Кіріспе

Реформалық иудаизм, сондай-ақ либералдық иудаизм немесе прогрессивті иудаизм деп аталатын, иудаизмнің өзгеріп даму табиғатына, оның этикалық аспектілерінің рәсімдік аспектілерінен артықшылығына және адам ақылымен тығыз байланысты, Синай тауындағы Теофаниямен ғана шектелмейтін, үздіксіз аянға сенуге баса назар аударатын маңызды еврей діни ағымы. Иудаизмнің өте либералды бағыты, ол діни рәсімдерге және жекелеген сақтауға аз мән берумен, еврей заңын міндетті емес деп қарастырумен, жеке еврейді дербес тұлға ретінде мойындаумен және сыртқы ықпалдарға және прогрессивті құндылықтарға ашық болумен сипатталады. Реформалық иудаизмнің бастауы 19 ғасырдың ортасында Германияда болды, онда раввин Абрахам Гайгер және оның ізбасарлары оның негізгі принциптерін қалыптастырды, эмансипация дәуіріндегі қазіргі заманғы сезімдермен еврей дәстүрін үйлестіруге тырысты. Германияда білім алған раввиндердің күшімен Америкаға әкелінген бұл ағым, АҚШ-та кең танымал болды және 1860 жылдардан 1930 жылдарға дейінгі кезеңде "Классикалық реформа" деп аталатын дәуірде гүлденді. 1970 жылдардан бері, бұл қозғалыс кіріктіру және қабылдау саясатын қабылдады, қатаң теориялық нақтылықты ұстанудың орнына, мүмкіндігінше көп адамды қауымдастықтарына қатысуға шақырып келеді. Ол саяси және әлеуметтік тұрғыдан прогрессивті және либералды бағыттармен байланысты, негізінен дәстүрлі еврейлік ұғымы бойынша "тиккун олам" ("әлемді түзету") деп танылады. Тикун олам – Реформалық иудаизмнің орталық ұраны, және оның атынан әрекет ету – жақтастарының өзінің қатысуын білдірудің маңызды жолдарының бірі. Қозғалыстың қазіргі кездегі ең маңызды орталығы Солтүстік Америкада орналасқан. Әр түрлі аймақтық бөлімшелер бар, соның ішінде АҚШ-тағы Реформалық иудаизм одағы (URJ), Ұлыбританиядағы Реформалық иудаизм қозғалысы (MRJ) және Либералдық иудаизм, Израильдегі Реформалық және прогрессивті иудаизм үшін Израиль қозғалысы (IMPJ) және Латын Америкасындағы UJR AmLat; олар халықаралық Прогрессивті иудаизм үшін әлемдік одақта (WUPJ) біріктірілген. 1926 жылы құрылған WUPJ, 50 елде кем дегенде 1,8 миллион адамды өкілдік ететінін мәлімдейді, оның шамамен 1 миллионы тіркелген ересек мүшелер, ал қалғаны ұйымға мүше болмаса да, оның идеологиясын қолдайды. Бұл Реформалық иудаизмді православиеден кейін әлемдегі екінші ірі еврей діни ағымы етеді. Консервативті иудаизм, үшінші ірі еврей діни ағымы, Талмуд дәстүрлерін ұстану және түсіндіру тұрғысынан Православие мен Реформалық иудаизмнің арасында орналасады.

Анықтамалар

Оның туа біткен көпүрлілігі және жеке тәуелсіздікке берген мәні реформалық иудаизмді қарапайым анықтаудан қиындатады; оның түрлі бағыттары иудаизмді тарих бойында үнемі даму процесінен туған дін ретінде қарастырады. Олар одан әрі өзгерістерді қажет етеді және кез келген бекітілген, өзгермейтін сенімдерге, заңдарға немесе амалдарға қарсы тұрады. Теориялық негіздің маңыздылығының төмендеуі, көпүрлілік пен беймаздық пайдасына, көптеген жаңа адамдарды қызықтырды. Бұл сонымен қатар реформаны оны нақты анықтауды қиындататын деңгейде әртараптандырды. Ерте және "классикалық" реформалар иудаизмнің дәстүрлі формаларынан алшақтаумен және тұжырымды теологиямен сипатталды; "Жаңа реформа" белгілі бір деңгейде бұрын қабылданбаған көптеген элементтерді "классикалық" кезеңде құрылған құрылымға қайта енгізуге тырысты, бірақ осы доктриналық негіз уақыт өте келе нашарлап, түсініксіз болды. Раввин Дана Эван Каплан сияқты сыншылар реформаның еврейлік іс-шаралар клубына айналғанын ескертті, онда тіпті раввиндердің шәкірттері де нақты теологияға сенуге немесе нақты амалдарға қатысуға міндетті емес, тек өзінің тамырына жақын екенін көрсетуге ұмтылады.

Құдай

Құдайға қатысты реформа қозғалысы әрқашан теистік ұстанымды сақтап, жеке Құдайға сенімін растап келді. Осы ресми ұстанымына қарамастан, рухани басшылардың кейбіреулері діни және тіпті секулярлық гуманизмке ұмтылды. Бұл тенденция 20 ғасырдың ортасынан бері дін қызметкерлері мен жамағат арасында күшейіп, осы ұғымның кеңірек, нашар анықтамаларына әкелді. Германиядағы реформаның алғашқы ойшылдары осы қағидаға берік ұстанып қалды; 1885 жылғы Питтсбург платформасы "қасиетті жазбаларымызда үйретілген Бір Құдай" идеясын еврей халқын оның рухани қызметшілері ретінде қасиеттеу деп сипаттады. Бұл толыққанды теистік түсінікке негізделген, бірақ "Құдай идеясы" термині сыртқы сыншылар тарапынан сыналып тасталды. 1937 жылғы Колумб қағидаларының декларациясы, "әлемді басқаратын Бір, тірі Құдай" туралы айтқан сөздері де осылай болды. Тіпті 1976 жылғы Сан-Францисконың жүз жылдық перспективасы, реформа теологтары арасындағы үлкен келіспеушілік кезінде жасалған, "Құдайға сенімін" қолдады. Дегенмен, біз жеке және қоғамдық өмірімізді Құдайдың нақтылығына негіздейміз". 1999 жылғы Питтсбург принциптерінің мәлімдемесі "Құдайдың нақтылығы мен біртүрілігін" жариялады. Британдық либералдық иудаизм "Құдай туралы еврейлердің түсінігін: Бір және бөлінбес, трансцендентті және имманентті, Жаратушы және Қолдаушы" бекітеді.

