Кіріспе

1980 жылы Мартин Скорсезе түсірген фильм
1980 жылғы фильм

Сюжет

1941 жылы Джейк ЛаМотта – жас, дамып келе жатқан орта салмақтағы боксшы, ол Джимми Ривске қарсы алғашқы жеңілісін даулы шешімнен кейін қабылдайды. Джейктің інісі Джой орта салмақтағы чемпиондық атаққа ие болу мүмкіндігін мафиялық байланыстарының бірі Салви Баттспен талқылайды, бірақ ол мафияның көмегінен басып тартады, чемпиондықты өз шарттарымен жеңгісі келеді. Біраз уақыттан кейін Джейк Бронкстегі бассейінде он бес жасар Виккині көреді. Ол бұрыннан үйленген және Викки кәмелетке толмаған болса да, онымен қарым-қатынас құруға тырысады. 1943 жылы Джейк Шугар Рей Робинсонды жеңіп, үш аптадан кейін реванш өткізеді. Джейк жекпе-жек барысында Робинсонды басып озуға қарамастан, төрешілер таңқаларлықтай Робинсонның пайдасына шешім шығарады, ал Джой Робинсонның жеңгенін, себебі ол келесі аптада әскерге шақырылатын еді деп санайды. 1945 жылы Джейк Виккиге үйленеді. Джейк Виккиге басымдық танытып, оның басқа еркектерге деген сезімі бар деп үнемі алаңдайды. Оның қызғанышы келесі қарсыласы Тони Жанироны жергілікті мафия басшысы Томми Комо мен Виккидің көз алдында аяусыз ұрып-соққанда айқын көрінеді. Джой Копакабанадағы жеңіс туралы журналистермен сөйлескенде, Викки Салви мен оның тобымен бірге үстелге жақындағанын көріп, алаңдап қалды. Джой Виккимен сөйлеседі, ол Джейкпен некеде қанағаттанбайтынын білдіреді. Викки Салвимен қарым-қатынаста екен деген қате түсінікпен Джой оған клуб сыртында болған төбелес кезінде шабуыл жасайды. Кейін Комо оларға кешірім сұрауға бұйрық береді, ал Джой Джейкке егер ол чемпиондық атаққа қол жеткізгісі келсе, алдымен жеңіліске ұшырауы керек екенін айтады. Джейк Білли Фокспен келесі жекпе-жегін әдейі жеңіліске ұшыратады және нашар өнер көрсеткеннен кейін ғимараттан ысқырылып шығарылады. Көп ұзамай ол жекпе-жектің нәтижесіне күдік тудырғандықтан федерациядан шеттетіледі, бұл оны қатты мазалайды. Бірақ ол қызметіне қайта оралып, 1949 жылы Марсель Серданға қарсы орта салмақтағы чемпиондық титулын жеңіп алады. Бір жылдан кейін Джейк Виккидің басқа біреумен қарым-қатынаста екеніне күмәнданады. Ол Джойдан онымен қарым-қатынаста болғанын сұрайды, бұл Джойды ашуландырып, оны кетіп қалуға мәжбүр етеді. Кейін Джейк Виккиге оның басқа біреумен болған қарым-қатынасы туралы сұрақ қояды, бұл Виккидің Джой, Салви және Томмимен жыныстық қатынаста болғанын саркастикалық түрде мойындауына әкеледі. Ашуға беріліп, Джейк, оның соңынан Викки еріп, Джойдың үйіне барады және оны әйелі Ленора мен балаларының көз алдында ұрып-соғады, содан кейін Виккині есінен айырады. Кейін Викки үйге оралып, кетіп қалуы мүмкін екенін айтады, бірақ олар татуласады. 1950 жылы Лоран Дотюйльге қарсы он бес раундтық жекпе-жекте чемпиондық белбеуін қорғағаннан кейін, ол жекпе-жектен кейін ағасына кешірім сұрау үшін қоңырау шалады, бірақ Джой Салви екінші жақта екенін түсініп, оны қорлай бастағанда, Джейк үнсіздік сақтап қоңырауды қояды. Ағасынан алыстаған Джейк мансабының құлдырағанын көреді және ақыр соңында ол 1951 жылы соңғы кездесуінде Шугар Рей Робинсонға титулын жоғалтады. 1956 жылы қартайған және семіз Джейк зейнеткерлікке шығып, отбасымен бірге Майамиге көшіп келеді. Ол өзінің иелігіндегі түнгі клубта түні бойы болғаннан кейін, Викки оған ажырасуды және балаларының толық қамқорлығын қалайтынын айтады. Сондай-ақ, егер ол оларға жақындаса, полиция шақырамын деп қорқытады. Кейін ол клубтағы кәмелетке толмаған қыздарды ер адамдармен таныстырғаны үшін тұтқындалады. Ол өзінің чемпиондық белбеуіндегі зергерлік бұйымдарды пайдаланып, қылмыстық істен босатуға тырысады. 1957 жылы ол түрмеге түседі, өзінің бақытсыздығын қайғылы түрде күмәнмен қарайды және үмітсіздіктен жылайды. 1958 жылы Нью-Йоркке оралғаннан кейін ол Джоймен кездеседі, ол оның құшағын қарсылықпен қабылдайды. 1964 жылы Джейк түрлі клубтарда комедиялық қойылымдар жасайды. Шоу алдында сахна артында ЛаМотта сахнаға шығу алдында "Мен – боспын" деп ән шырқап, "Водосточная труба" фильмінен цитаталар келтіріп, көлеңкелік бокспен өз өнерін көрсетуге дайындалады.

