Кіріспе

Баасшы ирактық жарымәскери ұйым Федайин Саддам (فدائيي صدام) – Саддам Хусейннің Баас партиялық ирак үкіметіне берілген жарымәскери ұйым. Атау "Саддамның құрбан болатын ерлері" деген мағынаны білдіреді. Өркендеген шағында ұйымда 30 000–40 000 мүше болған.

Қалыпсыз күштер

Федэйин Саддам Ирактың ресми қарулы күштерінің құрамына кірмеген, егер де олар жартылай әскери, ретсіз күштердің бөлімдері ретінде әрекет еткен. Осының салдарынан Федэйин әскери басшылық тізбегі арқылы емес, тікелей Президенттік сарайға есеп берді. Жартылай әскери болғанымен, Федэйин элиталық әскери күш емес еді, көбінесе тек негізгі жаттығудан өтіп, ауыр қару-жарақсыз жұмыс істеді. Олар осы тұрғыдан Иранның Басиджіне немесе Сирияның Шабиха жасағына ұқсас болды. Басқа жартылай әскери ұйымдар сияқты, Федэйин еріктілер негізінде құрылды және бөлімдерге ресми жалақы берілген жоқ. Осының нәтижесінде, көптеген мүшелер халықтан зорлықпен ақша алуға және мүлікті ұрлауға көшті, тіпті мүшелер санкциялардан қашуға мүмкіндік беретін саудаға және жоғары сапалы қызметтерге (мысалы, жаңа көліктер, шенеуніктерге арналған ауруханалар, қымбат электроника) қол жеткізіп, сол кездегі орташа ирактықтан әлдеқайда жоғары тұрмыс деңгейінде өмір сүрді. Дегенмен, оларға үкіметтік қызметкерлерге қауіп төндіруге немесе оларға зиян келтіруге тыйым салынды. Ұйымның ашық діни байланысы болмағандықтан, онда сунниттер мен шииттердің өкілдері болды. Федэйин Саддам Хусейн режиміне ең адал ұйымдардың бірі болды және ішкі қарсыластарға қарсы саяси тұрақты күш болды. Бұл жасақ режимің ең қатыгез әрекеттеріне тікелей жауапты. Федэйин 2000 жылы Бағдад, Басра және басқа да ірі қалаларда 30 жыныс жұмыскерінің басы кесілгені туралы хабарламалар тарағанда халықаралық қоғамдастықтың назарына ілікті. Олардың бастары "ескерту ретінде" жыныс жұмыскерлерінің үйлерінің алдына тасталды. Тағы бір хабарламада милиция Саддам Хусейннің суреттерін бүлдіргені үшін сегіз тұтқынды атқандығы айтылды. Федэйиннің қатыгездігінің тағы бір мысалы 2000 жылдың көктемінде болды, онда милиция Саддам Хусейнге қарсы сөйлегені үшін күдікпен қаралатын төрт адамның тілдерін Насирияда қайшымен кесіп тастады. Содан кейін барлығының да басы қылышпен шабылып өлтірілді. Федэйин 2003 жылғы соғыста белсенділік танытып, АҚШ бастаған басқыншылыққа қарсы тұрып, АҚШ күштеріне қарсы ең қауіпті шабуылдар жасады, оның ішінде қанаушылық шабуылдар да болды.

Алғашқы жылдар

1995 жылы Удай Хусейн Ирактағы ішкі қауіпсіздікті сақтау үшін 10-15 мың сарбаздан тұратын «Федъайин Саддам» жасағын құрды. «Федъайин» саяқтары көбінесе Саддамның туған қаласы Тикриттен шығады немесе оның әл-Бу Насир тайпасынан тартылады. Удай «Федъайин» жасағын контрабанда және оппозицияны басу сияқты жеке мүдделері үшін пайдаланды. 1996 жылы Удайдың Ирак Республикалық гвардиясынан жасаққа қару-жарақ тасымалдағаны анықталғаннан кейін, жасақтың басқаруы Құсай Хусейнге берілді. 1998 жылы «Ашбал Саддам» (Саддамның арыстан балалары) құрылып, олар «Федъайин» қатарына жас балаларды тарту және оларды дайындау мақсатында жұмыс істеді. «Ашбал» 10-15 жас аралығындағы ұлдарды шақырып, оларды шағын қарулар мен жаяу әскер тактикасына, сондай-ақ адалдыққа баулыды. Саддам биліктен алынғанға дейін, жасақ қайтадан Удайдың бақылауына қойылды.