Аян

Реформа теологиясының негізгі қағидасы – үздіксіз немесе прогрессивті аянға сенім, ол үнемі болып тұрады және дәстүрлі түсіндірудегі шешуші оқиға саналатын Синайдағы құдайлық көрінісімен шектелмейді. Осы көзқарас бойынша, яһуди дінінің барлық қасиетті жазбалары, Тораны қоса алғанда, адамдар жасаған, олар құдайлық шабыттанған болса да, өздерінің түсініктерін қосып, замандастарының рухын көрсеткен. Бүкіл Израиль халқы – жаңа түсініктерге жете алатын аян тізбегіндегі келесі буын: дін бұрынғы қағидаларға тәуелді болмай-ақ жаңартылуы мүмкін. Осы ұғымды ең басты таратушы – қозғалыстың негізін қалаушысы саналатын Авраам Гейгер. Оның сынды зерттеулері Киелі кітаптарды тарихи жағдайлардың іздерін алып жүрген адамның туындысы деп қарастырғаннан кейін, ол Синайдан келген дәстүрдің үзіліссіздігіне сенуден бас тартып, оны біртіндеп прогрессивті аян идеясымен алмастырды. Басқа либералды бағыттардағыдай, бұл ұғым сынды зерттеулерді қабылдауды және құдайлық байланысқа сенуді сақтауды үйлестіру үшін тұжырымдамалық негіз ұсынды, осылайша аянды әдеби мағынада қабылдай алмайтындар арасында жарылыстың алдын алды. Ең маңыздысы, ол дін қызметкерлеріне дәстүрлі нормаларды бейімдеу, өзгерту және алып тастау үшін, сондай-ақ яһуди заңдарының қабылданған қағидаларын айналып өту үшін негіз берді, бұл жазбаның да, оның ауызша түсіндірілуінің де ашық берілуіне байланысты ортодоксалды түсініктерде жатыр. Өзгерістерге және жаңа түсініктерге ұшыраса да, реформалық ойда прогрессивті аянның негізгі қағидасы сақталады. Бастапқыда бұл ұғымға неміс идеализмі философиясы күшті әсер етті, оның негізін қалаушылары одан көп шабыт алды: адамзаттың өзін және құдайды толық түсінуге қарай басуы, кемелдікке қарайғы моральдық прогресте көрініс тапқан сенім. Бұл өте рационалистік көзқарас адам ақылы мен зиясын құдайлық әрекетпен теңестірді, Құдайдың тікелей әсеріне аз орын қалдырды. Гейгер аянды Израиль халқының табиғи "дарыны" арқылы пайда болатынын ойлады, ал оның жақын серігі Соломон Формштехер оны адамның діни түсінігінің толық санасына оянуы деп сипаттады. Америкалық теолог Кауфман Колер де Израильдің "ерекше түсінігі" туралы айтты, ол тікелей құдайлық қатыстан дерлік тәуелсіз, ал либералды иудаизмнің негізін қалаушы ағылшын ойшылы Клод Монтефиоре аянды "шабытқа" дейін төмендетті, оның ішкі құндылығын тек мазмұнының құндылығымен байланыстырды, ал "оларды шабыттандыратын орын емес". Осы ұғымдардың барлығына ортақ нәрсе – қазіргі ұрпақтардың құдайлық ерікті жақсырақ түсінеді, олар діни ережелерді өзгерте алады және өзгертуге тиіс. Екінші дүниежүзілік соғыстың маңындағы онжылдықтарда бұл рационалистік және оптимистік теология сынға алынып, күмән тудырды. Ол негізінен Мартин Бубер мен Франц Розенцвейгтің еврейлік экзистенциализмімен біртіндеп алмастырылды, бұл жаратушымен күрделі, жеке қарым-қатынасқа және көбірек салмақты және көңіл көншілдікке негізделген. Адам ақылының құдайлық шабытпен сәйкестігі Розенцвейг сияқты көзқарастар пайдасына қабылданбады, ол аянның жалғыз мазмұны – өзі, ал оның барлық туындылары – субъективті, шектеулі адам түсінігі екенін баса көрсетті. Алайда, тарихи және дәстүрлі түсінікке жоғары мәртебе берсе де, екеуі де "аян – бұл Заңның берілуі емес" және онда "Құдай туралы аяқталған мәлімдемелер" жоқ екенін, керісінше, адамдық субъективтілік кездесудің түкпірсіз мазмұнын қалыптастырды және оны өз шектеулері бойынша түсіндірді. Соғыстан кейінгі реформа теологиясының жетекші өкілі Юджин Боровиц теофанияны постмодерн тұрғысынан қарастырды және оны күнделікті адам тәжірибесімен және жеке қарым-қатынаспен тығыз байланыстырды. Ол "прогрессивті аян" ұғымын, яғни адам баласының жақсаруын құдайлық шабытпен салыстыруды жоққа шығарды, өткен тәжірибелердің "бірегей" және мәңгілік маңызға ие екенін баса көрсетті. Алайда ол өзінің идеялары барлық адамдардың жеке-жеке тәжірибеде болып жатқан, үнемі жалғасып жатқан аян туралы түсінікті жоққа шығармайды деп мәлімдеді. Бұл ұстанымға бастапқыда Кант философиясы әсер етті және ол жеке үкім мен ерік-жігерге үлкен мән берді. Бұл өте жекешіл ұстаным қозғалыстың үлкен қиындықтарының бірі болып шықты, өйткені ол діни өмірге оң қатысу үшін нақты нұсқаулар мен стандарттар жасауға және мүшелерден не күтілетінін анықтауға кедергі келтірді. Автономия ұғымы қозғалыстың алғашқы кезеңдерінде дәстүрлі тәжірибеден бас тартумен (көптеген мүшелер және яһуди қоғамдастығы реформаның өрбуінен бұрын және оның кезінде көбінесе ескерілмеген) сәйкес келді. Бұл "классикалық" кезеңде маңызды ерекшелік болды, ол кезде реформа протестанттық ортаға ұқсас болды. Кейінірек, ол жақтастарға яһудизммен байланысудың өз жолдарын іздеуге шақыру үшін қолданылды. "Жаңа реформа" Розенцвейг және басқа да ойшылдардың жекешілдікке қатысты сын-ескертпелерін қабылдады, қоғам мен дәстүрге көбірек мән берді. Мүшелердің қандай да бір күшті билікке бағынуы міндетті емес екенін жарияласа да, араласатын, бұйрық беретін Құдай туралы түсінік діни ойда шетелдік болып қалды. "Жаңа реформа" тәсілі автономия мен белгілі бір деңгейдегі сәйкестік арасындағы орта жолды табуға тырысумен сипатталады, екеуінің арасындағы диалектикалық қатынасқа назар аударумен. Қозғалыс сыртқы айыптауларға қарсы тұру қажеттілігі және мұраның сақталуына байланысты халахикалық (дәстүрлі заңгерлік) аргументациядан толығымен бас тартқан жоқ. Оның орнына, қозғалыс этикалық мәселелерді немесе замана рухын бағытты анықтауда шешуші фактор ретінде қарастырды. Неміс негізін қалаушылары жаңа жағдайларға бейімделуге ғана емес, сонымен қатар өзгеріске ұшыратуға дайын емес, ғасырлар бойы үзіліссіз дәстүрге сеніммен негізделген заңдық процестің қағидаларын жойды. Раввин Самуил Хольхайм ерекше радикалды ұстанымды жақтады, елдің халахикалық заңы – заң қағидасының барлық жерде қолданылуы керек екенін, осылайша оны қазіргі нормалар мен қажеттіліктерге бағындыру керек екенін, дәстүрлі яһуди заңдарындағы одан да ауыр салмағын жоққа шығару керек екенін айтты. 19 ғасырдағы Германиядағы реформа раввиндері өздерінің қауымдастықтарындағы консервативті элементтерге бейімделуге тиіс болса, Америкадағы "классикалық реформаның" шыңында халахикалық мәселелерді дерлік елеуге болмайтын, Хольхаймнің тәсілін қабылдауға болады. 1930 жылдары және одан кейін раввин Соломон Фрихоф және оның жақтастары осы элементтерді қайта енгізді, бірақ олар да еврей заңын тым қатаң жүйе деп санады. Оның орнына, олар таңдалған ерекшеліктерді қайта қабылдауды және жаңа салттарды сынақ-қателер арқылы пайда болатын және көпшілікке ұнаса кең таралған минхаг (салты) ретінде белгілеуді ұсынды. Осы тәсілдің жақтастары өздерінің респонсаларының міндетті емес екенін, ал алушылары оларды өздеріне қалай ыңғайлы болса солай бейімдеуге құқылы екенін де баса айтты. Фрихофтың ізбасарлары, раввиндер Вальтер Якоб және Моше Земер осы бағытта "прогрессивті халаха" ұғымын одан әрі дамытты.

Мәсіхтің келуі мен таңдалуы

Реформа иудаизмдегі универсалистік қасиеттерді күшейтуге және едәуір арттыруға ұмтылды, оны пайда болған кездегі кең таралған ағартушылық идеалдарға сәйкес сенімге айналдырды. Универсализм мен ерекшелікті сақтау арасындағы керіспір қозғалыстың бүкіл тарихы бойында жалғасты. Оның алғашқы жақтастары деизмді және барлық діндер бірігеді деген сенімді қабылдамады, кейін этикалық қозғалыс пен унитаризм сынды күштерге қарсы тұрды. Сонымен қатар, ол яһуди дінінің тым ерекше және өзімшіл деп санайтын элементтерін азайтуға тырысты: бейшараларға қарсы наразылық білдіретін тілектер жұмсатылды немесе алынып тасталды, ал амалдар көбінесе айналасындағы қоғамға ұқсату үшін қарапайымдастырылды. «Жаңа реформа» яһудилердің ерекше ерекшелігіне қайта баса назар аударды, оны халықтың сезіміне және сақталу қажеттілігіне сәйкес деп есептеді. Реформа идеясының алғашқы және нақты тұжырымы – жалпыға бірдей мессианизм идеясы. Құтқарылуға сенім дәстүрлі Сионға оралу, ғибадатхананы қалпына келтіру және ондағы құрбандықтармен байланыстырылмады, оның орнына жалпы құтқарылу үмітіне айналды. Бұл түсінік кейіннен, Израильдің үстінен билік ететін жеке Мессия туралы түсінік ресми түрде жойылғанда және оның орнына әмбебап келісім мен кемелділіктің мессиандық дәуірі туралы түсінік енгізілгенде нақтыланды. Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан адамзат прогресіне сенімнің жоғалтылуы бұл идеалға күшті соққы берді, бірақ ол Реформаның негізгі қағиясы ретінде сақталды. Тағы бір маңызды мысал – Израильдің таңдалуының қайта қарастырылуы. Қозғалыс Құдайдың таңдалған халқы туралы идеяны сақтап қалды, бірақ оны әмбебап сипатта қайта қарастырды: Израильдің миссиясы барлық елдерге таралып, оларға құдайдан шабыттанған этикалық монотеизмді үйрету, оларды Жаратушыға жақындату деген түсінік (дәстүрлі көздерде де кездесетін) оқшауланып, баса көрсетілді. Бұл көзқарасты қолдаған «классикалық» ойшыл, раввин Давид Эйнхорн, Иерусалимнің қирауына байланысты реніштің орнына тойлауды ұсынды, оны Құдайдың халқы арқылы сөзін жердің барлық бұрыштарына жеткізу жоспарының орындалуы деп қарады. Яһудилердің ерекшелігі туралы жоғары мәнді мәлімдемелер жұмсатылды, бірақ «құрбандықтар патшалығы және қасиетті ұлт» деген жалпы түсінік сақталды. Алайда, Реформа дәстүрліге қарағанда аз қатаң түсіндіргенімен, оны жоққа шығаруға тырысқандарға қарсы тұрды. Ахад Хаам мен Мордехай Каплан сияқты секулярлық ойшылдар яһуди дінін өркениет ретінде қарастырып, оны Құдай берген сенім емес, яһуди халқы жасаған мәдениет ретінде бейнелегенде, реформа теологтары олардың позициясын қабылдамады, бірақ бұл идея қатардағы мүшелер арасында танымал болды. Православтықтар сияқты, олар Израиль халқының тек Құдайдың таңдауымен құрылғанын және осылай ғана бар екенін мәлімдеді. Ағартушылық ойшылдардың өмірден кейінгі өмір туралы түсініктері жанның өлмеушілігімен шектелді, ал Реформалық иудаизмнің негізін қалаушылары, мысалы, Монтефиоре осы сенімді бөліскенімен, уақыт өте келе жанның бар екендігіне сену қиын болды. 1980 жылдары Боровиц қозғалыстың бұл мәселеде айтарлықтай ештеңесі жоқ екенін айтты. Реформаның әртүрлі бағыттары әлі де, әрқашан да емес, бірақ көбінесе бұл идеяны қолдайды. Мысалы, 1999 жылғы Питтсбург принциптерінің мәлімдемесінде «біздің ішіндегі рух мәңгілік» деген түсініксіз формула қолданылған.

