Ясин әл-Хашими: Ирактың төртінші және он жетінші премьер-министрі

Кіріспе

4 және 17-ші Ирак премьер-министрі (1884–1937) Ясин әл Хашими, туған аты Ясин Хилми Салман (ياسين الهاشمي‎; 1884 – 21 қаңтар 1937), – екі рет премьер-министр болған ирактық саясаткер. Ирактың көптеген алғашқы басшылары сияқты, әл Хашими Осман империясы елді билеген кезде әскери офицер болып қызмет етті. Ол саяси мансабын алдыңғы премьер-министрі Жафар әл Аскари үкіметі кезінде бастап, 1924 жылдың тамызында оның орнын алмастырды. Әл Хашими он ай қызмет еткеннен кейін, оның орнына Саддун ретінде Абдул Мухсин келді. Келесі он жыл ішінде ол түрлі мемлекеттік лауазымдарды атқарып, 1935 жылдың наурыз айында премьер-министр лауазымына қайта оралды. 1936 жылдың 30 қазанында Хашими генерал Бакр Сидки және этникалық азшылықтар коалициясы ұйымдастырған төңкеріс салдарынан қызметтен алынған алғашқы ирак премьер-министрі болды. Ол кездегі қорғаныс министрі болған әл Аскариден өзгеше, әл Хашими төңкерістен аман қалды және Ливанның Бейрут қаласына қашып кетті, онда үш айдан кейін қайтыс болды. Оның үлкен ағасы және жақын одақтасы Таха әл Хашими 1941 жылы Ирак премьер-министрі болды.

Жас шағы мен отбасы

Әл Хашими 1884 жылы Бағдадта Осман империясының билігі тұсында "Ясин Хилми" деген атпен дүниеге келді. Оның отбасы орташа табысты, сүнни мұсылман және этникалық жағынан араб болған, алайда отбасының араб тегіне қатысты мәлімдеме даулы. Тарихшы Мұхаммед Ю. Муслихтің сөзіне сүйенсек, отбасы 17 ғасырда Иракқа қоныс аударған түрік қаравия тайпасының ұрпақтары еді.

Османдық қызмет

Ол Стамбулдағы Осман әскери академиясына түсіп, 1902 жылы бітірді. Академияда оқыған кезінде ол "әл Хашими" деген нисбаны (тегін) қабылдады, бұл Мұхаммед пайғамбардың діни тұрғыдан беделді Бану Хашим тайпасына сілтеме жасады, одан оның отбасы тегін шығарғанын мәлімдеді. Ол академияда жақсы оқып, әскери дағдыларымен танылды. Мосулдағы бөлімше әл Хашимидің ағасы Тахамен құрылған және әл Хашими басқарды. Әл Хашимиге бағынған офицерлердің арасында болашақ ирак мемлекет қайраткерлері мен әскери тұлғалары болды, олардың ішінде Маулад Мухлис, Али Джавдат әл-Айюби және Джамил әл-Мидфаи есімдері бар. Әл Хашими арқылы әл-Ахд Дамаскідегі құпия араб ұлтшыл ұйымы – әл-Фататпен байланыс орнатты, және әл Хашими 1915 жылы Сирияға сапар жасағанда, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін оған қосылды. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осман империясына адал болды, ол кезде Осман империясы Орталық державалар одағының құрамында болды. Ол осы науқанда орыстарға қарсы жетістіктері үшін танылды.

1918 жылдың қазан айында Фейсал Дамаскке кіргеннен кейін және оның басшылығымен уақытша араб үкіметі құрылғаннан кейін, Фейсал әл Хашимиді Әскери кеңестің төрағасы етіп тағайындады. Оған әскери істер жөніндегі хатшы лауазымы да берілді, және Сирияны билеуге тырысқан француздардың қарсылығына тойтарыс беру үшін жаңадан құрылған араб армиясына еріктілерді тарту міндеті жүктелді. Осы кезде әл Хашими әл-Ахдтың ирактық басымдылығы бар қанатына жетекшілік етті, бұл оған көптеген ирактық бұрынғы Осман офицерлерін бақылау мүмкіндігін берді. Оның басшылығымен әл-Ахд Сирия мен Месопотамиядағы француз және британ үкіметтеріне қарсы күрес науқанын бастады. Фейсалмен келіспей, және ол Еуропалық державалармен келіссөздер жүргізу үшін Еуропаға кеткеннен кейін, әл Хашими араб армиясына 12 000 жаңа сарбаз қосу мақсатымен жаппай әскери шақыру науқанын іске қосты. Француздар оның әскери жинауы үшін әл Хашимиді тұтқындауды сұрады, бірақ британдықтар бас тартты. Алайда, британдық генерал Эдмунд Алленби әл Хашимидің күш-жігерін тоқтатуға қол жеткізді, бірақ Фейсалдың үкіметі оны мойындамады. Әл Хашими жақын арада араб сарбаздарын тартуға қайта кірісті, бірақ бұл жолы жасырын түрде. Әл Хашимидің әрекеттері оның ұлттық беделін арттыруға, Фейсалдың армиясына қосылуға барынша тырыспағанын өтеуге және билікке ие болуға бағытталған.

