Кіріспе

Крипто-иудаизм – бұл яһуди дінін құпия түрде сақтау, ал сыртқа басқа дінді ұстанатынын көрсету; осылай дінді сақтаушылар "крипто-иудейлер" деп аталады (грекше kryptos – κρυπτός, 'жасырын'). Бұл термин ең көп тарихта католицизмді сырттай қабылдаған испан және португал яһудилеріне қатысты қолданылады, олар Конверсо, Маррано немесе Анусим деп те аталады. Бұл құбылыс ең алдымен орта ғасырлық Испаниямен байланысты, 1391 жылғы қырғыннан және 1492 жылы яһудилерді елден қуудан кейін пайда болды. 1492 жылы Испанияда және 1497 жылы Португалияда олар ресми түрде жойылды деп есептелді. Испан инквизициясы мен португал инквизициясы яһудилер мен олардың ұрпақтарының христиандық сенім мен амалдарына адал болуын қадағалау үшін құрылды, ал яһуди дінін жасырын түрде сақтағандарға қатаң жазалар берілді. Құпия түрде дінді сақтаған яһудилер туралы ақпарат көбінесе инквизицияның жеке адамдарға қатысты істерінде кездеседі.

Еуропа

Испанияда 14-15 ғасырларда дінін қабылдаған яһудилер ресми түрде Cristianos Nuevos (Жаңа мәсіхшілер) деп аталды, бірақ көбінесе conversos (христиан дінін қабылдағандар) деп аталды. Испания мен Португалия өздерінің аналық елдерінде және Америкадағы испандық және португалдық теңізден тыс аумақтарында олардың құқықтарын шектейтін жарлықтар шығарды. Тек христиандық ибериялық еуропалық тегінен шыққан және еврей немесе мұсылмандық бербер/араб тегімен "ластанбаған" Cristianos Viejos (Ескі мәсіхшілер) ғана Жаңа Дүниеге ресми түрде көшіп кетуге рұқсат алды. Дегенмен, еврей тегі бар көптеген христиан conversos жалған limpieza de sangre ("қан тазалығы") құжаттарын пайдаланып испан иеліктеріне өтті немесе 1580-1640 жылдары Испания мен Португалияны бір монарх басқарған кезде португалдық Бразилия арқылы испан иеліктеріне кірді. Бразилияның португалдық колониясына кіру талаптары жеңіл және қатаң түрде тексерілмеді. Испаниядағы және Мексика қаласы, Лима (Перу) және қазіргі Колумбиядағы Картахена де Индиас қалаларында құрылған Испан инквизициясының қауіп-қатеріне қарамастан, көптеген conversos үйде яһуди ритуалдарын жасырын түрде сақтады, мысалы, Пуримнің маскировкаланған түрі – Санта-Эстерика мерекесі, онда еврей патшайымы Естерді ойдан шығарылған "католик" Сент-Эстерикамен тойлады. 1492 жылғы наурыздағы Альгамбра жарлығы яһудилерге христиан дінін қабылдауды немесе елден кетуді міндеттеді. Осыдан кейін, Испания билеген Балеар аралдарындағы Xueta (немесе Chueta) деп аталған көптеген conversos, Рим католиктігін ашық түрде мойындады, бірақ жеке өмірде иудаизмді сақтады, тіпті Испан инквизициясы кезінде де. Олар крипто-яһудилердің ең жақсы білінетін және құжатталған өкілдері. Крипто-яһудилік ертеректе де болды, кезде яһудилер тұратын жерлердің билеушілері оларды көпшілдік дініне айналуға мәжбүрледі немесе қысым жасады. Саббатай Зевидің (саббатейлердің) жақтастары ислам дінін қабылдап, Донмех деп аталды. Кейіннен Якоб Франктың (франкистердің) жақтастары христиан дініне ауысты, бірақ иудаизмнің өздерінің нұсқаларын сақтады. 1917 жылғы революциядан кейін Совет Одағының ықпалымен крипто-яһудилік Ресей мен Шығыс Еуропа елдерінде сақталды. Коммунистік яһудилерді де қамтитын үкімет яһудилерді орыс православие шіркеуіне ауыстыруға мәжбүрлемеді, бірақ кез келген діни амалдарды жағымсыз деп санады. Кейбір діндер режимнің қатаң бақылауында сақталды. Коммунизм құлағаннан бері бұрынғы кеңестік мемлекеттердегі көптеген адамдар, оның ішінде яһудилердің ұрпақтары, ата-бабаларының дінін қайта қабылдады. 12 ғасырдан бастау алатын Португалияның "Белмонт яһудилері" ғасырлар бойы құпия дәстүрлерін сақтап келді. Олар өздерінің үйлену салтын сақтап, сыртқы белгілерін жасыра отырып, жасырын қауымдастықта өмір сүрді. Олар және олардың әдеттері тек 20 ғасырда ғана ашылды. Олардың крипто-яһудилік сефардтық дәстүрі ерекше. Кейбіреулері қазір православие дінін ұстануда, бірақ көптеген адамдар әлі де ғасырлар бойы сақталған дәстүрлерін сақтауда.

