Кіріспе

Магниттік құбылыстың түрі

Ферримагниттік материал – магниттік моменттері бір-біріне қарама-қарсы бағытталған атомдар популяциясы бар материал, антиферромагнетизмдегідей, бірақ бұл моменттердің шамасы тең емес, сондықтан спонтанды магниттелу сақталады. Мысалы, бұл популяциялар әртүрлі атомдардан немесе иондардан (мысалы, Fe2+ және Fe3+) тұрған кезде болуы мүмкін. Ферромагниттік заттар сияқты, ферримагниттік заттар да магниттерге тартылады және тұрақты магниттер жасау үшін магниттелуге болады. Ең ерте белгілі магниттік зат, магнетит (Fe3O4), Луи Нель 1948 жылы ферримагнетизмді ашқанға дейін ферромагнит ретінде жіктелетін. Осы жаңалықтан бері ферримагниттік материалдарды қолданудың көптеген салалары табылды, мысалы, қатты дискілердің дискілері және биомедициналық қолданыстар.

Тарих

ХХ ғасырға дейін барлық табиғи магниттік заттар ферромагниттер деп аталды. 1936 жылы Луи Нель антиферромагнетизм деп аталатын кооперативтік магнетизмнің жаңа түрінің бар екендігін ұсынған мақала жариялады. Mn2Sb-мен жұмыс істеген кезде француз физигі Шарль Гийо магниттік күш туралы қазіргі теориялардың материалдың әрекетін түсіндіруге жеткіліксіз екенін анықтады және оның әрекетін түсіндіру үшін модель жасады. 1948 жылы Нель Гийоның моделіндегі болжамдарға негізделген кооперативтік магнетизмнің үшінші түрі туралы мақала жариялады. Ол оны ферримагнетизм деп атады. 1970 жылы Нель магнетизмдегі еңбегі үшін физика саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды.

Физикалық шығу тегі

Ферримагнетизмнің физикалық себептері ферромагнетизм мен антиферромагнетизмге ұқсас. Ферримагниттік материалдардағы магниттелу Паулидің тыйым салу принципінен туындайтын диполь-дипольдік және алмасу өзара әрекеттесулердің комбинациясынан пайда болады. Басты айырмашылық – ферримагниттік материалдарда материалдың элементар жасушасында әртүрлі типтегі атомдар болады. Бұған мысал жоғарыдағы суретте көрсетілген. Суретте кішкентай магниттік моменті бар атомдар үлкен моменті бар атомдардың бағытына қарама-қарсы бағытталған. Бұл құрылым антиферромагниттік материалдардағы құрылымға ұқсас, бірақ ферримагниттік материалдардағы жалпы момент нөлге тең емес, себебі қарама-қарсы бағытталған моменттердің шамасы әртүрлі. Ферримагниттерде белгілі бір сын температурасы бар, одан жоғары температурада олар ферромагниттер сияқты парамагниттікке айналады. Бұл температура (Кюри температурасы деп аталады) екінші реттік фазалық өтуге алып келеді, және жүйе енді спонтанды магниттелуді сақтай алмайды. Өйткені жоғары температурада жылулық қозғалыс дипольдердің бағытталу тенденциясын басып кетеді.

Температураның әсері

Ферромагнетизмнен өзгеше, ферримагнетизмнің магниттелу қисықтары өзара әрекеттесу күшіне және атомдардың салыстырмалы мөлшеріне қарай түрлі пішінге ие болуы мүмкін. Осы қасиеттің ең айқын мысалдары – ферримагниттік материалды абсолюттік нөлден оның өтімді температурасына дейін қыздырғанда магниттелу бағытының кері өзгеруі, сондай-ақ ферримагниттік материалды өтімді температураға дейін қыздырғанда магниттелу күшінің артуы. Бұл екі құбылыс ферромагниттік материалдарда байқалмайды. Бұл температуралық тәуелділіктер NiFe2/5Cr8/5O4 және Li1/2Fe5/4Ce5/4O4 материалдарында тәжірибе жүзінде де анықталған. Кюри температурасынан төмен, бірақ қарама-қарсы магниттік моменттер тең болатын (соның салдарынан, жалпы магниттік моменті нөлге тең болатын) температура, магниттелу компенсациялық нүктесі деп аталады. Бұл компенсациялық нүкте гранаттар мен сирек кездесетін жер металдары – өткіш металл қорытпаларында (RE TM) оңай байқалады. Бұдан өзге, ферримагниттерде бұрыштық импульс компенсациялық нүктесі де болуы мүмкін, онда жалпы бұрыштық импульс жоғалады. Бұл компенсациялық нүкте магниттік жад құрылғыларында магниттелуді жылдам өзгерту үшін маңызды рөл атқарады.

