стерлингке жеткенімен бағалануы мүмкін, бұл сол жылы төленген жалпы соманың шамамен он пайызын құрады (шамамен 23 000 фунт стерлинг). Қазіргі заманғы стандартқа қарағанда, 12 ғасырдың басында Данегельдті жинауда сынға алынатын көп нәрсе бар: ол жердің өнімділігін ежелгі бағалауға негізделген, және көптеген артықшылықты азайту немесе босатулар болды, олар оны төлейтіндерді "жағымсыз" жарыққа түсіруге қызмет етті: "Босатулар патшалық жағымдылық мәселесі болды және өзгеріп жатқан жағдайларға сәйкес реттелді. Осылайша Данегельд көптеген тарихшылар мойындағаннан гөрі икемді салық құралы болды". Генрих I 1133 жылы Лондонға салықтық бостандықтарды берді және қаланы шот, Данегельд және Мурдрум сияқты салықтардан босатты. Он екінші ғасырдың соңынан бастап, парламенттің келісімін қажет ететін жылжымалы мүліктерге салынатын алым, гельдтің орнын алды. "Келісім жоқ, бірақ босату" қағидаты "келісім бар, бірақ босату жоқ" қағидатына жол берді.

Киев Русі

Киев Русі дәуірінде швед Русі (осыдан Ресей атауы шыққан) билігі тұсында славяндар 859 жылдан бастап викингтерге жыл сайынғы салық – дан төлеуге міндетті болды. Викинг Руриктың туысы, князь Олег Киевке көшіп келген соң, новгородтықтарға "бейбітшілікті сақтау үшін" жылына 300 гривеннен дан салды. Киевке төлемдер 1054 жылы Киев князі Ярославтың қайтысына дейін жалғасты. 907 жылы Олег хан Константинопольге жорық жасағанда, римдіктерден "оның 2000 кемесіндегі әрбір сарбазға 12 гривеннен, яғни әр кемеге 40 адамнан салық төлесін" деп талап етті. Олег пен Рим императоры Лев VI Зерделі арасындағы келісім бойынша император Олегтің кемелеріндегі әрбір адамға 1 гривна төлеп, оларды қайтаруға міндеттелді. Орыс жылнамаларында князь Игорьге 945 жылы: "Свейалдтың қызметкерлері қару-жарақ пен әдемі киіммен безендірілген, ал біз жалаңаяқпыз. Бізбен бірге жорыққа шығыңыз, ханзада, сіз де, біз де осыдан пайда көреміз" деді. Игорь олардың сөзін тыңдап, дан іздеу үшін Дерваға шабуыл жасады. Ол бұрынғы салықты талап етіп, өзінің ізбасарларының көмегімен халықтан зорлықпен жинады.

Саясатта

Ұлыбританияда "Danegeld" термині кез келген мәжбүрлі төлем туралы жалпы ескерту және сынды білдіреді, бұл төлем ақшалай немесе заттай болуы мүмкін. Мысалы, Ұлыбритания парламентінің Палатасында Белфаст келісімі туралы талқылау кезінде айтылғандай: Мен Белфаст келісімінің құмға тұрғызылған деп қорқатынмын, бірақ басқаша үміттендім. Бірақ көріп отырғанымыздай, "Danegeld" төленді, ал "Danegeld"-тің мәні – оны төлеуге мәжбүрсің. Бір жеңілдіктен соң бір жеңілдік беріліп жатыр. Келесі не болады? Бұл ойды күшейту үшін, адамдар көбінесе Киплингтің "Dane Geld" өлеңін, әсіресе оның ең танымал екі жолын келтіреді. Мысалы, журналист Тони Парсонс "The Daily Mirror" газетінде Римдегі "La Repubblica" газетінің "Төлем жасалды және бұл ұят емес" деп жазғанына сын айтқанда, 2004 жылдың қазан айында Италия үкіметі Ирактағы екі тұтқынды босату үшін 1 миллион доллар төлегенін жариялаған. Ұлыбританияда бұл фраза көбінесе Чемберленнің Гитлермен келісімге келу тәжірибесімен байланыстырылады. 1939 жылдың 22 шілдесінде "The Daily Telegraph" және "News Chronicle" газеттері Шетелдік сауда департаментінің Роберт Хадсонның екі күн бұрын Германияның Лондондағы елшілігіне барып, Германияның елшісі Герберт фон Дирксен және Төрт жылдық жоспар ұйымының өкілі Хельмут Вольтамен кездескені туралы хабарлады. Хадсон Германияға жүз миллион фунт стерлингтен астам сомада үлкен қарыз ұсынды, Польшаға шабуыл жасамау үшін. Хадсонның ұсынған қарызына БАҚ реакциясы өте теріс болды, газеттер Хадсонның жоспарын "Danegeld төлеу" деп атады. Хадсонның ұятқа қалуына байланысты Чемберлен парламентте Хадсонның өз бетінше әрекет еткенін және Ұлыбритания Германияға Данциг дағдарысын шешу үшін мұндай қарыз ұсынбайтынын мәлімдеді.