Испан инквизициясының алдында

Encyclopaedia Judaica энциклопедиясына сәйкес, 1492 жылға дейін және Ибериядан тыс жерлерде де күштеп дін өзгерткен бірнеше жағдай болған. Ең ерте түрлендірулердің бірі Рим құлағаннан кейін бір ғасыр өткен соң Клермон-Ферранда қаласында орын алды. Клермон-Феррандадағы еврей қауымының бір мүшесі еврей-христианин болғандықтан, қауымның басқа мүшелері оны қуғынға түсірді. Содан кейін епископ *Авитус еврейлерге хат жолдады, онда оларды христиандықты қабылдауға мәжбүрлеуді жоққа шығарды, бірақ хаттың соңында былай деп жариялады: «Егер сіздер маған сенуге дайын болсаңыздар, бізбен бір топқа бірігіңіздер, мен сіздердің рухани жетекшіңіз боламын; әйтпесе, осы жерден кетіңіздер». Қауым үш күн ойланып, шешім қабылдауға кешікті. Ақырында, көпшілік, шамамен 500 адам, христиандықты қабылдады. Клермон-Феррандадағы христиандар бұл оқиғаны қуанышпен қарсы алды: «Шамдар жанып, шамдар жарқырады, бүкіл қала қардай ақ қойдың нұрымен сәулеленді» (яғни, күштеп дін өзгерткендер). Кетіп қалуды жөн санаған еврейлер *Марсельге (Грегорий Турский, Тарихтар, 5:11) кетті. Ақын Венаций Фортунат осы оқиғаға арнап өлең жазды. 582 жылы франк патшасы Хилперик көптеген еврейлерді христиандықты қабылдауға мәжбүрледі. Анусимдердің дінге шын жүректен келгендері жоқ, себебі «олардың кейбіреулері денесі тазарғанмен, санасы тазармағандықтан, Құдайды жоққа шығарып, бұрынғы адалдықтарына қайта оралды, сондықтан олар сенбі күні де, жексенбі күні де сақтағандары көрінді» (сол жерде, 6:17). Клермон-Феррандадағы түрлендірулер Ибериядағы алғашқы күштеп түрлендірулерге қарағанда 40 жыл бұрын болды. 616 жылы Иберияда визигот монархы Сисибуттың талабы бойынша еврейлерді күштеп шомылдыру рәсімінен өткізді. VII ғасырда Испаниядағы визиготтар Рим католик дінін қабылдағаннан кейін, түрлендіруді күштеп жүргізуге тырысты. Жіңішке заңдық шаралардан кейін, 616 жылы патша Сисибут барлық еврейлерді міндетті түрде шомылдыру рәсімінен өткізуді бұйырған қатал жарлық шығарды. Дегенмен, анусимдер түрленгеннен кейін де еврейлік бірлігін және діни өмірін сақтап қалған көрінеді. Сондықтан, христиандықты қабылдағандардың балалары христиандық білім алсын, ал ересектер еврейлік рәсімдерді орындауын немесе католиктік рәсімдерді орындамауын тоқтату үшін шаралар қабылданды. Анусимдердің өмірі мен қозғалысын діни қызметкерлердің қатаң бақылауына алу жүйесі енгізілді.

