Халықаралық қатынастардағы протекторат: 17 ғасырдан бергі британдық үлгілер
Protectorate
Халықаралық қатынастардағы протекторат – қорғаушы мемлекеттің басқа елді қорғауы. Тәуелсіздігін сақтап, ішкі істерін басқарады, бірақ жоғары билікті мойындайды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Халықаралық қатынастардағы ұғым: 17 ғасырдағы британдық протекторат.
Concept in international relations
the 17th century British protectorate
Халықаралық қатынастар саласында протекторат – басқа мемлекеттің агрессия мен заң бұзушылықтардан қорғауындағы мемлекет. Бұл – ішкі істерінің басым бөлігінде автономияға ие, бірақ тікелей иелік етілмей, күшті егемен мемлекеттің жоғары билігін мойындайтын тәуелді аумақ. Қайырдында, протекторат әдетте келісім шарттарына сәйкес белгілі міндеттемелерді қабылдайды. Протекторат колониядан жергілікті билеушілерінің болуымен, тікелей иеленудің болмауымен және әмірші мемлекет тарапынан отарлаудың сирек кездесуімен ерекшеленеді. Өзінің "халықаралық құқықтық статусын" сақтай отырып, басқа мемлекеттің қорғауында болатын мемлекет протекторат емес, "қорғалған мемлекет" деп аталады.
A protectorate, in the context of international relations, is a state that is under protection by another state for defence against aggression and other violations of law. It is a dependent territory that enjoys autonomy over most of its internal affairs, while still recognizing the suzerainty of a more powerful sovereign state without being a possession. In exchange, the protectorate usually accepts specified obligations depending on the terms of their arrangement. A protectorate is different from a colony as it has local rulers, is not directly possessed, and rarely experiences colonization by the suzerain state. A state that is under the protection of another state while retaining its "international personality" is called a "protected state", not a protectorate.
Тарих
Протектораттар – халықаралық қатынастардың ең көне нысандарының бірі, олардың тарихы Рим империясына дейін жетеді. Civitates foederatae – шетелдік қатынастарда Римге бағынышты қалалар еді. Орта ғасырларда Андорра Франция мен Испанияның протектораты болған. Қазіргі заманғы протекторат туралы түсініктер он тоғызыншы ғасырда қалыптасты.
Protectorates are one of the oldest features of international relations, dating back to the Roman Empire. Civitates foederatae were cities that were subordinate to Rome for their foreign relations. In the Middle Ages, Andorra was a protectorate of France and Spain. Modern protectorate concepts were devised in the nineteenth century.
Сыртқы қатынастар
Іс жүзінде протектораттың сыртқы қатынастары көбінесе тек қорғаушы мемлекетпен ғана болады және ең маңызды халықаралық істерді басқаруды соған жүктейді. Саяси және тәжірибелік себептерге байланысты қорғау қатынастары әдетте жарияланбайды, бірақ "қорғаушы мемлекетпен ерекше шартты қатынастары бар тәуелсіз мемлекет" сияқты жұмсақ тілмен сипатталады. Қорғалатын мемлекет әлемдік картада басқа тәуелсіз мемлекеттер сияқты бейнеленеді. Мемлекеттің халықаралық басқаруын халықаралық ұйым қорғаушы болған жағдайдағы қорғаудың халықаралық түрлерінің бірі деп қарастыруға болады.
In practice, a protectorate often has direct foreign relations only with the protector state, and transfers the management of all its more important international affairs to the latter. For political and pragmatic reasons, the protection relationship is not usually advertised, but described with euphemisms such as "an independent state with special treaty relations" with the protecting state. A protected state appears on world maps just as any other independent state. International administration of a state can also be regarded as an internationalized form of protection, where the protector is an international organisation rather than a state.
Колониялық қорғау
Нигерияның колониясы және протектораты, Лагостың колониясы және протектораты сияқты көптеген аймақтар колониялық қорғау нысаны болды. Колониялық қорғау шарттары көбінесе отарлық қорғау аймақтарындағыдан әлдеқайда нашар болды. Протекторат көбінесе колония сияқты де-факто жағдайға дейін төмендетілді, бірақ бұрынғы жергілікті мемлекет жанама басқару агенті ретінде сақталды. Кейде протекторат басқа бір жанама басқару түрі арқылы құрылды: өз еуропалық мемлекетінде (бірақ географиялық тұрғыдан теңізден тыс) де-факто мемлекет болып табылатын, өз сыртқы саясатымен және көбінесе өз қарулы күштерімен тәуелсіз ел болуға рұқсат етілген жарғылық компания. Шындығында, протектораттар көбінесе қорғалатын мемлекет тиісінше келісімге келмеген жағдайларда немесе сол мемлекеттердегі күмәнді билік тарапымен ғана келісім жасалғанда жарияланды. Колониялық қорғаушылар жиі бірнеше протекторатты жаңа, жасанды бірлікке біріктіру туралы шешім қабылдады, протектораттармен кеңеспей, протектораттың мәртебесі мен тұтастығын сақтауға көмектесуге байланысты протектордың теориялық міндетін ескермей. 1885 жылғы 26 ақпандағы Берлин келісімі еуропалық отаршылдық державаларға Қара Африкада (олардың арасында бөлінген соңғы аймақ) дипломатиялық хабарлама арқылы, тіпті жерді нақты иеленбестен протектораттар құруға мүмкіндік берді. Тарихтың бұл кезеңі Африка үшін күрес деп аталады. Осыған ұқсас жағдай – колония және протекторат сияқты терминдердің ресми түрде қолданылуы – бұл тек колонизатор немесе қорғаушы үшін ғана ыңғайлы болған, олардың билігінде (де-факто) болған, қорғаушы немесе "жабайы" колониялық билік арқылы басқарылған көршілес аумақтардың бірігуі.
