Кіріспе
2003 жылы Ирактың премьер-министрі болған Ахмет Әбдел Хади Чалаби (أحمد عبد الهادي الجلبي; 30 қазан 1945 – 3 қараша 2015) – ирактық саясаткер, диссидент, Ирак Ұлттық Конгресінің (ИНК) негізін қалаушы, Ирактың Басқарушы Кеңесінің президенті (Ирактың 37-ші премьер-министрі) және Ибрагим әл Жафари үкіметінде Ирактың вице-премьер-министрі болды. Ол 2005 жылдың сәуірінен мамыр айына дейін және 2005 жылдың желтоқсанынан 2006 жылдың қаңтарына дейін Ирактағы Мұнай министрі, ал 2005 жылдың мамырынан 2006 жылдың мамырына дейін Премьер-министрдің орынбасары қызметін атқарды. 2005 жылғы желтоқсан сайлауында Чалаби парламентке өте алмады, ал 2006 жылдың мамырында жаңа ирактық үкімет құрылғанда, оған қызмет тағайындалмады. Американдық жақтастары бір кезде оны «Ирактың Джордж Вашингтоны» деп атаған, ол бастапқыда ЦРУ қолдауымен жұмыс істеген, бірақ кейіннен жағдай өзгеріп, Иракқа басып кіргеннен бір жыл өткен соң АҚШ арнайы күштері оның Бағдадтағы жеке үйіне шабуыл жасады. Кейіннен ол Ирак саясатында ирандық ықпалды күшейту құралына айналғаннан кейін бірнеше АҚШ үкіметтік органдарының тергеуіне түсті. 2003 жылғы Иракқа басып кіруге дейін Ирак Ұлттық Конгресі (ИНК), BKSH & Associates лоббистік компаниясының көмегімен, Ирак президенті Саддам Хусейнге қарсы айыптаулар жасау үшін Арнайы жоспарлар кеңсесіне негіз болған маңызды ақпаратты ұсынды, оның ішінде жаппай қырып-жою қарулары және әл-Қаидамен байланысы туралы хабарлар бар еді. Бұл ақпараттың көп бөлігі, тіпті барлығы да жалған болып шықты және Чалаби өтірікші деп айыпталды. Сонымен қатар, Чалаби британдық "Sunday Telegraph" газетіне берген сұхбатында олардың қателігі бар барлау қызметінің американдық саясатқа тигізген әсерімен мақтанды. Осы факторлар оның АҚШ үкіметімен арақатынасын нашарлатты. 2008 жылы Қайта құру және гуманитарлық көмек басқармасының директоры Джей Гарнер де Чалабинің ирандық агент екеніне сенетінін мәлімдеді.
Ahmed Abdel Hadi Chalabi (أحمد عبد الهادي الجلبي; 30 October 1945 – 3 November 2015) was an Iraqi politician, dissident, a founder of the Iraqi National Congress (INC) who served as the President of the Governing Council of Iraq (37th Prime Minister of Iraq) and a Deputy Prime Minister of Iraq under Ibrahim al Jaafari. He was interim Minister of Oil in Iraq in April–May 2005 and December 2005 – January 2006 and Deputy Prime Minister from May 2005 to May 2006. Chalabi failed to win a seat in parliament in the December 2005 elections, and when the new Iraqi cabinet was announced in May 2006, he was not given a post. Once dubbed the "George Washington of Iraq" by American supporters, he was initially a CIA backed operative, who later fell out of favor, with US Special Forces raiding his private residence in Baghdad only one year after the invasion of Iraq. He later came under investigation by several U. S. government agencies after switching his allegiances to become an instrument of pro Iranian influence in Iraqi politics. In the lead up to the 2003 invasion of Iraq, the Iraqi National Congress (INC), with the assistance of lobbying powerhouse BKSH & Associates, provided a major portion of the information on which the Office of Special Plans based its condemnation of the Iraqi President Saddam Hussein, including reports of weapons of mass destruction and alleged ties to al Qaeda. Most, if not all, of this information has turned out to be false and Chalabi has been called a fabricator. Along with this, Chalabi also subsequently boasted, in an interview with the British Sunday Telegraph, about the impact that their faulty intelligence had on American policy. These factors led to a falling out between him and the U. S. government. In 2008, Office for Reconstruction and Humanitarian Assistance Director Jay Garner also stated that he believed Chalabi was an Iranian agent.