Британдықтардың тұтқындауы және Сирияға қайта оралуы

1919 жылдың қараша айының соңында әл Хашими Бекаа алқабында француздарға қарсы тұру үшін сарбаздар жинағаны, Түркияда француздармен соғысып жатқан Мустафа Кемалмен байланыста болғаны және Иракта британдықтарға қарсы үгіт науқаны жүргізгені үшін британ әскері тарапынан тұтқындалды. Әл Хашимидің тұтқындалуы ресми түрде болған жоқ; оның орнына, ол Мецзедегі британдық әскери штаб-пәтеріне кездесуге шақырылып, британ билігінің өкілдері тарапынан ұрланып, Хайфаға жеткізілді, содан кейін Палестинаның әртүрлі жерлеріне қатаң британдық қадағалауда көшірілді. Әл Хашими тұтқындалғаннан кейін Әскери министр Юсуф әл-Азма оны алмастырды. Британ билігі Фейсалға әл Хашимиді республика құруға және Фейсал мен оның үкіметін құлатуға тырысқаны үшін тұтқындағанын мәлімдеді; әл Хашими күшті болып, әскерге Фейсалдан гөрі зор ықпал еткен. Сирияның Ұлттық Конгресі әл Хашимидің тұтқындалуын айыптап, премьер-министр Әли Рида әл Рикабиді тұтқындалуға деген салқындығы үшін сынады. Әл Рикаби еуропалық державаларға қатысты келісімшіл көзқарас ұстанып, 10 желтоқсанда отставкаға кетуге мәжбүр болды. 1920 жылдың мамыр айының басында әл Хашимиге Мысыр арқылы Сирияға оралуға рұқсат берілді. Бірақ, әл-Азма мен Бас штаб офицерлері әскердің нашар жағдайда екенін түсінді. Француз әскерлері шілде айының ортасында шабуылға көшті, және әл-Азма француздарға қарсы тұру үшін барлық қолдағы әскер мен жергілікті еріктілерді жинауға шешім қабылдады. Араб армиясы француздарға қарсы тұра алмайтынына сенімді әл Хашими Дамаскіде қалды, ал әл-Азманың күштері Майсалун шайқасында француздармен кездесті. Арабтар шешулі жеңіліске ұшырады, әл-Азма қаза тауып, француздар 25 шілдеде Дамаскіге кірді.

Мунтафиқ қаласының әкімі

1922 жылдың наурыз айында әл Хашими Фейсал көшірілген Бағдадқа келді, онда Фейсал Ирак патшасы ретінде билікті өз қолына алды. 1922 жылдың маусым айында Фейсал әл Хашимиді Лива Мунтафик (Мунтафик провинциясы) Муттассарифі (губернаторы) етіп тағайындады. Ол кейіннен провинцияның астанасы – Насирияға орналасты. 1923 жылдың қазанында әл Хашимиге премьер-министр Джафар әл Аскари кабинетінде қызмет ұсынылды, бірақ ол 1922 жылғы Англо-Ирак келісімін қолдауға кепілдік бере алмайтынын айтқаннан кейін, ұсыныс қайтарып алынды. Әл Хашими ақырында келісімді мойындауға келісті және қарашада министрлікке тағайындалды. Англо-Ирак келісіміне қарсылық конституциялық жиналыста айқын байқалды, сондай-ақ келісімге қарсылық білдірген ирактық заңгерлердің наразылықтары өтті. Гертруда Беллдің сөзіне сәйкес, әл Хашими келісімді зерделеу және оның жөнінде пікір жариялау үшін арнайы құрылған комитеттің төрағасы ретінде наразылықтарды ұйымдастырды. Тарихшы Али әл Аллавидің айтуынша, әл Хашими комитеттегі өзінің орнын "әл Аскари кабинетін әлсіз және тиімсіз үкімет ретінде көрсету үшін, елді қиын жағдайлардан өткізе алмайтындықтарын көрсету үшін пайдаланды". Құрылтай жиналысы 1924 жылдың 24 тамызында, Англо-Ирак келісімі бойынша келіссөздер мен қабылдау жұмыстарын аяқтағаннан кейін таратылды. Аль-Аскари кабинеті сол күні отставкаға кетті, ал Фейсал әл Хашимиді премьер-министр етіп тағайындады. Әл Хашими тағайындалған кезде Түркия үкіметі Ұлттар Лигасына сол кездегі британдық басқарудағы Мосулға комиссия жіберуге келісті, комиссияның мақсаты – аймақ тұрғындарының қай елге қосылуды қалағанын анықтау және аумақтық дауды шешу бойынша ұсынымдар беру болды. Әл Хашими Саддун үкіметіне қарсы болды және 1925 жылдың қарашасында Халық партиясын (хизб аш ша’б) құрды, партияның мақсаты – үкіметке қарсылықты күшейту еді. Халық партиясы британдық мандаттық билікке қарсы шығып, тәуелсіздік пен реформалар талап етті.