Multiple regions—such as the Colony and Protectorate of Nigeria, the Colony and Protectorate of Lagos, and similar—were subjects of colonial protection. Conditions of protection are generally much less generous for areas of colonial protection. The protectorate was often reduced to a de facto condition similar to a colony, but with the pre existing native state continuing as the agent of indirect rule. Occasionally, a protectorate was established by another form of indirect rule: a chartered company, which becomes a de facto state in its European home state (but geographically overseas), allowed to be an independent country with its own foreign policy and generally its own armed forces. In fact, protectorates were often declared despite no agreement being duly entered into by the state supposedly being protected, or only agreed to by a party of dubious authority in those states. Colonial protectors frequently decided to reshuffle several protectorates into a new, artificial unit without consulting the protectorates, without being mindful of the theoretical duty of a protector to help maintain a protectorate's status and integrity. The Berlin agreement of February 26, 1885, allowed European colonial powers to establish protectorates in Black Africa (the last region to be divided among them) by diplomatic notification, even without actual possession on the ground. This aspect of history is referred to as the Scramble for Africa. A similar case is the formal use of such terms as colony and protectorate for an amalgamation—convenient only for the colonizer or protector—of adjacent territories, over which it held (de facto) sway by protective or "raw" colonial power.
Достық қорғау
Достық қорғау – мысалы, Ұлыбританияның Ион аралдарының Біріккен Штаттарына жасаған қорғауында – шарттар көбінесе протекторат үшін өте тиімді болады. Қорғаушының саяси мүддесі жиі моральдық сипатта болады (қалыптасқан моральдық міндеттеме, бедел, идеология, ішкі қолдау немесе династиялық, тарихи немесе этномәдени байланыстар). Сондай-ақ, қорғаушының мүддесі бәсекелес немесе жау күштеріне қарсы тұру болып табылады, мысалы, бәсекелес тараптың стратегиялық маңызы бар аймақтарды алуына немесе бақылауда ұстауына жол бермеу. Бұл өте әлсіз протектораттың сыртқы қатынастарын басқару құқығынан бас тартуын білдіруі мүмкін, бірақ бұл ешқандай нақты құрбандық болмайды, себебі протекторат қорғаушының күші болмағанда оларды ұқсас түрде пайдалана алмауы мүмкін. Достық қорғауды ірі державалар басқа христиандық (көбінесе еуропалық) мемлекеттерге және маңыздылығы жоқ мемлекеттерге жиі ұсынды. 1815 жылдан кейін христиан емес мемлекеттер (мысалы, қытайлық Цин әулеті) де басқа, әлдеқайда әлсіз мемлекеттерге достық қорғау көрсетті. Қазіргі заманда достық қорғаудың бір түрі микромемлекеттердің маңызды немесе шешуші ерекшелігі ретінде қарастырылуы мүмкін. Дюменскийдің (2014) ұсынған анықтамасына сәйкес: «Микромемлекеттер – қазіргі заманғы қорғалған мемлекеттер, яғни өздерінің географиялық немесе демографиялық шектеулеріне қарсы саяси және экономикалық тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін егемендіктің белгілі бір атрибуттарын ірі державаларға бір жақты түрде жүктеуге қабілетті егемен мемлекеттер».
In amical protection—as of United States of the Ionian Islands by Britain—the terms are often very favourable for the protectorate. The political interest of the protector is frequently moral (a matter of accepted moral obligation, prestige, ideology, internal popularity, or dynastic, historical, or ethnocultural ties). Also, the protector's interest is in countering a rival or enemy power—such as preventing the rival from obtaining or maintaining control of areas of strategic importance. This may involve a very weak protectorate surrendering control of its external relations but may not constitute any real sacrifice, as the protectorate may not have been able to have a similar use of them without the protector's strength. Amical protection was frequently extended by the great powers to other Christian (generally European) states, and to states of no significant importance. After 1815, non Christian states (such as the Chinese Qing dynasty) also provided amical protection of other, much weaker states. In modern times, a form of amical protection can be seen as an important or defining feature of microstates. According to the definition proposed by Dumienski (2014): "microstates are modern protected states, i. e. sovereign states that have been able to unilaterally depute certain attributes of sovereignty to larger powers in exchange for benign protection of their political and economic viability against their geographic or demographic constraints".