Даму

"Ашулы бұқа" Роберт Де Ниро "Крестный отец" фильмінің екінші бөлімін түсіріп жүргенде, фильмнің негізі болған автобиографияны оқығанда туды. Де Ниро кітаптың жазу стиліне көңілі толмаса да, Джейк ЛаМотта кейіпкеріне қызығушылық танытты. Ол кітапты Мартин Скорсезеге "Алиса енді мұнда тұрмайды" фильмін түсіріп жүргенде көрсетті, оның жобаны қарастыруына үміттене отырып. Скорсезе фильмді түсіру мүмкіндігін бірнеше рет қабылдамады, тіпті кітаптың бір бөлігін оқығанына қарамастан, "Ашулы бұқа" нені білдіріп тұрғанын түсінбеді. Спортқа қызығушылық танытпаған ол, ЛаМоттаның қандай мамандық иесі екенін білгенде: "Боксшы ма? Бокс маған ұнамайды. Бала кезімде де бокс маған қызықсыз көрінетін, мен оны түсіне алмадым". Оның спортқа қатысты жалпы пікірі: "Доппен ойналатын барлық нәрсе жаман". Содан кейін кітап фильмнің болашақ сценарийін жазушы Мардик Мартинге берілді, ол: "Мәселе мынада, осы тақырып жүз рет қайталанып кеткен – бауырымен және әйелімен мәселесі бар, ал мафия оны қуалайтын боксшы". Де Ниро тіпті Роберт Чартофф пен Ирвин Винклер продюсерлеріне де кітапты көрсетті, олар Скорсезе келіссе ғана көмектесуге дайын еді. Есірткінің шамадан тыс дозасынан жаймен қайтып келгеннен кейін Скорсезе фильмді түсіруге келісті, бұл оның өмірін ғана емес, сонымен қатар мансабын да құтқару үшін. Скорсезе Джейк ЛаМоттаның тарихына жеке қатысы бар болды және бокс рингісінің "өмірде не істесең де, метафора" бола алатынын көрді, бұл оның кино түсірумен паралельді, "сіз фильмдер түсіресіз, әр жолы рингте боласыз". Фильмге дайындық Скорсезе 8 мм түсті кадрларды түсірумен басталды, онда Де Ниро рингте бокспен айналысты. Бір күні түсірілген кадрларды Де Нироға, Майкл Чэпманға және оның досы, британдық режиссер Майкл Пауэллге көрсеткенде, Пауэлл қолғаптардың түсі сол кезде тек қоңыр, қан қызыл немесе қара болатынын атап өтті. Скорсезе "Ашулы бұқаны" қара-ақ түспен түсіруді таңдауының бір себебі де осы. Басқа себептер фильмді сол кездегі басқа түсті фильмдерден ерекшелеу және түсті фильмдердің өңі жоғалуының мәселесін мойындау болды, бұл Скорсезе мойындаған мәселе еді. Скорсезе зерттеулеріне көмектесу үшін Мэдисон Сквер Гардендегі екі жекпе-жекке барып, қанды губка және арқандағы қан сияқты маңызды егжей-тегжейлерді анықтады (кейін фильмде қолданылды). Де Нироның айтуынша, United Artists Мартиннің сценарийін ешқандай жағдайда қабылдамайды. Оқиға журналист Пит Хамиллдің 1930 және 1940 жылдардағы стильдегі бокс, "спорттың ұлы қара ханзадасы" деп аталатын көзқарасына негізделген. Де Ниро алғашқы нұсқаны оқып болғаннан кейін әсерленбеді. 