Кіріспе

Нұри Паша әл Саид (1888–1958) – Ирактың мандаттық және Хашимит патшалығы кезеңіндегі ирактық саясаткер. Ол түрлі маңызды министрлік лауазымдарды атқарды және Ирактың премьер-министрі болып сегіз рет қызмет етті. 1930 жылы британдық мандат кезінде премьер-министр болып тағайындалғаннан бастап Нұри монархия тұсында Ирактағы маңызды саяси тұлға болды. 1930 жылғы Англо-Ирак келісімі Ұлыбританияға Ирактағы тұрақты әскери артықшылықтарды берді, сонымен қатар елдің номиналды тәуелсіздігіне және 1932 жылы Ұлттар Лигасына мүше болуына жол ашты. 1941 жылы нацистік үкіметті билікке әкелген Ирак төңкерісінен кейін Нұри елден қашуға мәжбүр болды, бірақ британдықтар бастаған араласудан кейін ол премьер-министр болып қайта тағайындалды. 1950-ші жылдардың басында Нұри үкіметі Ирактың экономикасында мұнайдың маңызды рөл атқара бастағанына байланысты Ирак Мұнай Компаниясымен роялтилер бойынша 50/50 пайыздық пайда бөлісу туралы келісім жасады. Бұл келісім, сондай-ақ Иракты дамыту кеңесінің құрылуы, Иракта жан-жақты экономикалық өсуді ынталандыруға бағытталған бірқатар масштабты жоспарлар мен жобаларды қамтыды, ал жеке сектор елдің экономикалық қызметінде басымдыққа ие болды. Дегенмен, кедейлердің еңбек жағдайлары жеткілікті деңгейде жақсартылмады, бұл монархияға қарсы сезімдердің күшеюіне әсер етті. 1955 жылы Бағдад келісімінің жасалуы елдегі наразылықты одан әрі күшейтті. Өзінің мансабының көп бөлігінде даулы тұлға болған Нұри 1950-ші жылдардың соңында ирактық қоғамның көптеген топтары арасында беделсіз болды. Оның саяси көзқарастары ирактық ұлтшылдық, консерватизм, батысқа бағыну, антикоммунизм және анти-насеризмнің үйлесімі ретінде қарастырылды, ал оның қарсыластары елдің өзгерген әлеуметтік жағдайларына бейімделуде сәтсіз болды деп есептеді. 1958 жылдың шілдесінде төңкеріс болды, нәтижесінде Хашимит монархиясы құлатылды. Нұри елден қашып кетуге тырысты, бірақ тұтқындалып, өлтірілді.

Ерте мансап

Бағдадта Солтүстік Кавказдан шыққан орта таптағы сүннит мұсылман отбасында дүниеге келген. Әкесі мемлекеттік есепші болған. Нұри 1906 жылы Стамбулдағы әскери колледжді бітірді, 1911 жылы сол жердегі штаб колледжінде Осман империясының әскери офицері ретінде оқыды және 1912 жылы сол провинцияның итальяндық оккупациясына қарсы тұру үшін Осман Триполитаниясына жіберілген офицерлердің бірі болды. 1915 жылы Ливияда Жафар әл-Аскаримен бірге британдықтарға қарсы қимылдаған белгілі партизандық лидер болды. Мысырда британдықтарға түскен соң, ол Жафармен бірге араб ұлтшылдығына көшті және Хиджаз әміршісі Фейсал ибн Хусейн басқаратын Араб көтерілісіне қатысты, ол кейін Араб Сириясының қысқа ғана уақытқа патшасы болды, ал содан кейін Ирактың патшасы болып тағайындалды. Бір операцияда Нұри Т. Е. Лоуренс пен оның британдық армия жүргізушісімен бірге Rolls Royce бронеавтомобилінің экипажы болды. Фейсалдың басшылығымен қызмет еткен басқа ирактық офицерлер сияқты, ол жаңа саяси элитаның құрамына кірді.

Ирак монархиясының бастапқы ұстанымдары

Нұри 1918 жылы түрік әскерлері шегінген соң Фейсал үшін Дамаскіді басып алған араб әскерлеріне жетекшілік етті. 1920 жылы Фейсал француздар тарапынан тақтан түсірілген кезде Нұри қуғынға ұшыраған монархпен бірге Иракқа кетіп, 1922 жылы Ирак полициясының алғашқы бас директоры болды. Ол осы лауазымды өзіне адал адамдармен толтыру үшін пайдаланды, және осы тактиканы келесі қызметтерінде де қайталады; оның кейінгі жылдарығы зор саяси беделінің негізі осы болды. Ол Фейсалдың сенімді серігі болды, ол 1924 жылы оны әскердің бас қолбасшысының орынбасары етіп тағайындады, осылайша әскердің үкіметке адалдығын қамтамасыз етуді көздеді. Тағы да Нұри осы лауазымды өзінің билігін арттыру үшін пайдаланды. 1920 жылдары ол патшаның жаңа мемлекеттің қарулы күштерін құру саясатын қолдады, ол Шариф офицерлерінің – бұрынғы Осман әскерлерінің адалдығына негізделген, олар үкіметтің тірегі болды.