Литургиялық

Реформалық көзқарастың алғашқы және ең маңызды көрініс аласы дұға нысандары болды. Реформалық иудаизм бастапқыда тілектер тілін заманауи сезімдермен және жамағаттың шынайы сенімдерімен үйлестіруге тырысты. Якоб Йозеф Петуховски өзінің прогрессивті литургияға арналған толық зерттеуінде оның жылдар бойындағы және көптеген түрленулердегі бірнеше маңызды принциптерін тізімдеді. Дұғалар қайталауларды жою, бөлімдерді алып тастау немесе Тораны оқу үшін үш жылдық циклді қайта енгізу арқылы қысқартылды; жамағат тілектерін түсінуі үшін еврей және арамей мәтіндерімен қатар немесе олардың орнына ана тіліндегі бөлімдер қосылды; және өзгеріп жатқан заманның рухын көрсететін жаңа дұғалар жазылды. Бірақ ең бастысы, литургистер дұға кітаптарын жаңартпақ болып, олардың қозғалыстың теологиясын білдіруін қалады. Мәсіхтің келуі, Сионға оралу, құрбандық амалдарының жаңаруы, өлгендердің тірілуі, Израиль халқына сыйлық пен жаза, және Израиль халқының ерекшелігі туралы тілектер мен бөлімдер алмастырылды, қайта жазылды немесе толығымен жойылды. Реформалық иудаизмнің бастапқы кезеңдерінде, оның жақтастары консервативті наразылықты тудырмас үшін сақтық танытуға мәжбүр болды. Немец дұға кітаптарында көбінесе даулы мәселелер ана тіліне аударылып, түпнұсқа мәтінге ерекше назар аударылып, кейде қиын бөлімдер кішкентай әріптермен және аударылмаған күйде қалдырылатын. Институционалдық деңгейге жеткенде және мұндай шектеулерден азат болғанда, ол радикалды бағытқа көшуге мүмкіндік алды. Американың «классикалық» немесе британдық либералды дұға кітаптарында ана тілінің үлесі айтарлықтай артты, литургия күрт қысқартылды және діни теологияға қайшы келетін тілектер жойылды. «Жаңа реформа» Америка Құрама Штаттарында да, Ұлыбританияда да және әлемнің басқа елдерінде дәстүрлі нысандарға жақындаумен және оларды қалыптасқан сенімдермен үйлестіруге көңіл бөлмеумен сипатталады. Сонымен қатар, ол реформа теологтары ресми түрде қабылдамайтын сенімдерге де көбірек бейімделді және ыңғайлы болды, кейде әр жамағаттың таңдауы үшін әртүрлі рәсімдерге рұқсат берді. Осылайша, 20-ғасырдың ортасынан бастап дұға кітаптарында еврей тілінің үлесі артты және филактерияларға арналған тілек сияқты элементтер қайта жаңғыртылды. 2007 жылғы Мишкан Тфиладағы Геворот тілегінің қайта жаңғыртуы, «барлық тірілерге өмір беру / өлгендерді қайта тірілту» формуласымен бірге, одан да терең өзгерістерді білдірді. CCAR бұл бөлім тірілу сенімін емес, еврей мұрасын көрсетеді деп мәлімдеді. Керісінше, 1975 жылғы «Елбасы» ағылшын тіліндегі аудармада «Құдай» сөзінің орнына «Мәңгілік» сөзі қолданылды (алғашқы мәтінде болмаса да), бұл қадамды бірнеше реформа раввиндері діни гуманизмге бет бұру деп айыптады.

Еске алу

Өзінің қалыптасу кезеңінде Реформа көбінесе екінші дәрежелі рәсімдік міндеттерге бағытталды. 1846 жылы Бреслау раввиндік конференциясы мерекелердің екінші күнін жойды; сол жылдары Берлин Реформа қауымы қозы мүйізін соқпастан, филактерияларды, мантиюларды немесе бас киімдерін кимей дұға оқыды және сенбі күнін қызметтерді жексенбіге ауыстырды. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында американдық "Классикалық Реформа" көбінесе Берлиннің үлгісін жаппай қолданды, көптеген қауымдар бірдей стильде дұға оқыды және жексенбіде қосымша қызметтер өткізді. Кауфман Колер біраз уақыт бойы сенбі күнін жексенбіге ауыстыруды жақтады, бірақ кейіннен одан бас тартты. 1869 жылы американдық Реформа, ал 1912 жылы Германия діни ажырасуды артық деп жариялады және азаматтық ажырасуды жеткілікті деп мойындады; тамақтану және жеке тазалыққа қатысты заңдар, діни артықшылықтар, некелік рәсімдер және т.б. 1885 жылғы Питтсбург платформасымен ашық түрде жойылды, онда барлық рәсімдік амалдар діни тәжірибені жақсартуға қызмет еткен жағдайда ғана міндетті деп жарияланды. 1890 жылдан бастап, дінге жаңадан кіргендерге сүндеттелу міндетті емес болды. 1902 жылы Ұлыбританияда құрылған Клод Монтефиоренің Яһудилік діни одағы да осы саясатты ұстанды. Германиядағы Либералды Яһудиліктің Бірлестігі, одан да қоңыл жолмен, 1912 жылғы нұсқаулықтарында барлық дербес сақтауды ерікті деп жариялады. "Жаңа Реформа" кезінде қауым құру және мүшелік рәсімдеріне көбірек мән берілді, өйткені бұрынғы тұйық және минималистік тәсіл дінге қызығушылықты тудырмай, немқұрайлылыққа шақырады деп айыпталды. Көптеген рәсімдер қайтадан танымал болды, көбінесе қайта жасалғаннан немесе жаңаша түсіндірілгеннен кейін, бірақ бұл жеке тұлғаның жеке таңдауы ретінде, емес ресми міндеттеме ретінде болды. 1980 жылдары жаңадан дінге кіргендер мен жаңа туған нәрестелерге сүндеттеу немесе қан алу дерлік міндетті болды; ай сайын тазару әйелдерінің арасында ғасырдың басында үлкен танымалдылыққа ие болды, ал кейбір синагогтар миквелер (әдет-ғұрыптық ванналар) салды. Сол онжылдықтарда диеталық заңдарға (бірақ қатаң мағынада емес) жаңа қызығушылық оянды, сондай-ақ филактериялар, дұға шалдары мен бас киімдері де пайда болды. Реформа әлі де орташа есеппен ең аз қызметке қатысумен сипатталады: мысалы, 2013 жылы Pew жүргізген сауалнама бойынша, тіркелген синагог мүшелерінің тек 34% (және барлық дінге жақындық сезінетіндердің тек 17%) айына бір реттен кем емес қызметке қатысады. Протореформа қозғалысы жаңа рәсімдерді енгізді. 1810-1820 жылдары қозғалысқа бастау берген (Исраил Джейкобсон, Эдуард Клей және басқалар) топтар христиандық қабылдау рәсімін еліктеп, ұлдар мен қыздар үшін растау рәсімдерін енгізді. Бұл ағымнан тыс жерлерде тез тарады, бірақ дәстүрлі бағыттағылардың көпшілігі "растау" деген атаудан бас тартты. "Жаңа Реформа" кезінде Бар-мицва оны қайта дәстүрлендірудің бір бөлігі ретінде алмастырды, бірақ АҚШ-тағы көптеген жас қауым мүшелері әлі де оны орындайды, көбінесе Шавуот күні. Қыздарды бауырластыру ақырында батыс еврейлері арасында кең таралған "Бат-мицва" болып қалыптасты. Реформаның кейбір салалары, оның ритуал мен этика арасындағы айырмашылығын мойындап, консервативті яһуди көпшілігін ескеру қажет болған жерлерде практикалық сақтаудың айтарлықтай дәрежесін сақтауды таңдады. Германиядағы либералды қауымдардың көпшілігі қоғамдық ортада диеталық стандарттарды және т.б. сақтады, бұл олардың қауым мүшелерінің ұстамдылығымен және православиелік сепаратизм қаупімен байланысты болды. Осыған ұқсас үлгі Ұлыбританиядағы Реформалық яһудиліктің қозғалысына тән, ол Біріккен синагогадан келген жаңа келушілерге немесе Израильдегі Реформалық және прогрессивті яһудиліктің қозғалысына (IMPJ) жүгінуге тырысты.