1978 жылдың тамызында "Таксиші" сценарийін қайта жазу үшін Пол Шредер шақырылды. Олар ЛаМоттаның киім ауыстыру бөлмесінде жалғыз қалғандағы "Мен де үміткер бола алатын едім" деген сөздерін айтқан соңғы сахнаның да авторы болды. Джейк ЛаМотта рөлін ойнауға міндеттенген Де Ниро Скорсезеге оның ағасы Джой мен әйелі Викки рөлін ойнауға беймәлім актерлерді табуға көмектесе бастады. Джой ЛаМотта рөлі бірінші болып бекітілді. Де Ниро "Өлім жинаушы" атты төмен бюджетті телефильмді қарап отырғанда, Джо Песси ойнаған жас қылмыскер рөлін (сол кездегі белгісіз және күресіп жүрген актер) идеалды кандидат деп тапты. Де Ниро мен Скорсезеден фильмде ойнау туралы ұсыныс алғанға дейін Песси төрт жыл бойы фильмде жұмыс істемеген және Нью-Джерсидегі итальяндық мейрамханада жұмыс істеген. Джейктің екінші әйелі Викки рөліне (соңғы фильмде Викки деп аталды) көп қызығушылық болды, бірақ Песси Нью-Джерсидегі дискотекада көрген суретінен кейін сол кездегі белгісіз Кэти Мориартиді ұсынды. Режиссердің әкесі Чарльз Скорсезе Томми Комоның туысы Чарли рөлінде кинодағы тұңғыш рет пайда болды. Ал Джейк ЛаМотта оның жаттықтырушысы болды, оны Нью-Йорктегі Граммерси клубында Аль Сильванимен бірге жаттықтырып, оны қалыпқа келтірді. Актер бокс өзіне табиғи келгенін байқады; ол орта салмақтағы боксшы ретінде қатысып, Бруклиндегі рингте үш жекпе-жектің екеуінде жеңіске жетті, комментатор оны "жас ЛаМотта" деп атады. Джейк ЛаМоттаның айтуынша, Де Ниро барлық уақыттағы 20 үздік орта салмақтағы боксшылардың бірі болды. Бокс сахналарын түсіруге жоспарланған бес апталық кесте күткеннен ұзаққа созылды, бұл Скорсезеге қысым жасады. Евье айтуынша, Джейктің түнгі клубтағы сахнасы 3 желтоқсанда Сан-Педродағы жабық клубта түсірілді. Түрмедегі камерадағы бас соғу сахнасы Де Нироның минималды операторлық топты қатыстыруын қадағалап, құрылған декорацияда түсірілді – тіпті дыбыс операторы да болмады. Фильмнің соңғы сахнасы, онда Джейк ЛаМотта айнаның алдында тұр, түсірілімнің соңғы күні түсірілді, 19 дубль жасалды, олардың тек 13-ы ғана фильмге қолданылды. Скорсезе ағайынымен қарым-қатынасын түсінуге тырысқанда атмосфераның мұңды болуын қалады. Франк Уорнер жасаған дыбыс жинағы деликатты процесс болды және алты айға созылды. 2012 жылы "Ашулы бұқа" Мошендік фильмдер редакторылар гильдиясымен тарихтағы ең жақсы монтаждалған фильм деп танылды.

Авторлық құқық бойынша даулар

Паула Петрелла, Франк Петреллоның мұрагері, оның туындылары фильмнің дереккөздері болған деген шағыммен, 2009 жылы MGM-нің 1991 жылғы фильмнің авторлық құқығын жаңаруына негізделген авторлық құқық бұзу туралы сотқа шағым түсірді. 2014 жылы Жоғарғы Сот Petrella v. Metro Goldwyn Mayer, Inc. ісінде Petrella-ның талабы MGM-нің "laches" деп аталатын қорғанысынан өткенін мәлімдеді, бұл заңдық қағида сотталушыларды талапкерлердің ұзақ күтуінен қорғайды. Сот істі қарау үшін төменгі сатыдағы сотқа қайтарды, яғни Петрелла өзінің талабының дұрыстығын бағалауға мүмкіндік алды. 2015 жылы MGM Петрелламен келісімге келді.

