Кіріспе
Тегеран университеті (University of Tehran немесе UT, دانشگاه تهران) – Иранның Тегеранда орналасқан ең көне және ең танымал университеті. Өзінің тарихи, әлеуметтік-мәдени және саяси тұқым қуалауына, сондай-ақ ғылыми-зерттеу және оқыту профиліне байланысты, UT «Иранның ана университеті» (دانشگاه مادر) деп аталады. Халықаралық рейтингтерде UT Таяу Шығыстағы ең жақсы университеттердің бірі болып саналады және әлемнің үздік университеттерінің қатарында. Сонымен қатар, ол Ислам ынтымақтастық ұйымы (ИЫҰ) елдерінің ішінде білім беретін ең ірі институт болып табылады. Тегеран медицина ғылымдары университеті 2021 жылы Ислам әлемінің университеттер рейтингісінде 7-орынды иеленді. Университет 111 бакалаврлік, 177 магистрлік және 156 докторлық бағдарламаны ұсынады. Көптеген факультеттер 1851 жылы құрылған Дар әл-Фунун мен 1899 жылы құрылған Тегеран саяси ғылымдар мектебінен Тегеран университетіне қосылды. Университеттің негізгі кампусы қаланың орталық бөлігінде орналасқан. Дегенмен, басқа кампустар қала бойынша және қала маңында, мысалы, қаланың орталық-шығыс бөлігіндегі Баге Негарестан кампусы, қаланың орталық-батыс бөлігіндегі Солтүстік Амирабад кампустары және астана маңындағы Абурейхан кампусы да орналасқан. Университеттің ерекше дизайны мен заманауи сәулетімен (негізгі кампустағы Энгелаб көшесінде) орналасқан бас қақпасы – университеттің логотипі және жалпы мағынада Ирандағы білім берудің символы болып табылады. Университет көптеген халықаралық және мәдени шараларды өткізеді, ол академиялық қауымдастық өкілдерін, шетелдік туристерді және жергілікті тұрғындарды қызықтырады. Астананың басты мерекесі – жұма намазы әр жұма сайын университеттің негізгі кампусында өткізіледі. Университеттің танымал бакалавриат және магистратура бағдарламаларына түсу өте бәсекелі және Ғылым, зерттеу және технология министрлігі жыл сайын өткізетін ұлттық түсу емтиханын тапсырған студенттердің ең жоғарғы бір пайызымен шектеледі.
The University of Tehran (Tehran University or UT, دانشگاه تهران) is the oldest and most prominent Iranian university located in Tehran, Iran. Based on its historical, socio cultural, and political pedigree, as well as its research and teaching profile, UT has been nicknamed "The Mother University [of Iran]" (دانشگاه مادر). In international rankings, UT has been ranked as one of the best universities in the Middle East and is among the top universities of the world. It is also the premier knowledge producing institute among all OIC countries. Tehran University of Medical Sciences is in the 7th ranking of the Islamic World University Ranking in 2021. The university offers more than 111 bachelor's degree programs, 177 master's degree programs, and 156 PhD. programs. Many of the departments were absorbed into the University of Tehran from the Dar al Funun established in 1851 and the Tehran School of Political Sciences established in 1899. The main campus of the university is located in the central part of the city. However, other campuses are spread across the city as well as in the suburbs such as the Baghe Negarestan Campus at the central eastern part of the city, the Northern Amirabad Campuses at the central western part of the city and the Abureyhan Campus in the suburb of the capital. The main gate of the university with its specific design and modern architecture (at Enghelab Street at the main campus) is the logo of the university and in a more general sense, a logo of education in Iran. The university is one of the city's attractions, hosting many international and cultural events attracting academia, foreign tourists as well as local residents. The major festive of Friday Prayers of the capital is held at the university's main campus every Friday. Admission to the university's renowned undergraduate and graduate programs is very competitive and is limited to the top one percent of students who pass the national entrance examination administered yearly by the Ministry of Science, Research and Technology.
