Кіріспе

Тарту университеті (UT; Universitas Tartuensis) – Эстонияның Тарту қаласында орналасқан мемлекеттік зерттеу университеті. Бұл Эстонияның ұлттық университеті және елдегі ең ірі әрі ең көне университет. Университет 1632 жылы швед Ливониясының, Ингрияның және Карелияның генерал-губернаторы барон Йохан Скитте «Академия Густавиана» деген атпен құрылған. Король Густав Адольфтың ратификациясы корольдің 6 қарашадағы Лютцен шайқасында (1632 ж.) қаза болғанға дейін алынған. Университетте шамамен 14 300 студент оқып жатыр, олардың 1800-нен астамы – шетелдік студенттер. Көптеген оқу бағдарламаларында оқыту эстон тілінде жүргізіледі. Сонымен қатар, 30 ағылшын тіліндегі бағдарлама бар: 3 бірінші деңгейлі бағдарлама және 27 магистратура бағдарламасы, оның ішінде «Эразмус Мундус» бағдарламасы – «Аналитикалық химия саласындағы үздіктер». Университеттің тарихи ғимараттары «Ағарту дәуіріндегі университет идеяларының бейнесі» ретінде Еуропа мұрасы таңбасының тізіміне енгізілген. Университет Коимбра тобы мен Утрехт желісінің мүшесі болып табылады.

Густавиан академиясы

Университет бастапқыда Швецияның Ливония провинциясында Academia Gustaviana ретінде құрылған. Швеция империясында құрылған екінші университет болды, Уппсала университетінен (Уппсала, Швеция) кейін және Або академиясының (Турку, Финляндия) алдында. Академияның алғысы 1583 жылы Стефан Батори (сол кездегі Польша-Литва королі) құрған иезуит гимназиясы Gymnasium Dorpatense болды. 1601 жылға дейін, Тарту (Дорпат) поляк-литвалық үкімшілігі астында болғанда ол жұмыс істеді. Алғашқы студенттер 1632 жылдың 20-21 сәуірінде тіркелді. Academia Dorpatensis (Academia Gustaviana) ашылу салтанаты сол жылдың 15 қазанында өтті. Тартудағы академия философия, құқық, теология және медицина факультеттерімен жұмыс істеді, Уппсала университетінің құқықтарына ие болды. Ресей-швед соғысының салдарынан 1656 жылы Тарту университеті Таллинге көшірілді, ал 1665 жылы жабылды. 17 ғасырда болашақ көрнекті швед ғалымдары Урбан Хиарне, Олоф Верелиус, Арвид Моллер [sv] және басқалар осы университетте оқыды. Академиялық құрамда тарих профессоры Фридрих Менюс [sv] (Ливония тарихы, эстон фольклорына алғашқы ғылыми талдау) және теология профессоры Георг Манцелиус (1638 жылы латыш-неміс сөздігінің авторы) болды. 1690 жылы университет Academia Gustavo Carolina ретінде қайта құрылғаннан кейін Тарту қайтадан университет қаласына айналды. Жаңа университеттің академиялық құрамында математика профессоры Свен Димберг [sv] (Ньютон теориясына негізделген дәрістерді алғаш рет оқыған), риторика және поэзия профессоры Олоф Гермелин [sv], медицина профессоры Ларс Микрандер [sv] (бальнеологияның негізін қалаушы және табиғи минералды су көздерін ашқан) және философия, риторика және поэзия профессоры Майкл Дау болды. Қайта құрылғаннан кейін шамамен он жыл өткен соң, Швецияға қарсы коалиция (Ресей, Дания, Норвегия және Саксония, Польша, Литва) және 1695-1697 жылдардағы Ұлы ашаршылықтың нәтижесінде университет Тартудан Пярнуға көшірілді. Ақырында, 1699 жылдың 28 тамызында Пярнуда ашылған Academia Gustavo Carolina, 1710 жылдың 12 тамызында Ұлы Солтүстік соғысы кезінде Пярну орыс әскерлеріне берілгеннен кейін жабылды. Капитуляция шарты бойынша, орыстар Пярнудағы университетті сақтауға келісті. Алайда, университет тек 1802 жылы Балтық неміс Ritterschaften тарапынан қайта ашылды, жаңа неміс тілді университет қайта іске қосылды және оның жаңа жарғысы реформатор Ресей императоры Александр I бекітті.