Кассалық жинақ

Зорлық-зомбылық пен ашудың қайнатылуы, тиісті жарнамалық кампанияның жоқтығы фильмнің бюджеті 18 миллион доллар болса да, кассада тек 23 миллион доллар жинауына себеп болды. Театрлардан шыққан кезде ол прокаттан 10,1 миллион доллар тапты (1980 жылғы 10,1 доллар қазіргі шақта шамамен <есептелген сома> миллионға тең). Скорсезе өзінің болашақ мансабына алаңдады және продюсерлер мен студиялар оның фильмдерін қаржыландырудан бас тартуы мүмкін деп қорқады.

Мұра

1980 жылдардың соңында «Ашулы бұқа» фильмі заманауи классика ретінде беделін қалыптастырды. Ол көптеген киносыншылар жүргізген сауалнамаларда 1980-ші жылдардың ең жақсы фильмі деп танылды және Скорсезедің ең жақсы туындысы, сондай-ақ американдық киноның ең көрнекті фильмдерінің бірі саналады. Роджер Эберт сияқты бірнеше белгілі киносыншылар осы фильмді бірден классикалық туынды деп жариялап, Скорсезедің бұрынғы үмітінің іске асқанын айтты. Эберт оны 1980 жылдардың ең жақсы фильмі және барлық уақыттағы он ең ұлы фильмнің бірі деп мәлімдеді. АҚШ Конгресі кітапханасы фильмді «мәдени, тарихи және эстетикалық тұрғыдан маңызды» деп бағалап, 1990 жылы Ұлттық кино тізіліміне енгізуге ұсынды. «Time» журналы «Ашулы бұқаны» «барлық уақыттың 100 үздік фильмі» тізіміне қосты. «Variety» журналы фильмді 50 ең жақсы фильмнің тізімінде 39-шы орынға орналастырды. «Entertainment Weekly» журналының «Барлық уақыттың 100 ең жақсы фильмі» тізімінде «Ашулы бұқа» бесінші орынды иеленді. Фильм «Велосипед ұрылары» және «Вертиго» фильмдерімен бірге «Sight & Sound» журналының 2002 жылғы ең жақсы фильмдерге арналған сауалнамасында 6-шы орынға таңдалды. «Sight & Sound» журналының сол жылғы режиссерлер мен киносыншылардың тізімдерін біріктіргенде, «Ашулы бұқа» 1975 жылдан бері түсірілген барлық фильмдердің арасында ең көп дауыс жинады. 2002 жылы «Film4» 100 ең жақсы фильмге арналған сауалнама өткізді, онда «Ашулы бұқа» 20-шы орынды иеленді. Британдық кино нұсқаулығы «Halliwell’s Film Guide» фильмді «Ең жақсы 1000 фильм» байқауында жетінші орынға қойды. «TV Guide» журналы да фильмді 50 ең жақсы фильмнің тізіміне енгізді. «Movieline» журналы фильмді 100 ең жақсы фильмнің тізіміне қосты. Леонард Мальтин «Ашулы бұқаны» өзінің «20 ғасырдың 100 көруге тиіс фильмі» тізіміне енгізді. «Video Detective» журналы фильмді барлық уақыттың ең жақсы 100 фильмінің тізіміне қосты. Роджер Эберт «Роберт Де Нироның «Ашулы бұқа» фильміндегі өзіне сенімді боксшыдан семіз түнгі клуб иесіне айналуы» эпизодын барлық уақыттың 100 ең керемет кино сәттерінің бірі деп атады. Ұлттық киносыншылар қоғамы фильмді «100 қажетті фильм» тізімінде 75-ші орынға қойды. «Rolling Stone» журналы фильмді соңғы 100 жылдағы 100 ең қайтпас фильмнің тізімінде 6-шы орынға ие етті. «L.A. Daily News» газетінің 1997 жылғы оқырмандар жүргізген сауалнамасы фильмді ең жақсы американдық фильмдердің тізімінде 64-ші орынға орналастырды. Американың жазушылар гильдиясы фильмді барлық уақыттың 76-шы ең жақсы сценарийі деп атады. «Time Out Film Guide» журналының «100 жылдық ең жақсы 100 фильм» тізімінде «Ашулы бұқа» 7-ші орында тұр, сондай-ақ 1998 жылғы оқырмандар жүргізген сауалнамада «Арабияның Лоренсімен» бірге 16-шы орынды бөлісті. 2008 жылы «Empire» журналы «Барлық уақыттың ең жақсы 500 фильмі» сауалнамасын өткізді, онда 10 000 оқырман, 150 кино өндіруші және 50 киносыншы қатысты, нәтижесінде «Ашулы бұқа» 11-ші орынға ие болды. «The New York Times» газеті де фильмді 1000 фильмнің ұқсас тізіміне енгізді. 2010 жылы «Total Film» журналы фильмді «Барлық уақыттың ең жақсы 100 фильмі» тізіміне қосты. «FilmSite.org» сайты, «American Movie Classics» компаниясының еншілес кәсіпорны, «Ашулы бұқаны» 100 ең жақсы фильмнің тізіміне енгізді. Сонымен қатар, «Films101.com» сайты фильмді барлық уақыттың ең жақсы фильмдердің тізімінде 17-ші орынға қойды. 2012 жылы «Motion Picture Editors Guild» фильмді өзінің мүшелері арасында жүргізілген сауалнама нәтижесі бойынша барлық уақыттың ең жақсы монтаждалған фильмі деп таныды. 2012 жылғы «Sight & Sound» сауалнамаларында фильм киносыншылардың сауалнамасында 53-ші, ал режиссерлердің сауалнамасында 12-ші орынды иеленді. Скорсезедің замандастары, мысалы Фрэнсис Форд Коппола, оны әрдайым барлық уақыттың сүйікті фильмдерінің тізіміне қосады. 2015 жылы «Raging Bull» әлемдік киносыншылардың дауыс беруімен «BBC» телеарнасының «100 ең жақсы американдық фильмдер» тізімінде 29-шы орынды иеленді.