Ашық болу

Оның үнемі аян ету философиясы прогрессивті иудаизмді, барлық түрлерінде, өзге негізгі ағымдарға қарағанда өзгерістер мен жаңа үрдістерді қабылдауға әлдеқайда қабілетті етті. Реформалық иудаизм діни өмірде гендерлік теңдікті қабылдаған алғашқы ірі еврей конфессиясы болып саналады. 1846 жылы Бреслау конференциясында әйелдер ғибадат пен қоғамдық істерде бірдей міндеттер мен құқықтарға ие болуы керек деп жарияланды, бірақ бұл шешім іс жүзінде көбінесе нәтижесіз болды. Лили Монтегю, британдық либералды иудаизм мен WUPJ-дің қозғаушы күші ретінде танылған, 1918 жылы синагогада уағыз айтқан тарихтағы алғашқы әйел болды және екі жылдан кейін дұға оқығанда тағы бір үлгі орнатты. 1935 жылы Vereinigung der liberalen Rabbiner-дің кейіннен төрағасы Макс Динеманн тағайындаған Регина Йонас ресми түрде атақ алған ең алғашқы әйел раввин болды. 1972 жылы Салли Призанд Hebrew Union College-те діни қызметке тағайындалды, бұл оны Американың діни семинарияда тағайындалған алғашқы әйел раввині және Регина Йонастан кейін еврей тарихында ресми түрде тағайындалған екінші әйел раввин етті. Реформа сонымен қатар отбасылық орын тебуді бастады, бұл американдық еврейлер арасында кеңінен тарады, бірақ континенттік Еуропада тек Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қолданылды. Дұға етудегі теңдік 20 ғасырдың соңына қарай WUPJ-де кеңінен қабылданды. ЛГБТ адамдарын діни қауымға қосу және ЛГБТ раввиндерін тағайындау да осы қозғалыстың бастамасы болды. 1977 жылы Америка раввиндерінің орталық конференциясы өзара келісіммен жүзеге асырылатын қатынастарды заңды деп жариялады, ал 1980-жылдардың соңында ашық гей дін қызметкерлері қабылданды. Бір жынысты некелер 2000 жылы санкцияланды. 2015 жылы URJ трансгендерлер мен гендерлік сәйкессіздігі бар адамдардың құқықтары туралы резолюцияны қабылдады, дін қызметкерлері мен синагог жұмыскерлерін осындай адамдарға төзімділік пен құрметпен қарауды белсенді түрде насихаттауға шақырды. Американдық реформа, әсіресе, әлеуметтік және прогрессивті мақсаттарға қолдау көрсетуді діни міндеттің маңызды бөлігіне айналдырды. 20 ғасырдың екінші жартысынан бастап ол «дүниені жақсарту» деген ежелгі раввиндік ұғымды, Tikkun Olam-ды, қоғамның әл-ауқатын арттыруға бағытталған түрлі бастамаларға қатысуға ынталандыратын ұран ретінде пайдаланды. Реформалық иудаизмнің діни іс-қимыл орталығы азшылықтардың құқықтары сияқты прогрессивті мақсаттарға қызмет етудегі маңызды лоббиге айналды. Tikkun Olam көптеген мүшелердің белсенді қатысуының орталық алаңына айналды, тіпті сыншылар реформаны яһуди либералдарының саяси көзқарастарына адалдық таныту үшін қолданатын құрал ғана деп теріс сипаттады. Дана Эван Каплан «Tikkun Olam тек солшыл, социалистік сипаттағы элементтерді ғана қамтиды. Шындығында, ол саяси, негізінен Демократиялық партия платформасының ең радикалды солшыл бөліктерінің көрінісі, бұл көптеген адамдарды реформалық иудаизмді жай ғана 'иудей мерекелері бар Демократиялық партия' деп айтуға мәжбүр етеді». Израильде Діни іс-қимыл орталығы сот саласында өте белсенді, көбінесе азаматтық құқықтар және мемлекет ішіндегі реформалық иудаизмнің ресми мәртебесіне қатысты істерде сот процесін қолданады.

Яһудилік жеке тұлға

Дін аралық некеге қағида бойынша қарсы болғанымен, Америкалық раввиндердің орталық конференциясы (CCAR) – ірі Реформалық раввиндік ұйымның өкілдері 2012 жылы олардың шамамен жартысы мұндай рәсімдерге қатысатынын бағалады. Бұл құбылыспен күресу қажеттілігіне байланысты, 2000 мен 2013 жылдар аралығында АҚШ-та тұрмысқа шыққан Реформалық еврейлердің 80% дін аралық неке жасаған.

Реформалық иудаизм арқылы дінге өтушілер олардың шынайы ниеттеріне қарай қабылданады, бұрынғы сенімдері мен түктеріне қарамастан. Раввинмен оқу – қалыпты жағдай және бірнеше айдан бірнеше жылға дейін созуы мүмкін. Бұл процесс қауымдық шараларға қатысуға, мерекелерді сақтауға және Халаханы ұстануға бағытталған. Дінгерлік рәсімдер Бейт Дин отырысымен және әдетте, Брит Мила және Тевиламен аяқталады, бірақ Брит Мила дәстүрін сақтау деңгейі елден елге өзгеше. Сонымен қатар, басқа бағыттар Реформалық дінге өтушілерді қабылдау сирек, көптеген Православ және Мазорти храмдары Реформалық дінге өтушілерді мойындамайды.