Тарих
Тегеран университетінің қазіргі түрін құруға алғашқы ресми қадам 1931 жылдың 31 наурызында жасалды. Осы кезде сот министрі Абдулхоссейн Теймурташ Нью-Йорктегі Колумбия университетінде докторлық диссертациясын аяқтаған Иса Седигеге Тегеранда университет құру үшін қажетті талаптар туралы хат жолдады. Иса Седи бұл хатты жаңа университет құрудың толық жоспарын жасауға шақыру ретінде қабылдады. 1933 жылдың қаңтар айында үкімет отырысында бұл мәселе талқыланды. Білім министрлігінің міндетін атқарушы министрі Әли Асғар Хекмат былай деді: "Елорданың гүлденуі мен мәртебесіне күмән жоқ, бірақ бірден-бір кемшілік – осы қалада «университет» жоқ. Бұл қала әлемнің басқа дамыған елдерінен қалып қоюда, бұл өкінішті жағдай". Оның сөздері жиналғандарға күшті әсер етіп, ұсыныс қабылданды. Сонымен, бастапқы 250 000 томандық бюджет бөлініп, Білім министрлігіне университет құруға қолайлы жерді табу және ғимаратты мүмкіндігінше жылдам салу үшін қажетті шараларды қабылдауға уәкілеттік берілді. Әли Асғар Хекмат Білім министрлігінде инженер ретінде жұмыс істеген француз сәулетшісі Андре Годардпен бірлесіп, университет орналасатын жерді іздеуге кірісті. Реза Шаһтың бұйрығымен Жалалиях бағы таңдалды. Жалалиях бағы сол кездегі Тегеранның солтүстігінде, Әмірабад ауылы мен Тегеранның солтүстік бекінісі арасында орналасқан. Бұл әдемі бақ 1900 жылдардың басында, Насыр әд-Дин Шаһтың өмірінің соңғы жылдарында, принц Джалал әд-Давланың бұйрығымен құрылды. Кампус ғимараттарының жоспарын француз сәулетшілері Роланд Дубруль мен Максим Сиру, швейцариялық сәулетші Александр Мозер, сондай-ақ Андре Годар, Николай Марков және Мохсен Форуги жасады. ХХ ғасырдың басындағы модернистік сәулеттің ықпалы бүгінде университет кампусында жақсы көрінеді. Тегеран университеті 1934 жылы ресми түрде ашылды. Әмір-Абад (Солтүстік Карегар) кампусы 1945 жылы, екінші дүниежүзілік соғыс аяқталып, американдық әскерлер бұл жерді тастап кеткеннен кейін қосылды. Университет 1937 жылы алғаш рет әйел студенттерді қабылдады. 1935 жылы, елдегі білім беру саясатының аясында, бұрын тек ерлерге арналған университет әйелдерге де есігін ашты. 1986 жылы Иран Парламенті (Маджлис) университеттегі медицина факультетін Тегеран медицина ғылымдары университетінен (ТМҒУ) бөліп, денсаулық сақтау және медициналық білім министрлігінің басшылығына беру керектігін шешті. Қазіргі таңда 13 000-нан астам студенті бар ТМҒУ Ирандағы ең үздік медициналық оқу орны болып саналады.
"Of course, there is no doubt on the thriving state and the glory of the capital, but the only obvious deficiency is that this city has no 'university'. It is a pity that this city lags far behind other great countries of the world." His words had a profound impact on everyone in the meeting, resulting in the acceptance of the proposal. Thus allocating an initial budget of 250,000 Tomans, the Ministry of Education was authorized to find a suitable land for the establishment of the university and take necessary measures to construct the building as soon as possible. Ali Asghar Hekmat in collaboration and consultation with André Godard, a French skillful architect – who was serving the Ministry of Education as an engineer, promptly began looking for a suitable location for the university grounds. By the orders of Rezā Shāh, the compound of Jalaliyeh garden was selected. Jalaliyeh garden was located in the north of the then Tehran between Amirabad village and the northern trench of Tehran. This beautiful garden, full of orchards was founded in the early 1900s during the final years of Nasir ad Din Shah, by the order of Prince Jalal ad dawlah. The master plan of the campus buildings was drawn up by French architects Roland Dubrulle and Maxime Siroux, Swiss architect Alexandre Moser, as well as Andre Godard, Nicolai Markov and Mohsen Foroughi. The influences of early 20th century modernist architecture are today readily visible on the main campus grounds of the university. The University of Tehran officially inaugurated in 1934. The Amir abad (North Karegar) campus was added in 1945 after American troops left the property as World War II was coming to an end. The university admitted women as students for the first time in 1937. In 1935, the formerly males only university opened its doors to women as part of the country's sweeping universal education policy. In 1986, the Iranian parliament, known as the Majlis of Iran, stipulated that the university's overcrowded College of Medicine be separated into the independent Tehran University of Medical Sciences (TUMS), and that TUMS be placed under the leadership of the new ministry of health and Medical Education. With over 13,000 current students, TUMS remains the best medical school in Iran.