Неофиттер

Неофиттер – 13-16 ғасырларда бүкіл Оңтүстік Италияны қамтитын Сицилия Корольдігінде өмір сүрген жасырын еврейлер тобы.

Суситі

Sus, Süßkind және Lindauer ата-бабалар сызығы – Киелі Рим империясында қоныстанған және католик немесе протестант дінін ұстанған, бірақ сырттай еврейлік нанымдарын сақтаған ата-бабалар сызығы. Линдауэрдің тармақтары: Линдауэр, Линдуэр, Линдеер, Линдуаэр, Линдеор, Линдеауэр, Линдхауэр, Линндауэр, Линдайер, сондай-ақ Линдаурр.

Жерорта теңізі мен Азия

Мұсылман елдерінде крипто-иудейлердің бірнеше қауымдастығы болған. Мароккодағы Даггатундардың ата-бабалары исламды ресми қабылдағаннан соң да ұзақ уақыт бойы еврейлік дәстүрлерін сақтаған деп саналады. Иранда Хорасанға жақын Машхад қаласында ірі крипто-иудей қауымы өмір сүрді, олар "Джедид әл Ислам" деп белгілі болды; олар 1839 жылы Алладад оқиғасынан кейін исламға жаппай ауыстырылды. Осы қауымның көп бөлігі 1946 жылы Израильге көшіп кетті. Бірі қысыммен исламды қабылдап, Иранда қалды.

Үндістан

1494 жылы папа Александр VI-ның рұқсатымен Тордесильяс шартына қол қойылып, Португалияға Шығыс жарты шарда отар құру құқығы берілді. Калифорния университеті, Лос-Анджелес әлеуметтік ғылымдар кафедрасының профессоры Санджай Субраманьям Конгресс кітапханасындағы лекциясында крипто-иудейлердің Үндістанға ерекше қызығушылық танытқандығын түсіндірді, себебі ол тек сауда орталығы ғана емес, сонымен қатар Үндістанның батыс жағалауында ежелгі еврей қоныстары орналасқан. Осы қауымдастықтардың болуы, католицизмді қабылдауға мәжбүр болған, бірақ төзімді елдерге (мысалы, Марокко, Польша, Осман империясы сияқты) көшіп кетпеген крипто-иудейлердің португал империясында католиктерге берілген толық құқықтармен, инквизициядан қашып, еврей қауымдастықтарымен бірлесіп, нағыз сенімдерін жасыру мүмкіндігіне ие болғандарын білдірді. Гоадағы крипто-иудейлердің болуы Гоа архиепископы Дом Гаспар Хорхе де Леао Перейра және Франциск Ксавьер сияқты басқа еуропалықтарды ашуға ұшыратты. Олар Лиссабонға хаттар жолдап, Гоаға инквизицияны әкелуге шақырып, polemika жазды. Крипто-иудейлер Португалия Корольдігі үшін қауіпті болды, себебі Сефард еврейлері Иберияда христиан билеушілерін құлату үшін маврлармен біріккендері үшін жақсы танымал еді. Гоа инквизициясы 1560 жылы басталды және 1812 жылы аяқталды. Ол крипто-иудейлерге, крипто-мұсылмандарға және крипто-индуистерге қарсы бағытталды. 1560 жылдан 1623 жылға дейін сотталған 1582 адамның 45,2% иудаизм мен исламға қатысты қылмыстар үшін айыпталды. Гоа инквизициясының авто-да-фе статистикасының жинағында барлығы 57 адам тірідей, ал 64 адамның мүсіні өртелінгенін көрсетеді (яғни, адамға ұқсас бейне). Өртелінгендердің барлығы қайтадан діннен тайғандықтары немесе содомия жасағандары үшін айыпталды.