Ұйымдастыру және демографиялық мәліметтер

"Реформа" термині алғаш рет институционалды түрде қолданылды, бірақ жалпылама емес, 1845 жылы құрылған Берлин Реформа қауымы үшін. Одан басқа, осы бағыттағы неміс қауымдастықтарының көпшілігі реформалық иудаизммен ғана байланысты емес, екіұстанымды "либералды" ұстанды. Ол неміс еврейлері арасындағы діни бейжайлықтағы көпшілікке, сондай-ақ православиелік емес барлық раввиндерге (оның ішінде бәсекелес оң тарихи мектеп) арналған. "Реформа" атағы АҚШ-та кеңінен таралды, онда осы атаумен тәуелсіз деноминация діни үрдіспен толықтай сәйкестендірілді. Алайда, Исаак Мейер Уайз 1871 жылы "Прогрессивті иудаизм" жақсырақ эпитет деп ұсынды. Бұл қозғалыстың Германияда 1898-1908 жылдар аралығында институционалды түрде қалыптасқан кезінде оның басшылары "Либералды" өзін-өзі белгілеу ретінде таңдады, Vereinigung für das Liberale Judentum-ды құрды. 1902 жылы Клод Монтефиоре өзінің жаңа еврей діни одағы қолдаған ілімді "либералды иудаизм" деп атады, бірақ ол неміспен салыстырғанда спектрдің радикалды бөлігіне тиесілі. 1926 жылы британдық либералды, американдық реформашы және неміс либералды өздерінің дүниежүзілік қозғалысын нығайтты. Олар алға басушы аян, әдептің ритуалдан жоғары болуы және т.б. сияқты қағидаларды растауда бірікті. Бастапқыда "Либералды еврейлердің халықаралық конференциясы" деген уақытша атаумен, "Либералды", "Реформа" және "Заманауи" арасындағы талқылаулардан кейін, 12 шілдеде дауыс беру қорытындысы бойынша Дүниежүзілік прогрессивті иудаизм одағы деп аталды. WUPJ бүкіл планетада "Реформа", "Либералды" және "Прогрессивті" деген атаулармен қосымша филиалдар құрды. 1945 жылы Ассоциацияланған британдық синагогалар (кейіннен Реформалық иудаизм қозғалысы) қосылды. 1990 жылы Реконструкциялық иудаизм бақылаушы ретінде WUPJ-ге кірді. Басқа бір діни дүниетанымын қолдағандықтан, ол реформацияланбаған жалғыз мүше болды. WUPJ кем дегенде 1,8 миллион адамды білдіреді деп мәлімдейді. Бұл сандар 2013 жылғы PEW зерттеуін ескермейді және URJ-дің 1,5 миллион адамнан тұратын шамасына сүйенеді, өйткені 2,2 миллионға дейін жаңартылған. Әлемде бұл қозғалыстың орталығы Солтүстік Америкада орналасқан. WUPJ-дің ең ірі құраушысы - АҚШ пен Канададағы Реформалық иудаизм одағы (2003 жылға дейін: Америка еврей қауымдарының одағы). 2013 жылы Pew Research Center зерттеуінің қорытындысы бойынша, бұл АҚШ-тағы барлық 5,3 миллион ересек яһудилердің 35% -ын құрады, бұл оны елдегі ең көп еврей діни тобы етеді. Стивен М. Коэн 756 000 ересек яһуди мәжілісхана мүшелері бар екенін анықтады – үй шаруашылығының төрттен бір бөлігі (2001 жылғы қорытындыларға сәйкес) күйеуінің немесе әйеліне айналмаған, оған 90 000-ға жуық яһудилер қосылды және жалпы сайлау округін шамамен 850 000 және АҚШ-та "Реформаның анықталмаған мүшелері" 1,154,000-ға дейін құрады. Канадада да 30 мың адам бар. Осы деректерге сүйене отырып, URJ 2,2 миллион адамды білдіреді деп мәлімдейді. Оның АҚШ-та 845 және Канадада 27 қауымы бар, олардың басым көпшілігі Реконструкцияшы емес, WUPJ-мен байланысы бар 1170 қауым. Оның раввиндік бөлімі - Америка раввиндерінің орталық конференциясы, оған 2300-ге жуық раввин мүше, негізінен еврей одағы колледжінде оқыған. 2015 жылы URJ президенті раввин Ричард Джейкобс, ал CCAR раввин Денис Эгер басқарды. Үлкен көлем бойынша екінші орында екі британдық WUPJ филиалдары тұр. 2010 жылы Реформалық иудаизм қозғалысы мен Либералды иудаизм 45 және 39 қауымдастықтарда тиісінше 16,125 және 7,197 мүшелік отбасы болды, немесе британдық яһудилердің 19,4% және 8,7% синагогада тіркелген. Басқа мүше ұйымдары әлемнің қырық елінде орналасқан. Олардың қатарына 2010 жылы 4500 мүшелері бар Германиядағы прогрессивті еврейлер одағы және 25 қауым, оның ішінде Австриядағы бір қауым; 10 қауымда 3500 мүшелері бар Нидерландтың прогрессивті еврейлік қауымы; Францияның 13 либералды синагогасы; Израиль реформасы және прогрессивті иудаизм қозғалысы (2000 жылы 5000 мүшелері, 35 қауым); ТМД және Балтық мемлекеттеріндегі прогрессивті иудаизм қозғалысы (Движение прогрессивного Иудаизма), Ресейде, Украинада және Беларусьте 61 мүшелері бар және бірнеше мың тұрақты сайлаушылар; және басқа да көптеген кішігірімдер.

Басталуы

18-ғасырдың соңында Орталық Еуропадағы яһудилердің азаттыққа қол жеткізуі мен мәдениетке бейімделуі, дәстүрлі яһуди өмірінің күйреуі салдарынан, өзгерген жағдайларға дұрыс жауап беру күрделі мәселеге айналды. Радикал, екінші буын Берлин маскилимдері (Ағартушылар), Лазар Бендавид пен Давид Фридландер сияқты, яһуди дінін деизмнен асып түсуді, тіпті толығымен жойылуына рұқсат етуді ұсынды. Көбінесе қабылданған шешім – синагогтардағы ғибадатты реформалау, оларды христиандық ортаның эстетикалық және моральдық талғамына үйлестірілген жаңа буын үшін тартымдырақ ету болды. Мұндай жолды алғаш рет 1796 жылы Амстердам ашкеназдық қауымы "Адат Джессурун" іске қосты. Жергілікті сефардтық дәстүрге еліктеп, олар "Мейірімді Әке" дұғасын қысқарды, онда Құдайдан басқа ұлттарға қарсы кек алуды сұраған. Қысқа ғұмырлы қауым өз әрекеттерін заңды ету үшін толыққанды дәстүрлі ("ортодоксалды") аргументтерді пайдаланды, бірақ тарихшылар оны көбінесе алдын ала хабаршы деп санайды. Вестфалия патшалығынан келген қайырымдылық шаруасы Израиль Джейкобсон салыстырмалы түрде толыққанды бағдарламаны қабылдады. Ағартушылық сын мен бейжайлықтың салдарынан сенім мен діни ережелер ондаған жылдар бойы әлсіреп келді, бірақ Джейкобсонның өзі бұл мәселеге мән бермеді. Ол әдептілікке қызығушылық танытты, өйткені оның қызмет көрсетудегі жетіспеушілігі жастарды ығыстырып шығарады деп сенді. Оның көптеген эстетикалық реформалары, моральдық тақырыптардағы тұрақты уағыз сияқты, кейіннен модернистік православиеліктер қабылдады. 17 шілде 1810 жылы ол Сезендегі синагогты ашты, онда дұға кезінде орган мен хор қолданылды және неміс тіліндегі литургия енгізілді. Джейкобсон толыққанды реформалық яһудиліктен алыс болғанымен, бұл күн қозғалыс тарапынан бүкіл әлемде негізделген күн ретінде қабылданды. Сезен ғибадатханасы – сол кездегі дұға үйлері үшін өте кең таралған атау; "ғибадатхана" термині кейіннен 1813 жылы жабылған Иерусалим ғибадатханасы үшін дұғаларды жоюмен байланысты болғандықтан, реформалық институттармен байланысты (бірақ тек солармен ғана емес) анықталды. Джейкобсон Берлинге көшіп, осындай синагог құрды, ол діни тәжірибені жақсартуға қызығушылық танытқан, ой-пікірлері бірдей зиялылардың орталығы болды. Берлинде қолданылған дұғалық мәтінде қабылданған мәтіннен бірнеше ауытқулар енгізілгенімен, ол ұйымдастырушы принципсіз жасалды. 1818 жылы Джейкобсонның танысы Эдвард Клей Гамбург ғибадатханасын құрды. Бұл жерде рәсімдегі өзгерістер енді эклектикалық емес және қатаң догматикалық салдарларға ие болды: Мәсіхтің құрбандықтарды қалпына келтіруі және Сионға оралу туралы дұғалар жүйелі түрде алынып тасталды. Гамбург басылымы алғашқы толық реформалық литургия болып саналады. Православтықтардың Джейкобсонның бастамаларына наразылығы аз болғанымен, бүкіл Еуропадағы ондаған раввиндер Гамбург ғибадатханасына тыйым салу үшін бірікті. Гамбург реформаторлары әлі де раввиндік дәстүрдің шегінде ойнауға тырысып, өз әрекеттерін қорғауда каноникалық дереккөздерді келтірді; олар Арадтық Аарон Хорин сияқты либералды раввиннің, тіпті ол құрбандықтар үшін дұғаларды алып тастауға ешқашан келіспеген болса да, қарсылығын алды. Православтықтардың жаппай қарсылығы ертедегі реформаның алға басуын тоқтатты, оны келесі жиырма жыл бойы порт қаласына шектеді. Мәдениетке бейімделу және дінге деген бейжайлық тараған сайын көптеген синагогалар жеңіл эстетикалық өзгерістер енгізді, мысалы, жергілікті уағыздар немесе қараңғы мінез-құлық, бірақ олар консервативті элементтерді жұбату үшін мұқият жасалды (егерде қатаң православиеліктер оларға қалай болса да қарсылық көрсетті; мысалы, раввиндерге арналған зайырлы білімге көп қарсылық білдірілді). Мұндай өзгерістерді алғаш қабылдағандардың бірі Гамбургтің православие қауымы болды, жаңадан тағайындалған заманауи раввин Исаак Бернейс. Венадағы Stadttempel-тің Исаак Ноа Маннхаймер мен Прагадағы Майкл Сакс сияқты аз қатаң, бірақ әлі де дәстүрлі, Орталық және Батыс Еуропаның көпшілігі үшін қарқын белгіледі. Олар әдет-ғұрыпты айтарлықтай өзгертті, бірақ догматикалық мәселелерді немесе яһуди заңына ашық зиян келтіруден мүлдем аулақ болды. 1824 жылы гамбургтікімен бірдей бағытта оқшауланған, бірақ әлдеқайда радикалды қадам теңіз арқылы жасалды. Шарлстонның "Бет-Элохим" синагогасының жас қауым мүшелері қазіргі жағдайдан қапаланды және өзгерістерді талап етті. Исаак Харби және басқа да серіктестердің басшылығымен олар өздерінің дұға ету тобы "Исраилдіктердің реформацияланған қоғамы" деген атауды құрды. Тек қана эстетикалық мәселелер емес, уағыздар мен синагог ішкі істерін орталық испан тілінде емес, ағылшын тілінде жүргізу сияқты, олардың литургиясының көп бөлігін тек ағылшын тілінде оқыды, Гамбург рәсімімен салыстырғанда әлдеқайда үлкен үлес құрады. Бастысы, олар дәстүрлі мессиандық доктринаға аз қызығушылық танытты және айқын түрде догматикалық емес діни түсінікке ие болды. Жаңа дұғалық кітабының авторлары Харби, Абрам Моиз және Давид Нунес Карвальо Иерусалим ғибадатханасын қалпына келтіру туралы тілектерді анық түрде жойды; 21 қараша 1825 жылы өзінің ашылу сөзінде Харби олардың туған елі олардың жалғыз Сионы екенін, "тасты шөл" емес екенін айтты және бұрынғы раввиндерді "Заңның ең қарапайым қағидаларын ойшау және күтпеген тұжырымдарға бұрмалаған Фабулисттер мен Софистер" деп сипаттады. Қоғам қысқа ғұмырлы болды және 1833 жылы Бет-Элохимге қайта бірікті. Германиядағыдай, реформаторлар дінбасылардың аз болуымен көзге түсетін елдегі қарапайым адамдар болды.