Ұлттық бауырлас партиясының құрылуы

1930 жылы Ирак және Ұлыбритания үкіметтері Англо-Ирак шартын қайта талқылауды бастады. Нәтижесінде Ирактағы саяси ахуал шиеленісіп, Ұлыбританиямен біртіндеп тәуелсіздік пен ынтымақтастық орнатуды жақтаған топтар мен Ұлыбританиядан шұғыл тәуелсіздік алуды қолдағандар арасында күрделі күрес туды. Ирактың Ұлттар Лигасына қабылданғаннан кейін, король Фейсал ішкі реформалар мен мемлекеттік бірлікті нығайту мақсатында оппозициялық топтарға парламент пен үкіметте көбірек өкілдік беруге тырысты. Осылайша, Ұлттық бауырластық партиясына билікке жол берілді. Алайда, Англо-Ирак шартына қатысты талаптарынан бас тартып, Ассирия мәселесін немқұрайлылықпен шешуі оның басқа реформаторлармен, әсіресе Ұлттық партияның көптеген өкілдерімен арадағы сенімін жоғалтты. 1932 жылы Ирак Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды, ал бір жылдан кейін король Фейсал қайтыс болып, оның орнына ұлы Гази келді. Газидің билікке келуімен Әл Хашими партиясы билігін жоғалтты, себебі дәстүрлі әдістер сәтсіз аяқталды. Әл-Айюби премьер-министрлік кезінде ол король Газиді парламентті таратуға көндіріп, содан кейін парламенттік сайлауды бұрмалады және Ұлттық бауырластық партиясының өкілдігін айтарлықтай азайтты. Осыдан кейін шейхтер Әл Хашимидің саяси демеушісі болғандықтан, оның басты қолдаушыларына айналды. Әл Хашими Джабал Синджарда әскери жағдай режимін жариялап, көтерілісті басып тастады, нәтижесінде жүздеген езидтер қаза тапты немесе түрмеге қамалды, ал бірнеше ауылдар қиратылды. 1936 жылы Әл Хашими көбінесе жарлықтармен билік жүргізіп, полиция күштерін және барлау органдарын кеңейтті, сондай-ақ өкіметіне қарсы кез келген наразылықты жаныштады. 1936 жылдың соңында генерал Сидқи, жоғары лауазымға тағайындалмағанына наразы болып, Әл Хашимиге ашуланып, өзінің мансаптық өсуіне кедеріс келтіргенін Әл Хашимидің інісі, Бас штаб бастығы Тахаға байланыстырды. 1936 жылғы Бакир Сидқи төңкерісінен кейін Әл Хашими Ирактан қуылды және француз мандаттық билігінде болған Ливанға көшті. 1937 жылдың 21 қаңтарында Әл Хашими Бейрут ауруханасында екі жүрек ұстамасынан қайтыс болды, ал оның інісі Таха қасында болды. Ливандағы жобаны мұсылман скауттары мен ливандық полиция күштері бастап кетті, олардың қатарында ливандық сарай қызметкерлері, Таха Әл Хашими, Ирак пен Сауд Арабиясының консулдары және парламент мүшесі Фахри Әл Баруди бастаған Дамаск делегациясы болды. Омар мешітінде дұға оқылды, ал АУБ студенті Әл Хашимиге арналған өлең оқыды. Әл Хашимидің жобасын Дамаскіге келген мыңдаған адам қарсы алды. Жергілікті "Әл Қабас" газетінің хабарлауынша, қаладағы қатысушылардың саны бұрын-соңды болмаған. Жобаға скауттар, православиелік скауттар, күрд скауттары, "Темір көйлектер" (Әл Баруди құрған Ұлттық блокқа байланысты жастар қозғалысы), "Ұлттық іс-қимыл лигасының" жастар қозғалысы, Сирия университеті мен Дамаск орта мектептерінің студенттері, полиция бөлімшелері және тұрғындардың көпшілігі қатысты. Сонымен қатар, Премьер-министр Джамиль Мардам Бей, британдық вице-консул, Сауд Арабиясының консулы, әртүрлі христиан патриархаттарының өкілдері, Дамаск еврей қауымының басшысы, палестиналық көшбасшылар Иззат Дарваза және Акрам Зуайтер де қатысты. Сирия үкіметі Ирак үкіметімен қақтығыс болмағанын мәлімдеді және әл-Хашимидің денесін Бағдадқа жеткізе алмауының себебін қатты жаңбырдың салдарынан жол жағдайының нашар болуымен түсіндірді, бірақ екі үкімет арасындағы өзара антагонизм Әл Хашими отбасының алғашқы тілегін орындамағаны белгілі болды. 27 қаңтарда Әл Хашими отбасы оны Омейяд мешітіне іргелес Саладин мазарында жерлеуге келісті.