Испандық Америка

Крипто-иудаизм негізінен Мексиканың солтүстігіндегі испандық билік астындағы колониялық аумақтарда құжатталған. Көптеген конверсолар испан және португалдық экспедицияларына қосылды, жаңа жерлерде экономикалық мүмкіндіктер бар деп сенді және Ибериядан алыс болғанда оларға көбірек еркіндік беріледі деп ойлады. Мексиканың алғашқы колониялық кезеңінде, Нуэво-Леон шекаралық провинциясында, кейінгі солтүстік шекаралық провинцияларда және Мексика инквизициясының колониялық тәжірибесінде әртүрлі жағдайлар қалыптасты. Крипто-иудей дәстүрлерінің күрделі тарихы бар және олар көбінесе синкретикалық рим-католик және иудаизм дәстүрлерінің қоспасынан құралған. Көп жағдайда, қайта жаңғырған яһудилік амалдар жергілікті халықтың рим-католик дінінің тыйымдары астында сақталған дәстүрлерін еске түсірді. Сонымен қатар, католицизм басқа дәстүрлерді сіңіріп алып, жаңа креол дінін құрды. Санта-Эстерика мерекесі Жаңа дүниеге көшіп келген конверсолардың арасында сақталған және бүгінгі күні олардың ұрпақтары оны әлі де сақтап келеді.

Ерте колониялық кезең 16 ғасыр

Испаниядан қуылған сефардтық яһудилердің кейбірі Португалияға барды, бірақ 1497 жылы бұл елде қалған барлық яһуди балалары, ата-аналары да дін аудармаса, мемлекеттің қамқорлығына алынды. Сондықтан, Мексикаға отарлық дәуірде ерте көшіп келген крипто-яһудилердің көпшілігі техникалық тұрғыдан алғанда, испандық тамыры бар португалдардың бірінші немесе екінші буыны болды. Португалдық көшіп келушілердің саны жеткілікті болғандықтан, испан отаршылары өздерінің қоныс аударушылары үшін «португалдық» сөзін «яһуди» сөзінің синонимі ретінде қолдана бастады. Мексикаға көшіп келу, испан мәдениеті қалыптасып, халық тығыз қоныстанған колониядағы пайдалы сауда мүмкіндіктерін ұсынды. Кейбір көшіп келушілер бұл аймақтың көбінесе христиан емес, жергілікті халықтармен толы болғандықтан және метрополиядан алыс болғандықтан, көбірек төзімділік танытатынына сенді. Отарлық шенеуніктер 16 ғасырда көптеген крипто-яһудилердің Мексикаға баратынына сенді және Испанияға жіберген жазбаша хаттарында Мексикадағы испан қоғамының яһудиленуіне алаңдады. Шенеуніктер Мексика қаласындағы жасырын синагогтарды тауып, айыптады. Осы кезде отарлық әкімшілік «Таза қан заңын» енгізді, ол кем дегенде соңғы үш буыннан бері «Ескі христиан» екенін дәлелдей алмаған «Жаңа христиандарға» (Cristiano Nuevo) Мексикаға көшіп келуді тыйымлады. Сонымен қатар, әкімдік Мексикаға көшіп келгендердің барлығының католиктік дұрыстығын қамтамасыз ету үшін Мексика инквизициясын құрды. Мексика инквизициясы да дәстүрлі тәсілмен дінге келген жергілікті халықтардың дұрыстығын қамтамасыз етті. Мексика инквизициясының алғашқы құрбандары – дінге қайта оралған деп айыпталған крипто-яһудилер немесе ерестік жасаған жергілікті халықтар болды. Қан тазалығы заңынан босатылған, Нуэво-Леон провинциясына қоныстанғандарды қоспағанда, Жаңа әлемге көшіп келген конверсолардың саны азайды.