Ерте өмір
Чалаби белгілі бір шиа отбасының ұлы болды. Оның әкесі, Абдель Хади Чалаби, бай астық саудагері және Ирак парламентінің мүшесі, Иордания королі Абдулла I қаза тапқан кезде сенат төрағасы болды. Әскерилер билікті басып алғаннан кейін оның отбасы қоғамдық өмірден шығып, Бағдад маңындағы шаруашалыққа көшіп кетті. Чалаби 1958 жылы 14 шілде төңкерісінен кейін отбасымен бірге Ирактан кетіп, өмірінің көп бөлігін АҚШ және Ұлыбританияда өткізді. Ол Бағдад колледжінде және Англияның Сассекс округіндегі Сифорд колледжінде оқыды, содан кейін Америкаға кетті.
Батыс білім беру
Баас партиясы билікті басып алғаннан кейін оның отбасы Ирак шииттік дін қызметкерлерінің қаржы жұмыстарын жүргізді. 1969 жылы ол Чикаго университетінде Джордж Глауберман жетекшілігімен түйіндер теориясы бойынша математика ғылымының докторы дәрежесін алды. Одан кейін Бейрут американдық университетінің математика факультетінде жұмыс істеді. 1973-1980 жылдар аралығында абстрактілік алгебра саласында үш математикалық мақала жариялады. 1971 жылы Чалаби ливандық саясаткер Адель Оссейранның қызы Лейла Оссейранға үйленді. Олардың Тамара, Мариам, Хашем және Хади деген төрт баласы болды. 1975 жылы Бейрутта азаматтық соғыс басталғандықтан, ол Иорданияға көшіп, аудармашы болып жұмысқа орналасты.
Іскерлік мансап
Шалаби батыл әрі салмақты инвестор болған, 100 миллион долларлық қор жинаған. Өмірі бойы ол көп рет сыбайлас жемқорлыққа айыпталды. 1977 жылы ол Иорданияда патшаның інісі, Хасан ханзадамен бірге «Петра» банкін құрды. «Петра» банкі осы талапты орындай алмаған жалғыз банк болды. Тергеу басталды, ол ұрлық және жалған есеп беру туралы айыптауларға әкелді. Банк банкротқа ұшырады, нәтижесінде Орталық банк 350 миллион доллар жұмсады. Шалаби елден қашып кетті, иорданиялық ханзаданың машинасының багаж бөлімінде.
Ұлыбританиядағы жер аударылу
1992 жылы Лондонда шетелде тұрып, өміріне қауіп төнгендіктен отанына қайта оралмады, ол өз отанындағы билікті ауыстыру мақсатымен Ирак Ұлттық Конгресін (INC) құрды. Ұйым Ирактың барлық этникалық және діни топтарына – арабтарға, күрдтерге, түрікмендерге, сунниттер мен шииттерге – ашық болды. Ағылшын тілін жақсы білген ол Вашингтонға назар аударды. 1995 жылы дайындық жұмыстарын жүргізіп, лоббилік әрекеттер жасаған соң, президент Билл Клинтонды солтүстік Иракқа экспедиция жіберіп, жасырын әрекеттер арқылы көтеріліс бастауға қаржы жұмсауға көндірді. Чалаби ирак армиясы диктаторды құлату үшін көтеріледі деп сенді. Ол сөйлескен командирлердің өзі Саддамды ашық қолдап, күрдтер мен шииттердің көтерілісін қатыгездікпен басып тастағандар еді. Көтеріліс уәделенген жергілікті күштердің жетіспеуінен сәтсіз аяқталды, нәтижесінде 100 көтерілісші әскерилер тарапынан қаза болды. INC басқару құрылымы фракциялық талас-тартыстардан ыдырап кетті. Чалабиге Вирджиния штатының Лэнгли қаласындағы ЦРУ штаб-пәтеріне жиі баруына тыйым салынды. Бірақ Чалаби нық қадам жасады: 1998 жылы Конгресс Иракты азат ету туралы заңды қабылдады, осылайша Ирактағы «билікті ауыстыру» мақсаты АҚШ заңдарына енгізілді. 