Германия жерлерінде біріктіру

1820 және 1830 жылдары Соломон Штайнхайм сияқты философтар неміс идеализмін яһуди діни дискурсына енгізді, христиан діні мен қазіргі сезімдерді татуластыру үшін қолданған тәсілдерден нәр алуға тырысты. Бірақ дау-дамайдың ошағына айналған жаңа ғылыми, сыншыл «Иудаизм ғылымы» (Wissenschaft des Judentums) болды. Оның жақтастары қазіргі қиын жағдайға байланысты оны қолдану керек пе, жоқ па және қаншалықты қолдануға болатыны туралы күмәнмен қарады. Пікірлер қатаң ортодоксал Азриел Хилдесхаймерден басталды, ол зерттеулерді мәтіндердің алдын ала белгіленген қасиеттілігіне бағындырды және оған қабылданған әдістерге практикалық әсер етуден бас тартты; Вессненштефтің рөлін жоққа шығармаған, бірақ тек дәстүрге құрметпен қараған және Пятикнижәне талдауға қарсы шыққан оң тарихи Зәкәрия Франкель арқылы; және Авраам Гейгерге дейін, ол объективті зерттеулерге немесе оның қолданылуына кез келген шектеулерді қабылдамады. Ол реформалық иудаизмнің негізін қалаушы деп саналады. Гейгер он жеті жасында-ақ, арғы танаимдер мен аморлар ауызша Тораны субъективті түсіндіргенін, оны библиялық мәтінмен байланыстырып, оның революциялық әлеуетін таратуға тырысқанын түсінді. Иудаизм ескірген және қазіргі заманнан аман қалу үшін түбегейлі өзгеру керек деп сенген ол халаханың заңдық процедураларынан аз пайда тапты, өйткені қатал раввиндер көп жағдайда үлкен жаңалықтарды қабылдамайтынын көрсетті. Жоғары сынға бет бұруы оны Пятикнижәне бір жағынан парызшылдар мен мишнаикалық халахаға дейінгі өздерінің өкімет күресін көрсететін деп қарауға мәжбүр етті. Синайдан бері үзбей келе жатқан дәстүрге немесе Құдайдың берген Тауратына деген сенімді сақтап қалу мүмкін емес деген тұжырымға келген ол парызшылдарды саддукейлер басқарған дінге төңкеріс жасаған реформаторлар ретінде таныстыра отырып, ілгерілейтін аян теологиясын айта бастады. Оның басқа үлгісі – пайғамбарлар, олардың моральдық және этикалық нормалары оған яһуди дінінің жалғыз шынайы, тұрақты өзегі болды. Ол жалғыз емес: Соломон Формштехер аянның заңға енген емес, Құдайдың адам психикасына әсер еткенін дәлелдеді; Аарон Бернштейн 1844 жылы «Пятикнига – Құдайдың аян хроникасы емес, ол Оның санасының біздің ата-бабаларымызға әсер еткенінің куәсі» деп жазғанда кез келген мәтіннің қасиеттілігін жоққа шығарған бірінші адам болды. Көптеген басқа адамдар да осылай ойлады. 1837 жылы Гейгер Висбаден қаласында жас раввиндердің конференциясын өткізді. Ол жиналғандарға «Талмудты жою керек» деді. 1841 жылы Гамбург ғибадатханасы өзінің дұға кітабының екінші басылымын шығарды, бұл 1818 жылғы алдыңғысынан бері алғашқы реформалық литургия болды. Ортодоксал жауап әлсіз болды және тез жеңілді. Германиядағы раввиндік лауазымдардың көпшілігі рационалистік идеяларға бейім университет түлектерімен қамтылды, олар Леберехт Улих сияқты тұлғалар бастаған либералды протестантизмге де енген. Олар жаңадан пайда болған реформалық раввиндіктің арқауы болды. Гейгер екінші Гамбург ғибадатханасы даусына тек дұға кітабын ортодоксалдықтарға қарсы қорғау үшін ғана емес, сонымен қатар оны айыптау үшін араласты, негізінен эстетикалық және жүйелі емес реформалар уақыты өтті деп мәлімдеді. 1842 жылы прогрессивті күштердің күші қайтадан ашылды: Гейгердің жоғары тұрған раввині Соломон Тиктин оны Бреслаудағы уағыздаушы лауазымынан босатуға тырысқанда, кеңес берген 17 раввиннің 15-і оның ескілік емес көзқарастары оның лауазымына сәйкес келетінін мәлімдеді. Ол өзінің принциптік ұстанымы мен күнделікті өмірдегі мінез-құлқының айырмашылығын көрсетті. Оны тек мұқият жүзеге асыру керек деп сенген ол іс жүзінде қалыпты болды және жеке бақылаушы болды. Гейгерден кейін екінші орынды иеленген раввин Самуэль Холдхайм өзін өзгерістің радикалды жақтаушысы ретінде танытты. Алғашқысы өткенмен сабақтастықты атап өтіп, иудаизмді уақыт бойы элементтерді біртіндеп қабылдап, тастап кеткен бір құрылым ретінде сипаттаса, Холдхайм қазіргі жағдайларды ең жоғары мәртебеге ие етіп, универсалистік өзекті басқа да аспектілерден кескілді бөліп тастады. Ежелгі заңдар яһудилердің бойында өз күшін жоғалтты деп жариялап, раввин ерікті түрде сақталу үшін нұсқау ретінде ғана әрекет ете алады, оның қағидасы «Елдің заңы – заң» деген тұжырымдаманың толық екендігі болды. Ол аралас некеге рұқсат етілген деп жариялады – тарихта мұны жасаған жалғыз реформа раввині болды; оның замандастары мен кейінгі ұрпақтар бұған қарсы болды, өйткені Талмудта оларды сенбі күні жасауға тыйым салынған, бірақ құрбан шалу және басқа да амалдар сияқты, олар қасиетті міндеттемелер (иссурим) емес, азаматтық міндеттемелер (мемонот) санатына жатады, онда Елдің заңы қолданылады. Оның ұсынған тағы бір шарасы, 1846 жылы әріптестерінің көбісі тарапынан бірауыздан қабылданбаған, сенбі күнінен кейін жексенбіде «Екінші сенбіні» өткізу болды, ол Екінші Пасхаға ұқсас, өйткені көптеген адамдар демалыс күнін бұзады. Кейінгі Vormärz дәуірінің қысымдары күшейді. 1842 жылы толыққанды қоғамға қабылдануға ұмтылған радикалды жандардың тобы Франкфуртта «Реформа достары» деген атпен құрылды. Олар сүндеттеуді жойды және Талмуд енді міндетті емес деп жариялады. Франкфурттан түскен өтініштерге жауап ретінде Германиядағы барлық раввиндер, тіпті Холдхайм да сүндеттеу міндетті екенін мәлімдеді. Ұқсас топтар Бреслау мен Берлинде пайда болды. Осы оқиғалар және әртүрлі қауымдастарда кезең-кезеңмен жүзеге асырылған практикалық реформаларға біртектілік әкелу қажеттілігі Гейгерді және оның ойдастарын әрекетке итерді. 1844 және 1846 жылдар арасында олар Брауншвейг, Франкфурт-на-Майне және Бреслауда үш раввиндік жиналыс өткізді. Олар 1826 жылы жасалған Аарон Хорин және басқалардың жаңа Санхедрин ұсыныстарын жүзеге асыруға бағытталған, ол әртүрлі ежелгі жарлықтар мен тыйымдарды бағалап, жоюға құқылы болды. Үш жиналысқа барлығы қырық екі адам қатысты, олардың ішінде орташа және консервативті көзқарастарды ұстанатындар болды, барлығы да жас, көбінесе отыздар жасында болды. Конференциялар көптеген нақты, алысқа бағытталған қадамдар жасаған жоқ, бірақ олар жалпы түрде діни түсіндірудің ескі механизмдері ескіргенін мәлімдеді. Біріншісі, 12–19 маусымда өткен, Кол Нидрейді және раввиндер әлі де жүргізіп отырған ұятты еврей сертін жойды және «аян идеясы дұғада қаншалықты айтылуы керек» екенін анықтау үшін комитет құрды. 1806 жылғы Париждің Ұлы Санхедринінің Наполеонға берген жауабын қайталап, балаларды еврей болып тәрбиелеуге мүмкіндік болған жағдайда аралас некелерге рұқсат етілді; бұл шара христиандарды ренжітпестен мұндай одақтарды тиімді түрде тыйым салды, өйткені Германиядағы ешбір штат мүліктің балаларына христиандық емес білім беруге рұқсат бермеді. Бұл бәрібір сыншыларды ашуландырды. Шағын дәстүршілдер тобы да қатысты, олардың дауысы есептелмеді. Қарсы жақта Холдхаймның жақтастары болды, олар 17 маусымда «ғылым бұрыннан-ақ Талмудтың догматикалық немесе практикалық тұрғыдан ешқандай құқықсыз екенін көрсеткенін» мәлімдеді. Ұлы жиналыстың адамдары тек өз уақыты үшін құқыққа ие болды. Біз өзіміздің рухымызды білдіргенде, бізде де сондай құқық бар». Көпшілік Гейгер мен Людвиг Филиппсон басшылығындағы топтар модерация мен тарихи сабақтастыққа ұмтылды. Қатаң ортодоксалдықтардан күшті жауап келді деп күтілген еді. Моше Шик «олар Заңның құдайлығына құрметсіздік жасады, олар израильдік емес және жұрттармен тең» деді. Дегенмен олар одан да умеренді прогрессивтерді де ашуландырды. С. Л. Рапопорт пен Зәкәрия Франкель екеуі де Брауншвейгті қатты айыптады. Басқа наразылық білдірген тарап – христиан миссионерлері, олар реформадан екі себепті қорқады: ол конверсияның үлкен толқынын тоқтатуы мүмкін, сондай-ақ либералды, жартылай секулярландырылған дінге еврейлердің нанын азайтуы мүмкін, олар христиандар арасында да қарсы болды, олардың толыққанды жаңа догманы қабылдауының мүмкіндігін азайтады. Франкель келесі конференцияға, 15–28 шілдеде Франкфуртта өткенге қатысуға көптеген өтініштерден кейін көндірілді. Бірақ ол шығып кетті...