Бірінші рет Премьер-Министр

Фейсал алғаш рет 1929 жылы Нуриді премьер-министрлікке ұсынды, бірақ британдықтарды қарсылықтарынан бас тартуға көндіру 1930 жылға дейін мүмкін болмады. Бұрынғы тағайындамаларда болғандай, Нури өзінің жақтастарын үкіметтегі маңызды лауазымдарға жылдам тағайындады, бірақ бұл патшаның мемлекеттік қызметтегі қолдаушыларын әлсіретті және екеуінің арасындағы бұрынғы жақын қарым-қатынас уытты. Нуридің премьер-министр ретіндегі алғашқы қадамдарының бірі – 1930 жылғы Англо-Ирак келісімін қол қою болды. Бұл келісім британдықтардың мандаттық өкілеттіктерін бекітіп, толық тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін де елдегі тұрақты әскери артықшылықтарды сақтап қалды, сондықтан ол халық арасында ұнамады. 1932 жылы ол Ұлттар Лигасына Ирактың үлкен тәуелсіздік алуы үшін жақтаушылық танытты. 1932 жылдың қазан айында Фейсал Нуриді премьер-министрліктен босатып, оның орнына Наджи Шәүқатты тағайындады, бұл Нуридің ықпалын азайтты. Келесі жылы Фейсалдың қайтысы мен Газидің таққа отыруы Нуридің сарайға кіру мүмкіндігін одан әрі шектеді. Оның ықпалына кедергі келтірген тағы бір фактор – 1935 жылы тұңғыш рет премьер-министр болған Ясин әл Хашими болды. Дегенмен, Нури әскери топтар арасындағы беделін сақтап, британдықтардың сенімді серігі ретінде биліктен алыс болған жоқ. 1933 жылы британдықтар Газиді сыртқы істер министрі етіп тағайындауға көндірді, ол 1936 жылғы Бакр Сидқи төңкерісіне дейін осы лауазымды атқарды. Алайда, оның британдықтармен тығыз байланысы, мемлекеттік маңызды лауазымдарда қалуына көмектессе де, қалған халықтық қолдауын жойды.

Әскермен араласу

Бакр Сидқи төңкерісі Нуридің тағдырын Ирактағы британдықтармен тығыз байланыстырғандығын көрсетті: ол құлатылған үкіметтің саясаткерлерінің ішінде британдық елшілікке паналаған жалғыз адам еді, ал оның қабылдаушылары оны Мысырға жер аударып жіберді. 1937 жылдың тамызында Бағдадқа оралған ол полковник Салах әл-Дин әл-Саббахпен бірлесіп, билікке қайта оралуды жоспарлай бастады. Бұл Премьер-министр Джамиль аль Мидфаиді қатты алаңдатты, ол британдықтарды Нуридің елден кеткені жөн болатын, тәртіпсіздік тудырушы екеніне көндірді. Олар Нуриді Лондонға Ирак елшісі қызметіне тағайындауға ықпал етті. Газибен қарым-қатынасынан үмітін үзген ол енді Сауд әулетімен ынтымақтастыққа баруды жасырын түрде ұсынды. 1938 жылдың қазан айында Бағдадқа оралған Нури әл-Саббахпен қайта байланыс орнатып, Мидфаи үкіметін құлатуға оны көндірді. Әл-Саббах және оның жақтастары 1938 жылдың 24 желтоқсанында төңкеріс жасады, ал Нури премьер-министр болып қайта тағайындалды. Ол патшаның жартылай інісі, ханзада Зейдтің орнын нығайту арқылы патшаны ықпалдан шығаруға тырысты. Сонымен қатар, британдықтар Газидің жеке радиостанциясындағы ұлтшылдыққа толы хабарларынан ашуланды. 1939 жылдың қаңтарында патша Рашид Әли әл-Гейланиді Корольдік Диван басшысы етіп тағайындап, Нуриді одан әрі ренжітті. Нұридің қарсыластарына қарсы күресі сол жылдың наурыз айында жалғасты, ол Газиді өлтіруге жасалған қастандық жоспарын ашып, оны әскердегі офицерлерді тазартуға себеп етіп пайдаланды. 1939 жылдың 4 сәуірінде Гази автокөлік апатында қаза тапқан кезде, Нури оның өліміне қатысы бар деген күдік туды. Патшаның жерлеу рәсімінде көпшілік: "Газидің қаны үшін жауап бересің, Нури!" деп ұран салды. Ол Газидің мұрагері, әлі кәмелетке толмаған Фейсал II үшін Абд әл-Иланың регент болуын қолдады. Жаңа регент бастапқыда Нуридің ықпалына бой ұсынды. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде Германия Польшаға шабуыл жасады. Көп ұзамай Германия мен Ұлыбритания соғысқа кірісті. Англия-Ирак келісімінің 4-бабына сәйкес, Ирак Германияға соғыс жариялауға міндетті болды. Бірақ бейтараптық саясатын сақтау үшін Нури ирактық қарулы күштері Ирак шегінен тыс жерде қолданылмайтынын мәлімдеді. Неміс шенеуніктері елден қуылды, бірақ Ирак соғыс жарияламады. Осы кезде Еуропадағы оқиғалар Иракқа әсер ете бастады; 1940 жылдың маусымындағы Франция шайқасы кейбір араб ұлтшылдарының АҚШ пен Түркия үлгісінде Германия мен Италияға қарай бейтараптыққа ұмтылуына себеп болды, британдық соғыс күш-жігеріне қатысудан гөрі. Нұри көбінесе Ұлыбританияны қолдаса, әл-Саббах Германияға жақын тұрды. Басты әскери одақтасын жоғалту Нұридің "оқиғаларға әсер ету мүмкіндігін тез жоғалтуына" әкелді.