Ғылыми-зерттеу және құрал-жабдықтар
Тегеран университеті ұлттық және халықаралық деңгейде көптеген мәдени және академиялық шараларды өткізеді. ТУ халықаралық конференциялар, семинарлар мен шеберлік сабақтарын өткізуде шетелдік елдердің ынтымақтастығына ие. 2008 жылы 1000-ға жуық ТУ профессоры мен аспиранты университеттің қаржысымен халықаралық конференцияларға қатысты. Сонымен қатар, ТУ-де шетелден келген көптеген делегациялар мен профессорлар тұрақты түрде болады. Тегеран университеті Иранның Ғылым және технология министрлігімен "Суару желілерін бағалау және жетілдіру", "Ағаштардың селекциясы және биотехнологиясы", "Егіншілік, сұрыптау және биотехнология", "Қолданбалы электромагниттік жүйелер", "Жер логистикасы", "Тұрақты қала құрылысы және дамуы", "Сәулеттік технологиялар", "Құбылыстар мен өсімдік ауруларын биологиялық бақылау", "Ауылдық зерттеулер және жоспарлау", "Жоғары өнімді материалдар", "Бақылау және интеллектуалды өңдеу", "Су бассейндерін тұрақты басқару", "Жылдам өсетін ағаш түрлерін қолданбалы басқару", "Геодезия және апаттарды басқару", "Инженерлік және инфрақұрылымдық басқару", "Мұнай және газ" салаларындағы ғылым орталығы (قطب علمی) ретінде тағайындалды. Бұл тағайындау аталған тақырыптар бойынша ғылыми жетістіктерге және инвестицияланған қаражатқа негізделген ұлттық беделге байланысты. Елдегі ғылым орталықтарының он бес пайызы, үкімет тарапынан мойындалған, Тегеран университетінде орналасқан, бұл 40-тан астам зерттеу орталығымен бірге ТУ-дің ғылыми зерттеулерге берілгендігін қамтамасыз етеді. Бұл орталықтар мен факультеттерде 3500-ден астам зертхана жұмыс істейді. Сонымен қатар, Тегеран университеті 50-ден астам ғылыми журналдар шығарады, олардың кейбіреулері ISI индексінде тіркелген. Тегеран университетінің Орталық кітапханасы мен құжаттама орталығы 1967 жылдан бері Халықаралық кітапханалар қауымдастығы мен ұйымдары федерациясының (IFLA) мүшесі болып табылады. Орталық кітапхана – Ирандағы ең ірі академиялық кітапхана. Кітапхана әртүрлі факультеттердегі 35 мамандандырылған кітапхананы толықтырады, олардың барлығы университеттің ғылыми мақсаттарын ілгерілетуге бағытталған. Қазіргі таңда Орталық кітапхана және құжаттама орталығы 65 мыңнан астам мүшелеріне қызмет көрсетеді. Ол күн сайын 5000-нан астам пайдаланушыны қабылдайды. Кітапхана өз ресурстарын 13 негізгі жинақта ұсынады (олардың көпшілігі университеттің көрнекті профессорларының сыйлықтары). Тегеран университетінің қолжазбалар жинағына парсы, араб және түрік тілдеріндегі 17 мыңнан астам қолжазба кіреді. Сондай-ақ, кітапханада қолжазбаларды сақтау үшін заманауи орталық бар. Тегеран университетінің баспасы (ТУБ), академиялық кітаптарды шығаруға бағытталған, бүгінгі күнге дейін 5000-нан астам кітап жарық көрді және қазіргі уақытта күніне орта есеппен бір кітаптан астам кітап шығарады. ТУБ-тің ел бойынша 96-дан астам дистрибьютор агенттері бар, сондай-ақ Ауғанстанда бір агенті бар.
Беделділік
Тегеран университеті мемлекеттік университет болып табылады және оның қаржыландыруын Иран үкіметі жүзеге асырады. Ұлттық университетке кіру емтиханының ең жоғары нәтижелерін көрсеткен түлектер үшін барлық мемлекеттік университеттерде білім тегін. Университеттердің қабылдау сыйымдылығынан төмен нәтиже көрсеткендер оқу ақысын толық немесе жартылай төлеуге міндетті. 2011 жылы Тегеран университеті 70 миллион доллар көлеміндегі ең жоғары бюджетті Ирандағы барлық университеттердің арасында алды.
Эмблемалар
Тегеран университетінің эмблемасы, Көркемсурет факультетінің белгілі оқытушысы Мұхсен Моғадамның жобалауымен, Сасанид дәуірінің рельефтері мен мөрлерінде кездесетін бейнеге негізделген. Бұл ретте, ол Ктесифон қаласында табылған әшекейлік рельефтің көшірмесі болып табылады. Мөр – меншік белгісі. Сасанид дәуірінде осындай мөрлер отбасының символы ретінде әшекейлік рельефтерде, монеталарда және күміс ыдыстарда қолданылған. Сасанид пәһлеви жазуы осы белгілерде пайдаланылғандықтан, олар монограмма сипатына да ие. Мотив екі бүркіт қанатының арасына орналасқан. Осындай мотивтерді осы дәуірдің басқа бейнелерінде де кездестіруге болады, мысалы, патшалық тәждерде, әсіресе Сасанид дәуірінің соңында. Мөрлермен безендірілген тәждер «Шахнамеде» «екі қауырсынды тәж» деп аталған. Қанаттар арасындағы мотив пәһлеви жазуын біріктіру арқылы жасалған. Кейбір ғалымдар осы бейнелерді оқуға тырысқан. Жазу «Афзут» (Амруд) түрінде, яғни «мол және артушы» мағынасын береді.