Дүниежүзілік одақ

Германияда либералды қауымдастықтар ғасырдың ортасынан бері тоқырап қалды. 1871 жылы Германия империясындағы барлық яһудилерге берілген толық және түгелдей бостандық, дін мен замананың рухын үйлестіруге деген қызығушылықты кеңінен сейілтті. Шығыс Еуропадан келген иммигранттар дәстүрлі элементтерді нығайтты. 1898 жылы осы тенденцияларға қарсы тұру үшін раввин Хайнеманн Фогельштейн Либералды раввиндер одағын (Vereinigung der liberalen Rabbiner) құрды. Алғашында оның 37 мүшесі болды, ал 1914 жылы 72-ге дейін өсті, бұл Германияның яһуди дін қызметкерлерінің шамамен жартысы, және бұл көрсеткіш 1933 жылға дейін сақталды. 1908 жылы Фогельштейн мен раввин Цезар Селигманн қауымдық бөлімше, Германиядағы Либералды иудаизм одағын (Vereinigung für das Liberale Judentum in Deutschland) құрды, соның арқасында бұрынғы еркін тенденция ретінде белсенді болған ағым институционалдық деңгейге көтерілді. 1920 жылдары Одақтың 10 000-ға жуық тіркелген мүшесі болды. 1912 жылы Селигманн "Либералды иудаизм бағдарламасына қатысты нұсқаулар" (Richtlinien zu einem Programm für das liberale Judentum) атты қағидалар декларациясын жазды. Ол жеке сананың маңыздылығын және діни амалдарға қатысты этикалық құндылықтардың басымдылығын атап өтті, мессиандық дәуірге сенім білдірді және бұл "ұсыным" ретінде қабылданды, міндетті шешім емес. 1902 жылы Клод Монтефиоре және бірнеше достары, соның ішінде Лили Монтегю мен Израиль Абрахамс Лондонда Еврей діни одағын (JRU) құрды. Ол Ұлыбританиядағы Либералды иудаизмнің негізгі тасы болды. Монтефиореге ертедегі неміс реформаторларының идеялары зор әсер етті. Ол және оның серіктестері негізінен унитаризмнің мысалы мен сын-қатеріне ұшырады, ол жоғары топтағы яһудилерге жалпыға ортақ, ағартушылық сенім ұсынды. Мейер оның түпнұсқалық ерекшеліктері болғанымен, Монтефиоре көбінесе Гейгерге және оның прогрессивті аян, амалдардың құралдық сипаты және т.б. тұжырымдарына тәуелді болды. Оның Либералды иудаизмі радикалды және таза болды, Берлин мен американдық нұсқаларымен сай келіп, кейде олардан да асып түсті. Олар діни амалдарды қысқартты және көптеген дәстүрлі амалдардан бас тартты. Лэнгтон бұл қозғалыстың ерекше ағылшын-яһудилік сипаты үшін талас жүргізді, оған Монтефиоренің ерекше идеялары үстемдік етті. 1907 жылы осы көзқарасты бөлісетін бұрынғы консисториялық раввин Францияда Либералды Израиль одағын (Union Libérale Israélite de France) құрды, ол шамамен жүз отбасыдан тұратын шағын қауымдастық болды. Кейіннен ол Францияның Либералды яһуди қозғалысына айналды. Селигманн алғашқы болып халықаралық ұйым құруды ұсынды. 1926 жылдың 10 шілдесінде әлемнің түкпір-түкпірінен келген өкілдер Лондонға жиналды. Раввин Джейкоб К. Шенкман олардың барлығы "Реформалық иудаизмнің нанымдарымен рухтанған: Пайғамбарлардың ілімдерін негізгі элемент ретінде, прогрессивті аянды, ежелгі формаларды қазіргі заманның қажеттіліктеріне бейімдеуге дайындық ретінде бағалаған" деп жазды. Конференцияға Германияның Либералды одағы, британдық JRU, американдық UAHC және CCAR, сондай-ақ Франциядан Леви өкілдері қатысты. Олар мүмкіндіктерін ойластырғаннан кейін, өздерінің аты ретінде "Либералды" немесе "Реформалық" емес, "Прогрессивті" дегенді таңдады, соның арқасында Прогрессивті яһудилік үшін Дүниежүзілік одақ құрылды. Ол жаңа бөлімдерді демеушілікке тарта бастады. Біріншісі Нидерландыда құрылды, онда 1931 жылдың 18 қазанында екі синагога "Нидерландыдағы Либералды діни яһудилер үшін" Verbond voor Liberaal Religieuze Joden құрды. 1930 жылы Батыс Лондон синагогасы WUPJ-ге қосылды. Келесі он жылда нацистік Германиядан босқындар толқыны Ұлыбританияға келді, олармен бірге неміс Либералды иудаизмінің (кейбіреулері радикалды JRU-мен араласпады) және оқытылған раввиндер тобы келді. Тек содан кейін ғана британдық реформа қозғалысы пайда болды. 1942 жылы Біріккен британдық синагогалар құрылды, олар 1945 жылы WUPJ-ге қосылды. Германияның салыстырмалы дәстүрлілігін сақтап, олар кейіннен "Ұлыбританияның реформалық синагогалары" (2005 жылдан бері Реформалық иудаизм қозғалысы) деген атауды қабылдады, бұл JRU-ға мұрагерлік еткен кішігірім "Либералды және прогрессивті синагогалар одағынан" ерекшеленді. Германиядан он мыңдаған босқындар өздерінің Либералды иудаизмін басқа елдерге де алып барды. 1930 жылы Австралияда бірінші Либералды қауымдастық - Temple Beth Israel Melbourne құрылды. 1931 жылдың маусымында Оңтүстік Африканың Либералды иудаизмге арналған еврей діни одағы ұйымдастырылды, көп ұзамай HUC-тің тағайындалған Мұса Сайрус Вейлер жұмыс істеді. Оңтүстік Америкадағы алғашқы филиал - Сан-Паулудағы Congregação Israelita Paulista 1936 жылы құрылды. Неміс босқындары Иерусалимде Emet ve Emuna деп аталатын Либералды қауымдастық құрды, бірақ ол 1949 жылы консерваторларға қосылды.

