Кіріспе
Азаматтардың қару-жараққа ие болу құқығы
Қару-жарақ сақтау және тасымалдау құқығы (көбінесе қару тасымалдау құқығы деп аталады) – адамдардың өмірін, бостандығын және мүлігін қорғау үшін қару-жараққа заңды түрде ие болу құқығы. Қару-жарақ құқығының мақсаты – өзін-өзі қорғау, сондай-ақ аң аулау және спорттық шаралар. Қару-жарақ сақтау және тасымалдау құқығын кепілдендіретін елдерге Албания, Чехия, Гватемала, Украина, Мексика, АҚШ, Йемен және Швейцария кіреді.
Өмірбаян
1689 жылғы Құқықтар туралы жарлық Англияның протестант азаматтарына "өздерін қорғау үшін жағдайларына сәйкес және заңмен рұқсат етілген қару-жарақтарға ие болуға" мүмкіндік берді, сондай-ақ ағылшын тәжінің тұрақты әскер ұстауына немесе протестанттардың қару ұстау құқығына араласуына шектеу қойды, егер "католиктер қаруланған және заңға қайшы әрекет етіп жатқан болса". Сондай-ақ, қару ұстау құқығын реттеу тәждің емес, Парламенттің құзырында екені белгіленді. 18 ғасырда сэр Уильям Блэкстон қару-жарақ иелену құқығының "қарсы тұру және өзін-өзі сақтаудың табиғи құқығына" көмекші екенін жазды, бұл құқық заңмен рұқсат етуге және жағдайға қарай бекітілуге жатады. 17 ғасырда қолданылған "қару" термині соғысқа дайындалу процесін білдіреді. Ол көбінесе қарудың синонимі ретінде қолданылады. Бұл құқықты жазбаша конституцияға енгізу сирек кездеседі. 1875 жылы ұлттық конституциялардың 17 пайызында қару ұстау құқығы қарастырылған. 20 ғасырдың басынан бері "бұл көрсеткіш 9 пайыздан төмен және азайып келеді". "АҚШ-тың қару-жарақ құқығы – шын мәнінде американдық ерекшелік" деген мақалада 1789 жылға дейінгі конституциялардың тарихи шолуы мен салыстырмалы талдауы жасалған.
Гватемала
Гватемала конституциясы қару ұстау құқығын қорғағанмен, бұл құқық тек "заңмен тыйым салынбаған қаруларға" ғана қолданылатынын көрсетеді.
Гондурас
Гондурас конституциясы қару ұстау және алып жүру құқығын қорғамайды. Заңнамада тікелей айтылмағанмен, егер адам заңда белгіленген талаптарды орындаса, Гондурас заңдарына сәйкес қару ұстауға және алып жүруге лицензия алуға құқылы.
Мексика
Мексиканың 1857 жылғы конституциясында қару ұстау құқығы алғаш рет қойылды. Оның бастапқы нұсқасында бұл құқық АҚШ Конституциясының екінші түзетуіне ұқсас терминдермен сипатталған. 1917 жылғы Мексиканың жаңа конституциясы бұл құқықты шектеді, оның қолданылуы жергілікті полиция ережелеріне сәйкес болуы тиіс деп белгіледі. 1917 жылғы Конституцияға тағы бір өзгеріс енгізілді. Осыдан бастап мексикалықтар қару ұстау құқығын тек өз үйлерінде ғана пайдалана алады, ал одан әрі осы құқықты пайдалану федералдық заңмен реттеледі.
Америка Құрама Штаттары
Ағылшын ортақ құқығы дәстүрі бар АҚШ-та жазбаша ұлттық конституция құрылмас бұрын қару сақтау және қолдану құқығы ұзақ жылдар бойы қолданылып келді. Бүгінде бұл құқық АҚШ Конституциясымен және көптеген штаттардың конституцияларымен арнайы қорғалады.