Түстер
Тегеран университетінің ресми түсі – Тегеран университеті көгі (RGB: 29,160,196).
Бас кіреберіс
Тегеран университетінің бас кіреберісі 1965 жылы университеттің Көркем өнер факультетінің студенті Корош Фарзами жобалап, «Arme Construction Company» құрылыс компаниясы салған. Бұл қақпалар Иранның 50 000 риалдық банкнотасының арт жағында бейнеленген.
Кітапханалар мен мұражайлар
Тегеран университетінің Орталық кітапханасы мен құжаттама орталығы, Иранның ең ірі академиялық кітапханасы ретінде, ғылым, технология және әдебиеттің түрлі салаларындағы бай және кең көлемді ресурстарды қамтиды. Кітапхана қорына миллионнан астам кітап, мерзімді басылымдар, қолжазбалар, микрофильмдер, иллюстрациялық көшірмелер, тарихи құжаттар мен фотосуреттер, литографиялық кітаптар, академиялық диссертациялар, ғылыми құжаттар мен карталар, сондай-ақ ағылшын, француз, неміс, орыс, итальян және басқа тілдердегі 120 000-нан астам кітап кіреді. 1967 жылдан бері Орталық кітапхана мен құжаттама орталығы Халықаралық кітапханалар және институттар федерациясының (IFLA) мүшесі болып табылады. Кітапханада құнды қолжазбалар жинағы бар, оған тарихи құжаттар, микрофильмдер, иллюстрациялық қолжазбалар, сирек кітаптар, литографиялық кітаптар, тарихи фотосуреттер және ғалымдар мен саясаткерлердің қолжазбалары кіреді. Бұл жинаққа парсы және басқа тілдердегі 17 000-ға жуық томдық қолжазба кіреді. Кітапхананың Сақтау және қалпына келтіру бөлімінде мамандандырылған зертхана, жаңарту шеберханасы және арнайы кітап мұқабалау кеңсесі орналасқан.
Саяси рөлі
Тегеран университетінің ирандық элита арасындағы орталық орны оны көптеген саяси оқиғалар мен мәдени туындылардың ортасына айналдырды. Тарихшылар үшін Тегеран университеті соңғы тарих кезеңіндегі саяси оқиғалардағы маңызды рөлімен ең жақсы есте қалады. Осы оқу орнының қақпасының алдында шахтың әскері наразы студенттерге оқ атып, көптеген адамдарды өлтірді, бұл 1979 жылғы Иран революциясын одан әрі күшейтті. Сол жерде және 20 жыл өткен соң, 1999 жылдың шілдесінде, алайда, анағұрлым аз студенттер полициямен қақтығысты. Тегеран университеті (ТУ) әрқашан саяси қозғалыстар мен идеологияның бекінісі болды. ТУ-да елдің басшылары, көбінесе жұма күні намаз оқығанда, ең әсерлі сөздерін жеткізеді. 1979 жылғы Ислам революциясынан бері университеттің негізгі кампусы мен оны қоршаған көшелер Тегеранның жұма намазына арналған орынға айналды. Тегеран университетінің Иранның ішкі саяси және әлеуметтік аренадағы рөлі соншалықты маңызды болды, 2005 жылдың қарашасынан (2008 жылдың ақпанына дейін) жоғары дәрежелі ислам ғалымы университет ректоры (президенті) болып тағайындалды, ол Фараджи Дананы (электротехника факультетінің профессоры) алмастырды. Аятолла Аббасали Амид Занжани (عباسعلی عمید زنجانی) – құқық профессоры, 1979 жылғы революцияда Аятолла Хомейнимен тығыз байланыста болғанымен және Ислам революциясына дейін шахтың түрмесінде отырғанымен белгілі. 2008 жылдың ақпанында ирандық экономист, Иранның бұрынғы вице-президенті және Иранның Басқару және жоспарлау ұйымының басшысы Фархад Рахбар университеттің жаңа (31-ші) ректоры болды. 2009 жылғы президенттік сайлаудың нәтижелеріне наразылық білдіру үшін Тегеран университетінің 119 оқытушысы 2009 жылдың 15 маусымында отставкаға кеткені хабарланды: нақты мәліметтерді анықтау қиын болғанымен, көбінесе немесе барлық отставкалар қабылданбаған сияқты.