Жаңа реформалық иудаизм

Колер 1923 жылы зейнеткерлікке шықты. Оның орнына раввин Сэмюэл С. Кохон ХУК теология кафедрасына тағайындалды, ол 1956 жылға дейін қызмет етті. Минск қаласының жанында туған Кохон Америка реформасының Шығыс Еуропадан шыққан жаңа буынының символы болды. Ахад Хаам мен Мордехай Капланның терең ықпалымен ол иудаизмді дін емес, өркениет ретінде қарастырды, бірақ ол және Капланның басқа да реформаторлары сайлау және аян туралы түсініктерді толық сақтап қалды, ал соңғысы оны жоққа шығарды. Кохон еврейлік ерекшелікті универсалистік бейімділіктен жоғары бағалады, ұзақ уақыттан бері тасталған дәстүрлі элементтерді қайта енгізуді қолдады, бұл жан-жақты заңдық шеңбердің бөлігі ретінде емес, этникалық бірлікті қайта жандандыру құралы ретінде болды. Оның бұл әрекеті Шығыс жағалаудағы адамдардың пікірін қоздырды. Сонымен қатар, Черниговтен көшіп келгендердің ұлы Соломон Фрихоф та халахқа таңдамалы жақындасуды ұсынды, ол «басқаруды емес, нұсқау беруді» ұсынды; Фрихоф қауымдық өмірдің құнарсыз көңіл-күйін ауыстыруды, оқшауланған тәжірибелердің өздігінен пайда болуына және ескілерді қайта енгізуге мүмкіндік беруді ұсынды. Ол 1940 жылы «Одақ дұға кітабын» қайта жасап, көптеген ескі формулаларды енгізді және көптеген жауаптар жазды, бірақ ол әрқашан ерікті түрде сәйкестікті атап өтті. Кохон мен Фрихоф көптеген қауымдар құлаудың алдында тұрған Ұлы депрессия кезеңінде көтерілді. Еуропадағы антисемитизмнің өсуі неміс либералдарын ұқсас жолға түсірді. Раввин Лео Бек, Макс Динеманн және Селигманн еврей халқы мен дәстүрін күшейтті. 1933 жылы нацистер билікті басып алғаннан кейін, көптен бері бей-жайлық пен ассимиляциямен күресіп келген қауымдарда діни жаңғыру болды. Осы үлкен өзгерістер АӨКК-ні жаңа қағидаларды қабылдауға итермеледі. 1937 жылы 29 мамырда Огайо штатының Колумбус қаласында «Принциптер декларациясы» (ерекше ресми, міндетті «платформадан» аулақ болу), дәстүрлі ұстанымдарды күшейтіп, сионизмді қолдады – бұрын классицистер Ресей мен Румыниядағы бостандыққа жетпеген еврей жамағаттарына арналған ем ретінде қараған, ал олар яһудилерді қазіргі мағынада ұлт ретінде қарастырмаған, және теологиямен емес, «Иудаизм – яһуди халқының тарихи діни тәжірибесі» деген мәлімдемемен ашылды. Колумбус қағидалары абстрактілдік ұғымдарға аз көңіл бөлумен және практика мен дәстүрлі элементтерге оң көзқараспен сипатталатын «классикалықтан» «Жаңа реформалық иудаизмге» айналуды білдірді. Холокост пен Израиль мемлекетінің құрылуы осы үрдісті күшейтті. Америкаландыру және 1950-ші жылдары қала маңындағы аудандарға көшу екі түрлі әсерді қамтамасыз етті: иммигранттар ұрпағының зайырлы еврей идеологиялары, мысалы, бундизм немесе лейбористтік сионизм анахронизмге айналды. Әскери қызмет жауынгерлерді Американың орта таптық отбасылық, орташа дінге бейімделгендігімен таныстырды. Көптеген адамдар «Қалқын соғыс» жылдарында мүше болуды көздеді, өйткені мұндай жетіспеушілік солшыл немесе коммунистік симпатияларға күдік туғызды. «Традицияға оралу» деп аталатын бұл шара көптеген адамдарға UAHC-ге кіру жолын ашты. 1937 жылы 50 000 үй шаруашылығы бар 290 қауымдастықтан 1956 жылы 255 000 үй шаруашылығы бар 560 қауымдастыққа дейін өсті. Сол сияқты, мұхит сыртында да ностальгиялық дәстүрге ауысу байқалды. Тіпті Британиядағы либералдықтар да сезімталдыққа байланысты кішігірім әдет-ғұрыптарды енгізді; Бар-мицва діни растаудың орнына келді. Екінші дүниежүзілік соғыс либералды конфессиялар, оның ішінде Реформация да адамзаттың жетістігі мен ізгілігі туралы көптеген болжамдарды бұзды. Жаңа буын теологтар бұл сұраққа жауап іздеуге тырысты. Юджин Боровиц және Ж. Ж. Петуховский сияқты ойшылдар негізінен экзистенциализмге бет бұрып, адамдарды құдайлықпен әлсіз, күрделі қарым-қатынаста бейнеледі. Діни гуманизм әрқашан болған кезде, ол кішкентай топқа шектелген, ал ресми ұстанымдар теистік көзқарасты сақтады. Бірақ Америка реформасының басты назары басқа жерде болды: 1946 жылы раввин Морис Айзендрат UAHC президенті болып тағайындалды. Ол Тикун Олам, «дүниеге оңалту» идеясын азаматтық құқық қозғалысына, Вьетнам соғысына қарсылық білдіру және басқа да прогрессивті себептерге қатысуға қатысты. 1954 жылы Израильде, тағы да Иерусалимде, Реформация қауымының алғашқы тұрақты қауымы құрылды. Израиль реформа және прогрессивті иудаизм қозғалысы 1971 жылы тіркелді, ал әлемдік қозғалыс 1974 жылы WUPJ штаб-пәтерін Иерусалимге көшірді, бұл оның сионизмге деген берік байланысын көрсетті. 1960-шы және 70-ші жылдардағы көпмәдениеттіліктің өркендеуі және жеке руханияттың пайдасына ұйымдасқан діннің әлсіреуі байқалды. Жастар арасындағы «этникаға оралу» дұға шәлі сияқты заттарды қайтадан сәнге енгізді. 1963 жылы HUC түлегі Шервин Вайн ашықтан-ашық дінсіз Бирмингем ғибадатханасын құрып, оның үшін иудаизм мәдени дәстүр екенін мәлімдеді, сенім емес. Көптеген тыңдаушылардың ұқсас идеялары бар екенін білген АӨКК-ні дінсіздікке қарай жылжуға қысым күшейді. 1975 жылы жаңа стандартты дұға кітабын, «Дұға қақпаларын» жинау кезінде консенсус жоқ екені анықталды. Барлығын қанағаттандыру үшін таңғы қызметке арналған он, кешкі қызметке арналған алты литургия ұсынылды, олардың әрқайсысы өте дәстүрліден бастап, Құдай туралы еврей мәтінін сақтап, бірақ оны «Мәңгілік күш» деп аударғанға дейін. Бұл көптеген адамдармен де-факто гуманистік деп айыпталды. «Дұға қақпалары» қозғалыстың «үлкен шатыр иудаизмін» қабылдағанын символдады, теологиялық нақтылықтан гөрі барлығын қабылдады. Келесі жылы Сан-Францискода АӨКК үшін жаңа платформа жобасын жасауға жасалған әрекет нашар нәтижелермен аяқталды. Боровиц басшылығымен, ешқандай нұсқаулар беру туралы ойдан бас тартылып, аз ұғымталдықпен «Жүз жылдық перспектива» жазылды. «Үлкен шатыр», теорияшыларға зиян келтіргенімен, сайлаушылар санын едәуір арттырды. UAHC баяу дамып, Консервативтік иудаизммен салыстырғанда АҚШ-тағы ең ірі конфессияға айналу жолында болды. 1999 жылдың 26 мамырында, ұзақ пікір-таластардан және алты әртүрлі жобадан кейін, Американдық раввиндердің Орталық конференциясы Питтсбургте «Реформалық иудаизм принциптері туралы мәлімдеме» қабылдады. Ол «Құдайдың нақтылығы мен біртүтастығын», Тораны «халқымызға Құдайдың үздіксіз аяндығын» растады және «барлық міндеттерді зерттеуге және бізді жеке және қауымдастық ретінде қамтитын міндеттерді орындауға» міндеттенді. Осы қасиетті міндеттердің кейбіреулері Реформалық яһудилермен ұзақ уақыттан бері сақталып келеді, ал басқалары, ежелгі де, заманауи, жаңа назар қажет етеді. Бұл мәлімдеме шамамен 20-25% мүшелікті құрайтын классицистердің көзқарасын ренжітпеу үшін мұқият жасалған, бірақ олардың көпшілігінен наразылық тудырды. 2008 жылы Классикалық реформалық иудаизм қоғамы құрылды, ол ескі универсалистік, этикалық негізделген және аз сақталатын діни стильді ұнатқандарды біріктіру және үйлестіру мақсатымен құрылды, оның ерекше эстетикалық компоненттері бар. SCRJ жетекшісі раввин Ховард А. Берман URJ қабылдаған нео-дәстүрлі тәсіл, одан көп шығын келтіргенін, одан көп пайда тапқанын мәлімдеді.