Чехия
Тарихи тұрғыдан алғанда, Чехия азаматтық қару-жарақ иеленуді таратуда алдыңғы қатарда болды. Кейіннен 1852 жылға дейін қару тасымалдау рұқсатсыз жүргізілді, бірақ Императорлық Ереже № 223 қару тасымалдауға рұқсат алу талабын қайта енгізді. Бұл заң 1939 жылғы неміс басқыншылығына дейін күшінде болды. Кез келген адам қару-жарақ лицензиясын алуға құқылы, одан кейін қару-жарақ сатып ала алады. D (кәсіби қызмет) және E (өзін-өзі қорғау) лицензияларының иелері, бұл лицензиялар да міндетті түрде беріледі, өздерін қорғау үшін екі жасырын қару тасымалдай алады. Қарулы болу құқығы заңмен қорғалады. 2016 жылдың желтоқсан айында Чехия Парламентіне конституцияға қару ұстау және алып жүру құқығын қосу туралы ұсыныс енгізілді. Бұл ұсынысты Депутаттар Палатасы 2017 жылдың 28 маусымында 139 дауыспен 9 қарсы дауыспен мақұлдады. Бірақ ол Сенатта қажетті қолдау таба алмады, онда 59 сенатордың тек 28-і оны қолдады (конституциялық көпшілік 36 дауыс). 2019 жылдың қыркүйегінде 35 сенатор жаңа ұсыныс енгізді, содан кейін 2021 жылдың 21 шілдесінде жаңа сөйлем қосылып, оған сәйкес «өз өмірін немесе басқа адамның өмірін қару қолдану арқылы қорғау құқығы заңмен белгіленген шарттарда кепілдендіріледі».
Швейцария
Швейцарияда 1997 жылғы Қару туралы заңтың 3-бабына сәйкес, қару ұстауға заңмен бекітілген құқы бар. Швейцарияда барлық дене күші бар ер азаматтарды әскери қызметке шақыру жүзеге асырылады, бұл олардың шақырылған жағдайда үйде толық автоматты қару сақтауын талап етеді. 20 мен 34 жас аралығындағы әрбір ер адам әскери қызметке шақырылуға үміткер саналады және қысқа мерзімді активтік қызметтен кейін, әдетте, жасқа толғанға дейін немесе қызмет етуге қабілетсіз болғанға дейін әскери міліцияға қабылданады. 2009 жылдың желтоқсанына дейін бұл ер адамдар мемлекеттік үкіметтен берілген таңдаулы ату қаруларын және жартылай автоматты қол қаруларын қарулы күштерге тіркелген кезде үйде сақтауға міндетті болды. 2010 жылдың қаңтар айынан бастап олар жеке қаруларын мемлекеттік қару қоймасына тапсыру мүмкіндігіне ие болды. 2007 жылдың қыркүйегіне дейін сарбаздар үйде сақтау үшін мөрленген қорапта 50 оқ мемлекеттік үкіметтен алды; 2007 жылдан кейін оқ-дәріні үйде сақтауға тек 2000-ға жуық арнайы жасақ әскерлеріне рұқсат берілді. 2011 жылдың ақпан айында өткен референдумда сайлаушылар қарулы күштердің мүшелерін өз мылтықтары мен тапаншаларын әскери полигондарында сақтауға міндеттейтін және жеке меншік атыс қаруын тіркеуді талап ететін азаматтардың бастамасын қабылдамады.
Йемен
Йемен қару-жарақ ұстауға және тасымалдауға заңмен берілген құқықты мойындайды. Оқ атар қарулар оңай да заңды түрде қолжетімді.
Қарулы қастандық пен қару-жарақ алып жүру құқығының саясаты
Қаруды ұстап тұру және алып жүру құқығына заңдық шектеулерді заң шығарушылар көбінесе атыс қаруымен байланысты зорлық-зомбылық пен қылмысты азайту мақсатымен енгізеді. Олардың іс-әрекеттері мұндай ережелерді қолдайтын саяси топтардың ықпалынан туындауы мүмкін. Брейди кампаниясы, Snowdrop кампаниясы және Million Mom March – қару ұстау және алып жүру құқығына қатаң шектеулер қоюға шақыратын науқандардың мысалдары. Оқиғалар туралы статистиканы алу қиын болуы мүмкін, бірақ қару иелену және қаруға байланысты өлім-жітім мәселесі бойынша көптеген деректер бар.