In 1930, the Iraqi and British governments began the renegotiation of the Anglo Iraqi treaty and as a result, the political climate in Iraq became highly charged between the faction calling for gradual independence and cooperation with Britain and those who favored swift independence from Britain. Subsequent to Iraq's accession to the League of Nations, King Faisal, in pursuit of domestic reform and consolidation, tried to give opposition groups greater voice in the parliament and cabinet. Thus, the National Brotherhood Party was allowed into power. However, its forfeiture of demands concerning the Ango Iraqi Treaty and callous management of the Assyrian Affair lost it credence with other reformist groups—particularly many from the National Party. In 1932 Iraq gained its independence from Great Britain and about a year later King Faisal died and was replaced by his son Ghazi. Al Hashimi's party lost power with Ghazi's accession, and owing to the failure of traditional methods. During al Aiyubi's premiership, he successfully lobbied King Ghazi to dismiss parliament and he then rigged the parliamentary elections and significantly reduced the National Brotherhood Party's representation. Thereafter, the sheikhs became key supporters of al Hashimi as he became their political patron. Al Hashimi declared martial law in Jabal Sinjar and had the revolt suppressed, resulting in the deaths or imprisonment of hundreds of Yazidis and the destruction of several villages. During the course of 1936, al Hashimi largely ruled by decree, expanded the police forces and intelligence agencies, and repressed any public disapproval of his government. By late 1936, General Sidqi, frustrated at not being promoted, also grew resentful of al Hashimi and attributed his lack of hierarchical elevation to al Hashimi's brother, Chief of Staff Taha.]] Al Hashimi was exiled from Iraq following the 1936 Bakr Sidqi coup and moved to Lebanon, then under French Mandatory rule. On the morning of 21 January 1937, al Hashimi died in a Beirut hospital in the presence of his brother Taha after experiencing two heart attacks. The procession in Lebanon was led by the Muslim Boy Scouts and the Lebanese police force and included Lebanese dignitaries, Taha al Hashimi, the consuls of Iraq and Saudi Arabia, and a Damascene delegation led by parliament member Fakhri al Barudi. A prayer was then held at the Omari Mosque and an AUB student read a poem dedicated to al Hashimi. Al Hashimi's cortege was greeted by thousands of spectators once it arrived in Damascus, with reports from the local Al Qabas newspaper reporting that the number of participants in the city was unprecedented. Participants in the procession, included Boy Scouts, Orthodox Boy Scouts, Kurdish Boy Scouts, Iron Shirts (a youth movement affiliated with the National Bloc founded by al Barudi), the youth movement of the League of National Action, students from the Syrian University and Damascene secondary schools, police units, and large crowds of residents. Also in attendance was Prime Minister Jamil Mardam Bey, the British vice consul, the Saudi consul, representatives of the various Christian patriarchates, the leader of the Damascene Jewish community, Palestinian leaders Izzat Darwaza and Akram Zuaiter. The Syrian government denied that there was a conflict with the Iraqi government and cited unsuitable road conditions due to heavy rainfall as the reason al Hashimi's body could not be transported to Baghdad, but it is well known that the mutual antagonism between the two governments precluded the al Hashimi family's initial wishes for al Hashimi's burial. On 27 January, al Hashimi's family agreed to have him buried at the Mausoleum of Saladin, adjacent to the Umayyad Mosque.