1940 жылдары регентпен бірге өмір сүру

1941 жылдың сәуірінде бейтараптыққа жақтас топтар билікті басып алып, Рашид Әли әл-Кайланиді премьер-министр етіп тағайындады. Нұри британдықтар бақылауындағы Трансиорданияға қашып кетті; оның қолдаушылары оны Каирге жіберді, бірақ Бағдадты басып алғаннан кейін оны қайта әкеліп, британдық оккупация кезінде премьер-министр қызметіне тағайындады. Ол осы лауазымды екі жарым жылдан астам уақыт бойы сақтап тұрды, бірақ 1943 жылдан бастап регент министрлерді таңдауда үлкен рөл атқара бастады және көбірек тәуелсіздікке ұмтылды. Ирак 1947 жылдың соңына дейін британдық әскери оккупацияда қалды. Ол 1945 жылдың шілдесінен 1946 жылдың қарашасына дейін, сондай-ақ 1948 жылдан 1949 жылдың қаңтарына дейін Ирак Сенатының төрағасы болып қызмет етті. 1947 жылы регенттің либералды саясатқа құмарлығы қалыптасқан тәртіптің алдында тұрған мәселелерді шешуге көмектеспеді. Монархия орнағаннан бері елдің әлеуметтік және экономикалық құрылымы айтарлықтай өзгерді, қала халқының саны артты, орта тап қарқынды өсті, шаруалар мен жұмысшы табының саяси санасы жоғарылады, олардың арасында Ирак коммунистік партиясының ықпалы күшейді. Дегенмен, саяси элита, үстем таптармен тығыз байланысы мен ортақ мүдделері болғандықтан, монархияны сақтап қалуға қажетті радикалды қадамдар жасауға шамасы келмеді. Монархияның соңғы он жылында билікті сақтап қалуға жасалған әрекеттерде регент емес, Нұри үлкен рөл атқарды, бұл оның жоғары саяси шеберлігінің арқасында болды.