Дорпат университеті

Университет 1802 жылғы сәуір айында Балтық немістері Эстонияда қайта ашылды. 1802 жылдан 1893 жылға дейін Дорпатта оқыту неміс тілінде жүргізілді. Осы кезеңде Дорпат екі ерекшелікке ие болды: ол бір жағынан неміс тілдес, екінші жағынан орыс университеттерінің құрамына кірді. Қаржылық және әкімшілік тұрғыдан екіншісі маңыздырақ болды; ал интеллектуалдық тұрғыдан, профессорлық-оқытушылар құрамы мен студенттеріне қатысты біріншісі маңыздырақ болды (профессорлардың жартысынан астамы Германиядан келді, кем дегенде үштен бірі Балтық немістері еді). Неміс тіліндегі 30 университеттің ішінде, олардың 23-і Германия империясының құрамында болды, Дорпат көлемі бойынша 11-орында тұрды. Оқыту жөнінен университет жергілікті Балтық неміс басшыларын және кәсіби топтарды, сондай-ақ кадрларды, әсіресе бүкіл Ресей империясының әкімшілік және денсаулық сақтау жүйесі үшін даярлады. Ғылым саласында ол халықаралық университет болды; 1860 жыл мен 1880 жыл аралығы оның «алтын ғасыры» болды. Жартылай неміс университеті болу құқығы Ресейдегі ұлтшыл ағымдардың күшеюімен жойылды, олар екі тілді университетті сақтап қалудан гөйі гетерогенділікті маңыздырақ деп санады. 1882 жыл мен 1898 жыл аралығында тіл, тағайындамалар және т.б. салаларында орысшалау саясаты жүргізілді, бірақ кейбір ерекшеліктер болды (мысалы, православие шіркеуінің қауіпті протестанттық көзқарастарды тарату үшін пайдаланылуы мүмкін деген қорқыныштан, оған 1916 жылға дейін неміс тілінде оқытуға рұқсат берілді). 1898 жылы қала мен университет Юрьев деп аталып, Германиядан келген барлық көрнекті ғалымдар кетіп қалды. Юрьев университеті 1918 жылға дейін болды, содан кейін күзгі семестрдің бір бөлігінде неміс оккупациясы кезінде Дорпат ретінде қайта ашылды. Ресейлік академиялық қызметкерлер мен студенттер Ресейдегі Воронеж қаласына қашып, Воронеж мемлекеттік университетінің негізін қалады, ол өзінің тарихын Тарту университетінің құрылуына дейін жетеді және оның кейбір материалдық мүліктерін әлі де сақтап тұр.

Тарту университеті (1919)

1918 жылы Эстония тәуелсіздік алғаннан бері, 1919 жылдан бастап Тарту университеті эстон тілінде білім беретін мекеме болып табылады. Университет 1941-1944 жылдары Эстонияны неміс әскері басып алған кезде Дорпаттағы Ostland Universität деп, ал 1940-1941 және 1944-1989 жылдары Кеңес одағының билігі тұсында Тарту мемлекеттік университеті (эстон тілінде: Tartu Riiklik Ülikool) деп аталды. Кеңес үкіметі кезінде эстон тілі оқудың негізгі тілі болып қалып келгенімен, кейбір курстар орыс тілінде оқытылып, бірнеше орыс тіліндегі оқу бағдарламалары болды. 1991 жылы Эстония тәуелсіздік алды, ал университеттің академиялық автономиясын толыққанды қалпына келтіру 1992 жылы қаржылық және академиялық стратегиялық жоспарлауды енгізумен байланысты. Қазіргі таңда университете орыс тілінде сабақтар өткізілмейді. Соңғы он жылда ұйымдық және құрылымдық өзгерістер, сондай-ақ кеңестік және Балтық неміс тарихының негізінде әртүрлі университет үлгілеріне (американдық, скандинавиялық, неміс) бейімделулер жүзеге асты. Соңғы кезде университет Эстонияда және әсіресе Тартуда Болон декларациясын қабылдаумен айналысып, оқу бағдарламалары мен зерттеулерде маңызды өзгерістерге, сондай-ақ ұйымдық орталықтандыруға күшті күш салуға себеп болды. Жақындағы жоспарлар кафедра жүйесін (американдану) және факультеттерді таратуды көздейді, бұл төрт ірі бөлімге (гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік ғылымдар, табиғат ғылымдары және медицина) бірігуге, ал оларды қысқа мерзімге тағайындалған декандар мен ректордың қаржылық әкімшілері басқаруына әкелуі тиіс.

Ғимараттар

Университеттің төрт мұражайы, ботаникалық бақтары және спорттық нысандары көбінесе жалпы жұртшылыққа ашық. Университетте 56 ғимарат бар, оның 11-і Тарту қаласының сыртында орналасқан; ал 31 ғимараты қаланың сәулеттік ескерткіштері ретінде әсемдеп тұр. 2023 жылдың мамыр айында Тарту университеті университет кампусының 160-тан астам орнының 360 градустық суреттерін қамтитын виртуалды саяхатын қайта іске қосты. Сонымен қатар, көптеген университет ғимараттары мен студенттер жатақханалары жақында салынып немесе жаңартылды, мысалы, Фон Бок үйі. Жаңа ғимараттардың көп бөлігі Мараямайсада (тарихи университет орталығынан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 2 км қашықтықта) орналасқан, олардың ішінде Технология институты, Биомедициналық орталық, химия ғимараты және жаңа физика ғимараты бар.