Нюэво-Леон (1590-шы жылдардан 17 ғасырдың басына дейін)

Жаңа Испанияны отарлау солтүстікке қарай кеңейгендіктен, географиялық жағдай күрделене түсті, ал отарлауға наразы тайпалар мекендеген аймақтарда болды; олар отарлаушыларға қарсы тұру үшін біріккен, жергілікті халықтардың шала-кемел конфедерацияларын құрды. Испания осы кеңеюді минералды байлықты пайдалану, жергілікті халықты құлдыққа салу немесе оларды шахталарда жұмыс істеуге мәжбүрлеу арқылы қаржыландырды. Мал өсіру үшін энкомендалар құрылып, жергілікті халықтар ығыстырылды. Жаңа Испанияның (Нуэва-Эспания) Солтүстік-Шығыс бөлігіндегі жергілікті халықтар отарлаушылық қысымға ерекше қарсылық көрсетті. Чичимектер, апачилер және басқа тайпалар христиан дінін қабылдаудан бас тартып, испан ранчоларында және кен орындарында жұмысқа алынуынан немесе құл ретінде пайдаланудан аулақ болды. Испандықтар мұндай халықтар шекараны (фронтера) тәртіпсіз аймаққа айналдырды деп есептеді. Корольдік есепші Луис Карвахаль-и-де-ла-Куева португалдық жаңа христиан болды. Ол испан коронасынан жау шекарасындағы үлкен жер – Нуэво-Леонды қоныстандыруға рұқсат беретін патшалық жарлық алды. Аймақтың қауіптілігі мен қиындықтарына байланысты Карвахаль-и-де-ла-Куева жарлығында барлық жаңа қоныстанушылардың «Ескі христиандар» (кем дегенде үш буын) екенін, жақында ғана яһуди немесе мұсылман дініне өтпегенін дәлелдеу қажеттігінен босатылды. Бұл рұқсат Нуэво-Леонға басқа жерлерде Жаңа Испанияға кіруіне тыйым салынған адамдардың келуіне мүмкіндік берді. Карвахальға Жаңа Испанияға 100 әскер мен 60 жұмысшы әкелуге рұқсат берілді; олардың көптегені жасырын яһудилер екені құжатталған. Карвахаль губернатор болған кезде Монтеррей орталық ретінде құрылды (қазіргі Нуэво-Леон штатында). Бірнеше жылдан кейін, кейбір адамдар Мехикодағы билік органдарына Солтүстік провинцияда яһудилердің діни рәсімдері орындалып жатқаны және жергілікті халықты христиан дініне өткізу жұмыстарының әлсіз екені туралы хабарлады. Карвахальдың вице-губернаторы Гаспар Кастаньо де Соса 1591 жылы колония құру мақсатымен Нью-Мексикоға ірі экспедиция ұйымдастырды. Кастаньо рұқсатсыз экспедициясы үшін тұтқындалып, Филиппинге жер аударылды. Кейіннен үкім қайта қарастырылды, бірақ ол Молукка аралдарында кемесіндегі қытай құлдары көтеріліс жасаған кезде қаза тапқан болатын. Губернатор Карвахаль, оның жақын туыстары және оның серіктері Мексикадағы инквизиция алдына шақырылды. Олар тұтқындалып, түрмеге қамалды. Губернатор кейіннен елден қуу жазасына кесілгенге дейін түрмеде қайтыс болды. Оның немересі Изабель Карвахаль азапталды және бүкіл отбасын айыптау ісіне тартты. Олардың барлығы яһуди дініне қайта оралғаны үшін өртеу арқылы жазаланды, тек бір немере інісі Италияға қашып, тұтқындалудан құтылды, ал бір немере інісі доминикан монахы болды. Оның немере інісі, сондай-ақ Луис атымен, Америкадағы яһудидің ең алғашқы жазбаларын жазды. Карвахаль билік құрған кезде Монтеррей қаласы Мексиканың оңтүстігіндегі Мексика инквизициясынан қашуға тырысқан басқа жасырын яһудилердің бағытталған жеріне айналды. Осылайша, Нуэво-Леон және Монтеррейдің құрылуы маңызды, өйткені олар Жаңа Испанияның барлық аймандарынан келген жасырын яһудилерді тартты. Олар Мексикадағы ең алғашқы яһуди қауымдастықтарының бірін құрды. (Қазіргі Мексикадағы яһуди қауымдастықтары, яғни яһуди дінін ашық түрде ұстанатындар, 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында, Шығыс Еуропадан келген ашкенази яһудилері мен Түркия мен Сириядан келген мизрахи яһудилерінің қоныс аударуынан кейін ғана құрылды.)