Режим саяси тәртіпсіздікке қарсылық білдіруде

1946 жылғы қарашада мұнайшылар ереуілі полицияның ереуілшілерді қырғынға ұшыратуымен аяқталып, Нури қайтадан премьер-министр болып тағайындалды. Ол қысқа мерзімге либералдар мен ұлттық демократтарды үкіметке қабылдады, бірақ көп ұзамай әдетте жақтаған репрессивті саясатына оралды, 1947 жылғы қаңтарда көптеген коммунистерді тұтқындауға бұйрық берді. Тұтқынға алынғандардың ішінде партия хатшысы Фахд та болды. Сонымен қатар, Ұлыбритания 1930 жылғы келісім шарттарынан асып, Ирактағы тұрақты әскери қатысуын заңдастыруға тырысты, бірақ ол өздерінің ондағы қалып отыруын қанағаттандыру үшін Екінші дүниежүзілік соғыстың болуын қажет етпейтін еді. Нури мен регент екеуі де Ұлыбританиямен болған беделсіз байланыстарын өздерінің өкілдігінің ең сенімді кепілі деп санады және осыған орай жаңа ағылшын-ирак келісімін жасауға кірісті. 1948 жылғы қаңтардың басында Нури Англиядағы келіссөздерге қатысты, ал 15 қаңтарда келісімге қол қойылды. Бағдад көшелеріндегі реакция дереу және ашулы болды. Алты жылдық британдық оккупациядан кейін, британдықтарға Ирак істеріне одан да үлкен заңдық рөл беруден артық жағымсыз нәрсе болмауы мүмкін еді. Келесі күні демонстрациялар басталды, студенттер белсенді қатысты, ал коммунистік партия үкіметке қарсы қозғалыстың көп бөлігін басқарды. Наразылықтар келесі күндері күшейді, 20 қаңтарда полиция көпшілік наразылыққа оқ атып, көптеген жандар зардап шекті. Одан кейін Абд әл-Илах жаңа келісімнен бас тартты. Нури 26 қаңтарда Бағдадқа оралды және дереу наразылық білдірушілерге қарсы қатал репрессия саясатын қолға алды. Келесі күні жаппай демонстрация кезінде полиция тағы да наразылық білдірушілерге оқ атып, тағы да көптеген адамдар қаза тапты. Келісімді жүзеге асыруға тырысқанда Нури өзінің барлық беделін жойды. Ол елде үлкен билікке ие болса да, оны көпшілік жек көріп, одан жиренді. Ол еврейлерді елден мүмкіндігінше тез шығарып жіберуге бекінді. Осы арада оппозиция өз қызметін үйлестіре бастады: 1957 жылғы ақпанда Ұлттық демократтар, тәуелсіздер, коммунистер және Баас партиясын біріктіретін Ұлттық Бірлік майданы құрылды. Осыған ұқсас процесс әскери шенеуніктер арасында да болды, нәтижесінде "Еркін офицерлердің жоғарғы комитеті" құрылды. Алайда Нуридің әскерилердің адалдығын жомарт сыйлықтармен сақтап қалуға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды. Ирак монархиясы және Иорданиядағы Хашимит одақтасы Мысыр мен Сирия арасындағы одаққа (1958 жылғы ақпан) Ирак пен Иорданияның Араб Федерациясын құру арқылы жауап берді. (Кувейтке одаққа қосылу ұсынылды, бірақ британдықтар бұған қарсы болды.) Нури жаңа федерацияның алғашқы премьер-министрі болды, бірақ ол Ирак монархиясын құлатумен аяқталған төңкеріспен тез аяқталды.

14 шілдедегі революция

1958 жылғы Ливан дағдарысының ушығуына байланысты Иордания 14 шілдеде Ирак әскерлерінен көмек сұрады, олар сонда бара жатқандай көрінді. Бірақ олар Бағдадқа бет бұрды, сол күні бригадир Абд әл-Кәрім Қасым мен полковник Абдул Салам Ариф елдің билігін басып алып, патша отбасына Бағдадтағы Рихаб сарайын тастап кетуді бұйырды. Патша Фейсал II; ханзада Абд әл-Ила және оның әйелі ханшайым Хиям; Абдул Иланың анасы ханшайым Нафиса; патшаның әпкесі ханшайым Абадия; және бірнеше қызметшілер сарай ауласында жиналды. Оларға қабырғаға қарап тұруға бұйрық берілді, сосын төңкерілген үкіметтің мүшесі Абдус Саттар Ас Саб' капитаны оларды атып тастады. Мерзімі шамамен 40 жылға созылған монархия құлатылды. Нүри жасырынды, бірақ қашпақ болғанда келесі күні ұсталды. Ол атып өлтіріліп, сол күні жерленді, бірақ ашулы халық оның денесін қазып шығарып, Бағдад көшелерімен сүйреп жүрді, онда оны іліп, өртеп, қиратты, соңында муниципалды автобустар оның денесін танылмас халыққа дейін басып кетті.

Жеке өмір және отбасы

Нури мен оның әйелінің бір ұлы болды, Сабах Ас Саид. Ол 1936 жылы египеттік мұрагер, Эсмат Али Паша Фахмиге үйленді. Олардың екі ұлы болды: Фалах (1937 жылы туған) және Иссам (1938 жылы туған). Сабах Ас Саидтың ирактық еврей әйелін екінші әйелі етіп алып, одан баласы болған деген аңыз бар. Бұл Бағдад халқының 25-40% еврейлерді құраған кезде болды. Ирактан қуылғаннан кейін оның екінші әйелі мен баласы Израильге қашып кетті. Патша Хусейннің жеке ұшқышы болған Фалах алдымен Нахла Эль Аскариге үйленді және олардан Сабах есімді бір ұлы болды. Кейін 1974 жылы Иордания армиясының генералы Фаваз-паша Махердің қызы Дина Фаваз Махерге үйленді, олардан Сима және Зайна есімді екі қызы дүниеге келді. Фалах 1983 жылы Иорданияда болған жол апатынан қаза тапты. Иссам Лондонда тұратын суретші және сәулетші болды, ол 1988 жылы жүрек талмасынан қайтыс болды.