2003 жылғы АҚШ-тың шабуылдауы

Саддам Федайин халықаралық назарына 2003 жылы АҚШ бастаған коалиция күштерінің Иракқа басып кіруіне дейін ілікпеді. Ирак армиясы мен Республикалық гвардия тез жеңіліп, Федайин күштері коалицияның шабуылына қарсы тұрды. АҚШ стратегиясы басқа қалаларды айналып, тікелей Бағдадқа бару болды. Жауабында Федайин жауынгерлері қалаларда бекініп, артқы жақтан келген конвойларға партизандық шабуылдар жасады. Бұл конвойлар Бағдадқа жылдам ілгерілеуге тырысты, бірақ көбінесе қалып қойды. Олар азық-түлік, су, оқ-дәрі, медициналық жабдықтар және үйден келген хаттарды жеткізіп, жылдам ілгерілеуді қамтамасыз етуге тырысты. Бұл Кувейттен жүк тиеп алғаннан кейін, негізінен Оңтүстік Ирактағы топырақ жолдармен мүмкіндігінше жылдам жүретін, қару-жарағы аздау жүк көліктері еді. Ирактың орталық бөлігіне жақындаған сайын, асфальтталған жолдар көбейді. Олар әдетте бірнеше күн қалып қоятын. Бұл конвойларды шабуылға ұшыратуға мүмкіндік берді. Көбінесе бұл көліктерде әскери тәжірибесі жоқ, төмен және орта дәрежедегі сарбаздар болады. Мысалы, жүк көліктері көбінесе жүргізуші мен көлік командирінің қолдаған екі мылтығымен ғана қорғалды. Сондықтан Федайин тіпті шағын күшпен конвойдың соңғы көліктеріне немесе конвойдан хабарсыз кеткен көліктерге шабуыл жасай алатын. Федайин үшін оқшауланған, нашар қорғалған көліктерді басып алу немесе жою оңай болды. Федайин сонымен қатар Ирак армиясының рухын көтеру және азаматтардың бүлік көтеруіне жол бермеу үшін қорқыту тактикасын қолданды. Коалиция күштері Оңтүстік қалаларынан тәртіпсіз күштерді түп-тамырымен жоюға мәжбүр болды, бұл ілгерілеуді екі аптаға кешіктірді. Басып кіру кезінде Федайин жауынгерлері көбінесе АК-47 автоматтары, гранататар, пулеметтер, сондай-ақ жүк көліктеріне орнатылған артиллерия мен минометтерді қолданды. Олар басып кірген күштердің технологиялық артықшылығын тежеу үшін түрлі айла-шарғылар жасады. Сәуірдің бірінші аптасының соңына қарай коалиция күштері Оңтүстік қалаларынан Федайин күштерін түгелдей жоюға көбінесе қол жеткізді. Шиит халқы Федайинге қолдау көрсетпеді, бірақ олардың көбі қорқынышпен өмір сүрді. Бұл фактор, үлкен атыс күшімен бірге, АҚШ күштеріне осы аймақта шешуші артықшылық берді. Бұл жабдықтау желілеріне түскен қысымды азайтып, ілгерілеуді жалғастыруға мүмкіндік берді. 9 сәуірде Бағдад АҚШ күштерінің бақылауына көшті, Федайин, шетелдік еріктілер және Арнайы Республикалық гвардияның қалдықтары сирек қарсылық көрсетті. 13 сәуірде соңғы қала Тикрит түсті. Саддам Федайин 2003 жылдың 23 мамырында Коалицияның Уақытша Әкімшілігінің әкімшісі Пол Бременердің №2 бұйрығымен ресми түрде таратылды.

Ирактық бүлік

Бағдадтың құлауы Саддамның федайиндерінің ұйымдасқан жарымәскери күштерінің жойылуына себеп болды. Соғыста олардың бір бөлігі қаза тапты. Дегенмен, көптеген мүшелері тірі қалды және Саддам Хусейн биліктен құлағаннан кейін де күресті жалғастыруға ниет білдірді. Ирак армиясының таратылуы және бағытталмау саясаты көптеген бұрынғы федайиндерді сүнни партизандық ұйымдарының қатарына, соның ішінде АҚШ басқаратын оккупацияға қарсы тұру үшін құрылған «Джамаат әл-Таухид уәл-Джихад» сияқты джихадистік топтарға итермеледі. 2003 жылдың маусым айына қарай, Ирактың орталық және солтүстік бөлігінде, әсіресе «Сүнни үшбұрышы» деп аталатын аймақта, көтеріліс басталғаны анық болды. Федайиндердің бір бөлігі Ирактың сүнни аймақтарында басқа көтерілісші ұйымдардан тәуелсіз қызметін жалғастырды. 2003 жылдың 30 қарашасында «Сүнни үшбұрышындағы» Самарра қаласынан өтіп бара жатқан АҚШ конвойына 100-ден астам ирак партизаны шабуыл жасады, олардың Саддамның федайиндерінің униформасын кигендері хабарланды. Олардың қарсылық қозғалысындағы ықпалы, әсіресе Саддам Хусейннің 2003 жылдың 13 желтоқсанында тұтқындалғаннан кейін қаншалықты болғаны туралы пікірлер қарама-қайшы болды. 2004 жылдың 14 мамырында Салах әд-Дин провинциясында Саддамның бұрынғы төрт мүшесі америкалық Николас Бергті ұрлап, көшіріп, оның басын кескені үшін тұтқындалды.

Қосымша рөлдер

Федайиндер Саддамға қарсы жасақталған милициялардың ең қатыгездік әрекеттерін жасаған деп айтылады. Федайиндер Саддам азаптаулар мен өлім жазаларын жүзеге асырды, оның ішінде ұру, сүйек сындыру, көздерін ойып алу, жоғары ғимараттардан лақтырып жіберу, саусақтарды, құлақтарды және жыныс мүшелерін кесу, тілдерін кесу, қолдарын электр дрелімен тесу, ритуалдық мүшелеп кесу және ампутациялар жасады. Бұған қоса, олар Ирак армиясындағы дезертирліктің алдын алу үшін күш қолданушылар ретінде әрекет еткен деп есептелді. Хусейннің билігінің соңғы екі жылында, оның элиталық Федайиндер бөлімі, негізінен проституциямен айналысқан деген күдікпен ұсталған әйелдердің басын кесіп, 200-ден астам адамды өлтірді, деп адам құқығын қорғайтын ұйымдар сол кезде хабарлады.

Сыртқы келбеті

Федэйин Саддам екі түрлі форма киіп жүрді: операция кезінде толық қара, ал парад кезінде толық ақ форма киетін. Коалиция күштерін жаңылыстыру үшін олар қарапайым киімдерде де жұмыс істеді.

Жабдық

Федайиндер жеңіл жаяу әскер ретінде жабдықталған және АК-47/АКМ автоматтары мен РПГ-лермен қаруланған.