АҚШ-тағы бұрынғы Жаңа Испания аумақтары, 17-18 ғасырлар

Нюэво-Леондағы Инквизицияның қызметіне байланысты көптеген крипто-иудей ұрпақтары батысқа қарайғы шекаралық колонияларға көшіп кетті, Сиерра-Мадре Оксиденталь және Чихуахуа, Гермосильо мен Канеа қалалары арқылы өтетін сауда жолдарын пайдаланды. Кейбіреулері тіпті Тынық мұхитының жағалауындағы Альта-Калифорнияға дейін барды. 20-ғасырдың соңында, қазіргі Оңтүстік-Батыс АҚШ-та, әсіресе Жаңа Испанияның бұрынғы аумағы болған Жаңа Мексикада, Нью-Мексиконың бірнеше испаноязықтары олардың отарлық дәуірдегі крипто-иудейлердің ұрпақтары екеніне сенетіндерін айтты. Көпшілігі Рим-католик және христиан дінін сақтап жүргенімен, олар еврей дәстүрлерін сақтаған ересек туыстарының естеліктерін дәлел ретінде келтіреді. 1990 жылдан бері Нью-Мексиконың крипто-иудейлері Стэнли М. Хордес, Джанет Либман Джейкобс, Шуламит Халеви және Сет Д. Кунин сияқты бірнеше зерттеушілер тарапынан жан-жақты зерттелді және құжатталды, Кунин оларды испаноязықтар деп атайды. Кунин Нью-Мексикодағы осы топтың көпшілігі еврей дінін ресми түрде қабылдамағанын және ұйымдасқан еврей қауымдастығына қосылмағанын атап өтті. Кейбіреулер күмәнмен қараса да, фольклорист Джудит Ньюландер адамдардың қазіргі ашкенази еврейлерінің және евангелистік протестанттардың қасақана иеленген және қолданған дәстүрлерін айтуы мүмкін деп мәлімдеді. Соңғы кезде евангелистік протестанттар крипто-иудаизм сақталған Оңтүстік-Батыс Америка қауымдастықтарында евангелистік доктринаны таратуға бағытталған миссионерлік топтар ашты. Әсерлі Хордес, оның қазіргі испаноязықтардың крипто-иудейлік тамырларының үзіліссіз берілу тізбегінің мұрагерлері екені туралы қорытындысы үшін, «көптеген жағдайда эфемерлік немесе түсініксіз дәлелдерге негізделген бір жақты болжамдар жасады» деп айыпталды. Кунин өзінің «Juggling Identities: Identity and Authenticity Among the Crypto Jews» кітабында осы сынға жауап берді. Жауабында Кунин бұл ғалымдардың Жаңа Мексикалықтардың ерекшелігін дұрыс түсінбегенін, олардың христиандық және Пуэбло тарихымен байланысы болғанымен, басқа испандық конверсо тарихтарымен үйлесетінін қайталады.