Сыртқы өрістердің әсері

Ферримагниттер сыртқы магнит өрісіне ұшыраған кезде, магниттік гистерезис деп аталатын құбылысты көрсетеді, онда магниттік мінез-құлық магниттің бұрынғы тарихына байланысты болады. Олар сондай-ақ қанығу магниттелуін көрсетеді; бұл магниттелу сыртқы өріс барлық моменттерді бір бағытта бағытталғанша күшті болған кезде жетеді. Осы нүктеге жеткенде, магниттелу арта алмайды, себебі бағытталуға басқа моменттер қалмайды. Сыртқы өріс алынғанда, ферримагниттің магниттелуі жоғалып кетпейді, бірақ нөлдік емес магниттелу сақталады. Бұл эффект көбінесе магниттерді қолдануда пайдаланылады. Егер сыртқы өріс кері бағытта қолданылса, магнит одан әрі демагнетиттендіріледі, соңында магниттелу нөлге жетеді. Осы мінез-құлық гистерезис цикл деп аталады.

Қасиеттері мен қолданылуы

Ферримагниттік материалдар жоғары кедергіге ие және анизотроптық қасиеттерімен сипатталады. Анизотропия, негізінен, сыртқы қолданылған өріс арқылы туындайды. Бұл қолданылған өріс магниттік дипольдермен бағытталғанда, ол жалпы магниттік диполь моментін тудырады және магниттік дипольдерді қолданылған өріспен бақыланатын Лармор немесе прецессия жиілігінде прецессияға келтіреді. Мысалы, микротолқындық сигнал, егер оның поляризациясы осы прецессия бағытында болса, магниттік диполь моменттерімен күшті өзара әрекеттеседі; ал кері бағытта поляризацияланғанда өзара әрекеттесу өте әлсіз болады. Өзара әрекеттесу күшті болған жағдайда, микротолқындық сигнал материалдан өте алады. Осы бағыттық қасиет микротолқынды құрылғылар, мысалы, изоляторлар, циркуляторлар және гираторлар жасауда қолданылады. Ферримагниттік материалдар оптикалық изоляторлар мен циркуляторларды жасау үшін де қолданылады. Жер және басқа планеталардың ежелгі геомагниттік қасиеттерін зерттеу үшін әртүрлі тау жыныстарындағы ферримагниттік минералдар пайдаланылады. Бұл зерттеу саласы палеомагнетизм деп аталады. Бұған қоса, магнетит сияқты ферримагниттерді жылу энергиясын сақтау үшін қолдану мүмкіндігі дәлелденді.

Мысалдар

Ең көне белгілі магниттік материал – магнетит – ферримагниттік зат. Оның кристалдық құрылымындағы тетраэдрлік және октаэдрлік орындар қарама-қарсы спинге ие. Басқа белгілі ферримагниттік материалдарға иттрий темір гранаты (YIG), алюминий, кобальт, никель, марганец және мырыш сияқты басқа элементтермен темір оксидтерінен тұратын кубтық ферриттер, сондай-ақ гексагонды немесе спинельдік типтегі ферриттер, оның ішінде рений ферриті ReFe2O4, PbFe12O19 және BaFe12O19, сонымен қатар пирротит Fe1−xS жатады. Ферримагнетизм жеке молекулалық магниттерде де кездеседі. Классикалық мысал – Mn(IV) металл орталықтары мен Mn(III) және Mn(II) металл орталықтары арасындағы антиферромагниттік өзара әрекеттесу нәтижесінде пайда болған S = 10 тиімді спиніне ие он ядролы марганец молекуласы.