Кәсіпкерлік

Тарту университеті 154 бизнес-серіктеспен 10,2 миллион еуро сомасына келісімшарт жасаған. UT – Балтық елдеріндегі жеке және мемлекеттік сектордың ірі даму серіктестерінің бірі. Университет сондай-ақ Swedbank, The Linde Group, Pfizer, ABB Corporate Research, SUPER APPLI Inc, Eesti Energia Group, Telia AS және тағы да көптеген халықаралық компаниялармен тығыз жұмыс істейді. UT 60-тан астам стартап құрды, оның ішінде орналасқан жерге байланысты шешімдер ұсынатын Reach U және Positium бағдарламалық компаниялары, Icosagen биотехнология компаниясы және т.б. Соңғы 15 жылдың табысқа жеткен оқиғасы – Lactobacillus fermentum бактериясының ME 3 штаммының технологиясы, ол тамақ өнеркәсібінде қолдануға мүмкіндік береді. UT қызметкерлері мен студенттері бірлесіп жасаған және 2013 жылы орбитаға сәтті жіберілген ESTCube 1 студенттік спутнигі Эстонияны әлемдегі 41-ші ғарыш державасы етті. UT және Эстонияның Өмірлік ғылымдар университетінің ғалымдары арзан, энергияны үнемдейтін 3D-басылған үйлер салуға мүмкіндік беретін жаңа торф негізіндегі материалды әзірледі. UT Технология институтының зерттеушілерімен бірлесіп әзірленген, виртуалды киім кию бөлмесі болып табылатын инновациялық роботты манекен технологиясы "Rakuten Fits Me" деп аталады. Университет студенттер мен ғалымдарын кәсіпкерлікке бейімделуге және білімдерін экономикаға қолдануға ынталандырады. Университет барлық оқу бағдарламасына кәсіпкерлік курстарын енгізуді мақсат етіп отыр.

Докторантуралық оқу

Жыл сайын шамамен 120 докторлық диссертация қорғалады, бұл Эстониядағы барлық диссертациялардың жартысынан астам бөлігін құрайды. Тарту университетінде 1130 докторант оқиды, олардың шамамен 30 пайызы халықаралық студенттер. Тарту университеті сегіз докторлық бағдарлама ұсынады, оларды факультеттердегі докторлық білім беру орталықтары үйлестіреді. Әр бағдарлама факультет ұсынатын бірнеше мамандықтарды қамтиды. Докторлық білім беруді Өнер және гуманитарлық ғылымдар факультеті, Әлеуметтік ғылымдар факультеті, Медицина факультеті және Табиғат ғылымдары мен технологиялар факультеті жүзеге асырады.

Ұдайы білім беру

Тарту университеті Эстониядағы үздіксіз білім берудің ең ірі ұйымдастырушысы болып табылады және әр жылы 39 000-нан астам қатысушыға шамамен 1200 курс ұсынады.

Рейтингтер мен бедел

QS World University Rankings рейтингісі бойынша Тарту университеті 2023 жылы әлемде 296-шы орынды иеленді және Балтық елдерінің үздік университеті деп танылды. Университет сонымен қатар, Еуропа мен Орталық Азия аймағында дамушы елдер арасында 3-ші орында тұр. Times Higher Education World University Rankings оны әлемдік университеттердің 251–300 аралығында көрсеткен. Бұл Балтық елдерінің Еуропаның ең үздік 200 университетінің қатарына енген жалғыз университеті. UT 10 ғылыми сала бойынша әлемдегі ең көп сілтемеленген университеттердің 1%-ына кіреді. Тарту университеті түлектері құрған, бір мүйізді стартаптар тартқан венчурлік капитал көлемі бойынша Орталық және Шығыс Еуропада бірінші орынды жеңіп алды.

Түлектер

Университет мәліметінше, 2016 жылға қарай Тарту түлектері Эстония судьяларының 100%-ын, Эстония дәрігерлерінің, тіс дәрігерлерінің және фармацевттерінің 99%-ын, Эстония сот прокурорларының 95%-ын, Эстония адвокаттар алқасы мүшелерінің 87%-ын, Эстония үкіметіндегі министрлердің 60%-ын және Рийгикогу (Эстония Парламенті) мүшелерінің 40%-ын құрайды.

Халықаралық ынтымақтастық

Тарту университетінде 90 елден шамамен 1800 халықаралық студент оқиды. Олардың көп бөлігі Украина, Ресей және Финляндиядан келген. Студенттер алмасу бағдарламасы Эразмус аясында Тарту университеті 800-ден астам университетпен ынтымақтастық етеді. Университет шетелдік студенттерден жақсы баға алды және студенттер пікіріне негізделген Халықаралық студенттер қанағаттану сыйлығымен марапатталды. Тарту университеті LERU CE7 (LERU және Орталық Еуропа университеттерінің тобы), Еуропа университеттер қауымдастығы EUA, Коимбра тобы, Еуропалық зерттеуге бағытталған университеттер гильдиясы және Утрехт желісіне қатысады. Ол шамамен 70 университетпен екіжақты ынтымақтастық келісімдеріне қол қойды.