Біріккен Ұлттар Ұйымының қылмыстық құқық пен сот төрелігін зерттеу жөніндегі өңіраралық институты
Біріккен Ұлттар Ұйымының Өңіраралық қылмыс пен сот әділдігін зерттеу институты (UNICRI) қару иеленудің әртүрлі деңгейлері бар елдерді салыстырып, қару иелену деңгейі мен қарумен жасалған адам өлтірулердің, сондай-ақ қару иелену деңгейі мен қарумен жасалған өз-өзіне қол жұмсаудың арасындағы байланысты зерттеді. Осы екі арада "маңызды корреляция" байқалды:
1989 және 1992 жылғы Халықаралық қылмыс зерттеулері барысында он сегіз елде қару иелену туралы деректер жиналды, сонымен қатар Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) қарумен және басқа құралдармен жасалған өзін-өзі өлтіру және адам өлтіру туралы мәліметтері де қолжетімді болды. Бұрынғы зерттеуде, алғашқы Халықаралық қылмыс зерттеуіне (ICS) қатысқан он төрт елдің нәтижелері және реттік корреляциялар (Спирманның rho) бойынша, қару иелену атыс қаруын қолдану арқылы жасалған өз-өзіне қол жұмсау мен адам өлтіруді арттыруы мүмкін екені, бірақ басқа тәсілдермен жасалған өз-өзіне қол жұмсау мен адам өлтіруді азайта алмайтыны көрсетілді. Осы талдауда 1992 жылғы ICS-ке жататын төрт қосымша ел де қамтылды және Пирсонның корреляциялық коэффициенттері пайдаланылды. Нәтижелер бұрынғы зерттеуде ұсынылғандарды растады.
UNICRI сондай-ақ қару иелену деңгейі мен адам өлтірудің немесе өз-өзіне қол жұмсаудың басқа түрлері арасындағы байланысты зерттеді, соның нәтижесінде қару иеленудің жоғары деңгейі басқа түрдегі адам өлтірулерді немесе өз-өзіне қол жұмсауды күшейте ме, әлде оларды ығыстыра ма екені аныталды. Олар "қарудың кең таралған иеленуі басқа құралдармен жасалған өлім-жітім оқиғаларының ықтималдығын азайтатыны анықталған жоқ. Осылайша, қару-жарақ көбейген сайын адамдар пышақтар мен басқа да қауіпті құралдарды жиі қолдануын тоқтатпайды, бірақ көбінесе қару-жарақ көбейген сайын өз-өзіне қол жұмсау мен кісі өлтірудің құрбандары көбейеді" деп хабарлады. Зерттеушілер "біз білетініміз, қару басқа құралдармен жасалған өлім-жітімдерді азайта алмайды, бірақ олар атыс-дабылмен бірге жүреді. Мұның себебін білмесек те, қарудың өлімге әкелетін рөл атқаратынына күмәніміз жоқ" деген қорытынды жасады.
Басқа
Басқа зерттеулер қарудың саны адам өлтірудің немесе өзін-өзі өлтірудің жалпы санына әсер етпейтінін, бірақ қару қолданып жасалған адам өлтірулер мен өзін-өзі өлтірулердің үлесіне әсер ететінін көрсетеді. Қоғамдық денсаулық сақтауды сынап тартатын, қару құқығын қолдайтын және "Surgical Neurology International" журналының бас редакторы Мигель Фария 2012 жылы қару ұстау және алып жүру құқығы конституциялық түрде қорғалғанын ғана емес, сонымен қатар атыс қаруының қоғамдық денсаулық сақтау саласы назардан тыс қалдырған пайдалы аспектілері бар екенін айтты. 2012 жылы "Annual Review of Public Health" журналында жарияланған зерттеуде қару-жарағы бар үйлерде өзін-өзі өлтіру көрсеткіші, қару-жарағы жоқ үйлерге қарағанда жоғары екені анықталды.