2005 жылдың мамырында BBC News хабарлағандай, Иордания үкіметі Чалабиді кешіруді қарастырып жатты, бұл Иордания мен Чалаби мүшесі болған жаңа ирак үкіметі арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға бағытталған қадам еді. Бір мәлімет бойынша, Чалаби Петра банкінің банкроттығынан зардап шеккен салымшыларға 32 миллион доллар өтемақы төлеуді ұсынды. Петра банкінің сайтында Чалаби кешірімді қабылдамайтыны туралы баспасөз хабарламасы жарияланды. Чалаби әрқашан бұл істің Бағдаттың оны жала жабу үшін жасаған қастандық екенін айтса да, мәселе АҚШ Мемлекеттік департаменті Ирак Ұлттық Конгресінің (INC) қаржылық есептеріне қатысты сұрақтар көтергенде қайта қарастырылды. Сонымен қатар, сол кезде Иорданияның Орталық банкінің басшысы Мохаммед Саид Набульси Чалабиді «Орта Шығыстың тарихындағы ең танымал алаяқтардың бірі» деп атады. Чалаби 1992 жылы Саддам Хусейнді құлату мақсатымен құрылған Ирак оппозициялық тобының атқарушы кеңесіне басшылық етті. 2001 жылы INC жалған есеп беру және заңбұзушылықтар жасады деген айыптамалар таралды. 2004 жылы жарияланған Бас есептік комитетінің есебіне сәйкес, 2000 жылдың наурызынан 2003 жылдың қыркүйегіне дейін АҚШ Мемлекеттік департаменті INC-ге шамамен 33 миллион доллар төледі, оның бір бөлігі кеңсе жиһазын сатып алуға жұмсалды.
Иракқа шабуыл
Ирак соғысына дейін (2003) Чалаби АҚШ үкіметінің кейбір мүшелерімен, соның ішінде Пентагонның кейбір көрнекті неоконсерваторларымен тығыз саяси және іскерлік қарым-қатынаста болды. Чалабидің Жаңа Американдық Ғасыр Жобасының ішінде саяси байланыстары болды, әсіресе ядролық стратег Альберт Вольстеттердің шәкірті Пол Вольфовицпен және Ричард Перлмен. Ол сондай-ақ АҚШ-тағы саясаткерлер мен саяси сарапшылар арасында айтарлықтай қолдау тапты, әсіресе оны Иракта демократия үшін елеулі күш ретінде ұстаған The Washington Post газетінің қызметкері Джим Хогланд. Ол 2004 жылы Одақтың жағдайы туралы сөйлеген сөзінде Бірінші ханым Лора Буштың арнайы қонағы болды. Чалаби АҚШ-тың 700 әскери құрамында Иракқа ұшып оралды. "Вашингтон таймс" газеті хабарлағандай, оған АҚШ үкіметі ай сайын 300 мың доллардан астам ақша төлеп отырды, тікелей Вице-президент Дик Чейнидің, Қорғаныс орынбасары Пол Вольфовицтің, Ричард Перлдің және Дуглас Фейттің қолдауымен. Кейіннен Конгресс тағайындаған тергеу (Робб Сильберман) Curveball-дің INC-мен ешқандай байланысы жоқ екенін және Curveball-ді INC-мен байланыстыратын баспасөз хабарламалары қате болды деген қорытындыға келді. INC көбінесе БАҚ-пен, әсіресе Джудит Миллермен, 1998 жылдың 26 ақпанынан бастап "Нью-Йорк Таймс" газетіне арналған ЖҚҚ-ға қатысты әңгімелерімен жұмыс істеді. Соғыстан кейін, ЖҚҚ табылмағанын ескере отырып, INC-нің ЖҚҚ-ға қатысты көптеген мәлімдемелерінің адастыратын, асыра сілтеген немесе толығымен жасалған екені дәлелденді, ал Саддам Хусейннің адамы мен Чалабидің жеке жауларының қайда екендігі туралы INC ақпараты дәл болды. Чалабидің тағы бір қорғаушысы - Америкалық