Саундтрек

Мартин Скорсезе сол кезде танымал болған музыкадан саундтрек құрастыруға шешім қабылдады, бұл үшін жеке 78 айналымдық пластинкалар жинағын пайдаланды. Роби Робертсонның көмегімен әндер мұқият таңдалды, олар сол дәуірдің көңіл-күйін бейнелейтіндей, радиода, бассейндерде немесе барлар мен клубтарда естілетін музыка болды. Кейбір әндердің мәтіні диалогтарға енгізілді. Итальян композиторы Пьетро Масканидің "Cavalleria rusticana" операсынан алынған "Intermezzo" Скорсезе мен редактор Тельма Шонмейкер фильмнің ашылу титрлерінде сынақтан өткеннен кейін "Raging Bull" фильмінің басты тақырыбы ретінде таңдалды. Фильм шыққаннан көп уақыт өткен соң, 2005 жылы екі дискілі саундтрек жарық көрді, себебі көптеген әндердің құқықтарын алу қиындық тудырды. Скорсезе бұл әндерді Нью-Йоркте өскен кезіндегі естеліктерінен таңдады.

Келесі бөлім туралы дау

2006 жылы Variety басылымы Sunset Pictures компаниясының «Ашулы бұқа II: Джейк ЛаМоттаның тарихын жалғастыру» деген атпен фильмді дамытып жатқанын хабарлады. Бұл фильм ЛаМоттаның өмірін түпнұсқа фильмдегі оқиғалардан бұрын және кейін қамтиды, осы аттас естеліктер бойынша айтылады. Фильм түсірілімі 2012 жылдың 15 маусымында басталды, онда егде жастағы ЛаМоттаны Уильям Форсайт, ал жас нұсқасын (бірінші фильмдегі оқиғалардан бұрын) Моеан Ария сомдады. Мартин Гиги режиссерлік еткен фильмде Джо Мантенья, Том Сайзмор, Пенелопа Энн Миллер, Наташа Хенстридж, Алисия Витт, Рей Уайз, Гарри Хамлин және Джеймс Руссо Рокки Грациано рөлінде де ойнады. 2012 жылдың шілдесінде United Artists иелері MGM ЛаМотта мен жаңа фильмнің продюсерлеріне қарсы оның шығуына кедерес келтіру үшін сотқа шағымданып, фильмді тоқтатуды талап етті. MGM түпнұсқа кітаптың кез келген ресми жалғасын жасауға құқығы бар екенін, олардың талабын ЛаМотта мен автор Питер Савидждің түпнұсқа фильмнің продюсерлері Чартофф Винклермен жасаған келісімге негіздеді. MGM айыпталушылар фильмді түпнұсқа фильмнің жалғасы деп жариялап, оның беделін «бұзып» жіберуі мүмкін екенін мәлімдеді. 2012 жылдың тамызында сот ісі тараптардың келісімімен аяқталды, жаңа фильмнің продюсерлері оны «Бронкс бұқасы» деп атап, «Ашулы бұқаның» жалғасы ретінде таныстырмауға келісті. Фильм 2016 жылы көрсетілді.