Перу

Перуде конверсолар испан жаулап алу кезінде келді. Алғашқыда олар Инквизиция Вице-патшалықтың басында белсенді болмағандықтан, ешқандай шектеулерсіз өмір сүрді. Инквизиция келгеннен кейін, жаңа христиандар қудалана бастады, кейбір жағдайларда өлім жазасына кесілді. Осы колониялық сефардтық еврей тегінен шыққан, христиандыққа өткендердің ұрпақтары негізінен Анд тауларының солтүстігінде және Перудің жоғары орманды аймақтарында қоныстанды, онда олар жергілікті әйелдерге үйленді және сіңіп кетті.

Колумбия

Колумбияның Антиокия департаментінде, сондай-ақ үлкен Пайса аймағында, кейбір отбасылар еврей тегінен тарағандықтары туралы дәстүрлерді және ауызша әңгімелерді сақтайды. Бұл топтағы Y ДНК генетикалық талдауы еркек ата-бабаларының негізінен "Оңтүстік Испаниядан" шыққан екенін көрсетті, бірақ сонымен қатар олардың бір бөлігі Солтүстік Ибериядан келгенін және кейбіреулері сефардтық текті болуы мүмкін екенін де ұсынады. Медельинде әр жылғы Рождество мерекесінде әрбір ауданның көшелерінде шошқа сойылып, тіліміне бөлініп, желетін "маранда" дәстүрі бар. Бұл әдет еврей заңын қабылдамауды жыл сайын растау ретінде қарастырылады.

Боливия

Испанияның отарлау дәуірінде Сефардтық конверсолардың қауіпсіз бейіті Санта-Крус-де-ла-Сьерра болды. 1557 жылы көптеген жасырын еврейлер Нюфло де Чавеске қосылып, қаланы құрған алғашқылардың қатарында болды. 16 ғасырда Инквизиция мен жақын орналасқан Потоси, Ла-Паз және Ла-Платадағы жергілікті билік тарапынан қуғынға ұшыраған көптеген жасырын еврейлер Санта-Крузға көшіп келді, себебі бұл ең шалқары орналасқан қалалық елді мекен еді және Инквизиция Конверсоларды онда мазаламады; Олардың кейбіреулері Санта-Круз қаласына және оған жақын қалаларға, соның ішінде Вальегранде, Пострервалле, Портачуэло, Теревинто, Пукара және Котокаға қоныстанды. Санта-Крустағы ең көне католик отбасыларының бірнешеуі еврей тегінен шыққан; кейбір отбасылар әлі де еврейлік дәстүрлердің белгілі бір бөлігін сақтап келеді. 1920 жылдарға дейін бірнеше отбасы жеті тармақты шамдандарды сақтап, кошер ережелерімен пісірілген тағамдарды дайындады. Осыған ұқсас жағдайлар Оңтүстік Американың басқа елдерінде де болды, мысалы Бразилияда (Ресифедегі Кахал Зур Израил синагогын қараңыз), Аргентинада, Уругвайда, Венесуэлада, Чилиде, Перуде және Эквадорда. Осы қауымдардан "діннен католик, қаннан еврей" деген мақал шыққан.

Белгілі крипто-еврейлер

Антонио Фернандес Карвахаль Лондондағы португал саудагері болды; "Лондондағы басқа мараньолар сияқты, Карвахаль испан елшісінің католик шіркеуінде дұға етті, сонымен бірге Кричерч-Лейндегі құпия синагогада жиналатын құпия еврей қауымында жетекші рөл атқарды". Исаак Кардосо – еврей дәрігері, философы және polemik жазушысы, Португалияда туған, бірақ соңында Италияда қоныстанды. Бір уақыт бойы Инквизициядан жасыру үшін Фернандо деген есіммен өмір сүрді. Веронада қауіпсіз баспана тапқаннан кейін, ол яһуди дінін ашық қабылдап, Италиядағы жетекші ғалымдардың біріне айналды.