Enterprise институтының Ирак маманы Даниэль Плетка. Чалаби Иракқа шабуыл жасау алдында ирланд сценарисі мен комментаторы Эоган Харристен медиа және теледидар ұсыныстары бойынша кеңес алды. АҚШ-тың Иракқа басып кірген алғашқы он күн ішінде америкалық барлау қызметі Ахмет Чалабидің ирандықтармен қарым-қатынаста болғанын және олардың үкіметтерімен АҚШ әскерлерінің қозғалысы туралы мәліметтерді бөліскенін анықтады. Бұл сатқындық американдықтарды ашуландырса да, ол кезде бұл іс едәуір төмен бағаланды. АҚШ қақтығыстың Ирак шекарасынан тыс жерлерге таралуын болдырмауды мақсат етті, сондықтан ирандықтардың АҚШ әскерлерінің Иранға кіру ниеті жоқ екенін білгені пайдалы деп саналды. Кейінірек Иран үкіметімен сол кезеңде қарым-қатынасы туралы сұрағанда, Чалаби екіұшты жауап берді: "Мен Иранға АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздігіне қауіп төндіретін ешқандай ақпарат бермедім". Сәуір айында 2003 жылы Иракқа шабуыл кезінде АҚШ күштерінің бақылауға алуымен Чалаби одақтас әскерлермен бірге оңтүстік Шатра қаласына кірді. 300 АҚШ-та оқытылған FIF (Ирак бостандық күресшілері) қарсылық күтті, бірақ қарсылық болмады. Мыңдаған ирақтықтар әскерлерді құттықтады. Чалаби олардың қамқорлығымен оралды және Коалицияның Уақытша өкіметі Ирактың уақытша басқару кеңесінде орын алды. 2003 жылдың қыркүйегінде кеңес төрағасы болды. Ол БҰҰ-ның Ирак үшін уақытша үкімет құру жоспарын жоққа шығарды. "Біз президент Бушқа Иракты азат еткені үшін алғыс айтамыз, бірақ ирактықтардың өз істерін өздері жүргізу уақыты келді", - деді ол. 2003 жылдың тамызында Чалаби Мемлекеттік департамент сауалнамасында ирақтар арасында оң бағасынан жағымсыз бағасы жоғары жалғыз кандидат болды. 2004 жылдың ақпан айында 3000-ға жуық ирақтық арасында жүргізілген сауалнамада (Ұлыбританиядағы BBC, АҚШ-тағы ABC, Германиядағы ARD және Жапониядағы NHK компаниясы қолдаған Oxford Research International) жауап бергендердің тек 0,2 пайызы ғана оны Ирактағы ең сенімді басшы деп атады (сорақтың төмендегі сілтемесіне, 13-сұраққа қараңыз). 2002 жылы британдық Шетелдік және Қорғаныс Министрлігі жазған құпия құжат Чалабиді "Капитолий төбесінде танымал, айыпталған алаяқ" деп сипаттаған. ҚҰҚ-ның дау-дамайларына жауап ретінде Чалаби 2004 жылдың ақпан айында Лондонның "The Daily Telegraph" газетіне: "Біз қателескен батырымыз. Бізге байланысты, біз сәтті болдық. Саддам деген төреші кеткен, ал американдықтар Бағдадта. Бұрын айтылғандар маңызды емес. Буш әкімшілігі күнәнің құнын өтейтін адамды іздеп жүр". 2004 жылдың маусым айында Чалабидің АҚШ-тың мемлекеттік құпияларын Иранға бергені туралы хабарланды, оның ішінде АҚШ-тың Иранның ең құнды құпия көздерінің бірі олардың тыңдау қызметі қолданған Ирандық кодтың бұзылғаны туралы. Чалаби барлық айыптауларды жоққа шығарды, бірақ ештеңе шықпады. 2004 жылы 8 тамызда Чалабиге жасалма сауда үшін тұтқындау ордері шығарылды, сонымен бірге оның немере інісі Салем Чалабиге (ол кезде Ирактың арнайы трибуналының басшысы) қатысты кісі өлтіру үш�...