Кіріспе

Процессор бір нұсқауды ең аз сағат циклдарында орындайды. Электроника және компьютерлік ғылымда қысқартылған нұсқаулар жиынтығы бар компьютер (RISC) – компьютерге тапсырмаларды орындау үшін берілетін жеке нұсқауларды оңайлатуға арналған компьютерлік архитектура. Күрделі нұсқаулар жиынтығы бар компьютерге (CISC) берілетін нұсқаулармен салыстырғанда, RISC компьютеріне бір тапсырманы орындау үшін көбірек нұсқаулар (көп код) қажет болуы мүмкін, себебі жеке нұсқаулар қарапайым кодпен жазылған. Мақсат – әрбір нұсқаудың жылдамдығын арттыру арқылы, әсіресе нұсқау конвейерін (pipeline) жүзеге асыру арқылы, көбірек нұсқауларды өңдеу қажеттігін толықтыру. RISC компьютерінің негізгі жұмыс принципі – әрбір нұсқау тек бір функцияны орындайды (мысалы, мәнді жадтан тіркелімге көшіру). RISC компьютері әдетте көптеген (16 немесе 32) жоғары жылдамдықты, жалпы мақсаттағы тіркелімдерге ие, және жүктеу-сақтау архитектурасын қолданады, онда тіркелімдер арасындағы нұсқаулар (арифметикалық амалдар мен тексерулерді орындау үшін) компьютердің негізгі жадына қол жеткізуге рұқсат беретін нұсқаулардан бөлек болады. CPU дизайны RISC компьютерлеріне санаулы қарапайым адрестеу режимдерін және жүйенің толық дизайнын жеңілдететін болжамды нұсқау орындалу уақытын ұсынады. RISC компьютерлік архитектурасының идеялық дамуы 1970 жылдардың соңында IBM 801 жобасымен басталды, бірақ олар бірден қолданысқа енгізілген жоқ. Калифорниялық инженерлер 801 идеяларын екі маңызды жобада қабылдады: Стэнфорд MIPS және Беркли RISC. Бұлар 1980 жылдары MIPS және SPARC жүйелері ретінде коммерцияланды. IBM ақырында 801 идеясы, IBM POWER архитектурасы, PowerPC және Power ISA негізінде RISC дизайндарын жасады. Жобалар жетілген сайын, 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында жасалған көптеген ұқсас жобалар Unix жұмыс станцияларының және лазерлік принтерлердегі, маршрутизаторлардағы және басқа да ұқсас өнімдердегі кіріктірілген процессорлардың коммерциялық пайдасын арттырған орталық процессорларды құрды. Мини-компьютерлер нарығында Celerity Computing, Pyramid Technology және Ridge Computers сияқты компаниялар 1980 жылдардың басында RISC немесе RISC-ке ұқсас принциптерге сәйкес жүйелерді ұсына бастады.

Тарих және дамуы

1960 жылдарға дейін сонып кеткен бірнеше жүйелер, жүктеу-сақтау тәсілін қолданғандықтары үшін, алғашқы RISC архитектурасы деп есептелді. RISC терминін Беркли RISC жобасының Дэвид Паттерсон тапқан, бірақ осыған ұқсас идеялар бұрын да болған. 1964 жылы Сеймур Крей жобалаған CDC 6600 жүйесі тек екі адрестеу режимін (регистр+регистр және регистр+тұрақты сан) және 74 операциялық кодты қолданған жүктеу-сақтау архитектурасын пайдаланды, ал негізгі сағаттық цикл жадқа қол жеткізу уақытынан 10 есе жылдам болды. CDC 6600-дың жетілдірілген жүктеу-сақтау архитектурасының арқасында Джек Донгарра оны қазіргі заманғы RISC жүйелерінің алдасты деп санайды, бірақ заманауи RISC жүйесін жасау үшін тағы да бірқатар техникалық қиындықтарды еңсеру қажет болды.

IBM 801

Майкл Флинн алғашқы RISC жүйесін IBM 801 дизайны деп қарастырады, оның өнімділігі сол кездегі ең жылдам мейнфрейм машинасы – 370/168-дің 3,5 МИПС-ке қарағанда жоғары болды. Бұл дизайн IBM-нің клиенттерден жинаған статистикалық мәліметтердің кең жинағын зерттеу нәтижесінде жасалған. Зерттеу көрсеткендей, жоғары өнімділік ортасында код процессор тіркелімдерін кеңінен пайдаланды және олардың жетіспеушілігі жиі кездеседі. Осыдан қосымша тіркелімдер өнімділікті арттыратыны анықталды. Сонымен қатар, компиляторлар қолданылатын нұсқаулардың көп бөлігін, әсіресе ортогональды адрестеу режимдерін назарға алмайтыны байқалды. Олар әрбір нұсқаудың ең жылдам нұсқасын таңдап, оны пайдаланып шағын процедуралар құрастырды. Бұл көрсеткендей, көптеген нұсқауларды жою нәтижедегі кодқа әсер етпейді. Бұл екі тұжырым бірлесіп жұмыс істеді: нұсқауларды жою нұсқау кодтарын қысқартуға мүмкіндік береді, нұсқау сөзіндегі биттерді босатып, оларды үлкен тіркелімдер жиынтығын таңдау үшін пайдалануға болады. Бұл процессор «мини» тапсырмалар үшін әзірленді және кейінірек IBM компьютерлеріндегі сыртқы интерфейстер мен арна контроллерлерінде қолданылды. 1986 жылы ол IBM RT PC компьютерінде процессор ретінде де пайдаланылды, бірақ ол коммерциялық сәтсіздікке ұшырады.

RISC және MIPS

1970 жылдардың аяғына қарай 801 өнімде кеңінен танылды. Бұл жағдайға нарыққа күрделі микросхемаларды шығаруға мүмкіндік берген жаңа өндіріс технологиялары орайлас келді. 1976 жылғы Zilog Z80 микросхемасында 8000 транзистор болса, 1979 жылғы Motorola 68000 (68k) микросхемасында 68000 транзистор болды. Бұл жаңа жобалар көбінесе жаңадан қол жеткізген күрделілігін нұсқаулар жиынтығын кеңейту және оны ортогоналды ету үшін пайдаланды. Көпшілігі, 68k сияқты, мұны іске асыру үшін микрокодты қолданды, нұсқауларды оқып, оларды қарапайым ішкі нұсқаулар тізбегі ретінде қайта іске қосады. 68k микросхемасындағы транзисторлардың шамамен 1/3 бөлігі осы микрокодтауға жұмсалды. 1979 жылы Дэвид Паттерсон Калифорния университетінен (Беркли) демалысқа жіберілді, ол DEC компаниясының батыс жағалауындағы командасына VAX микрокодын жақсартуға көмектесті. Паттерсон кодтау процесінің күрделілігіне таңданып, оны қабылдауға болмайтын жағдай деп қорытты. Алғашқыда ол микрокодтауды жақсарту жолдары туралы мақала жазды, бірақ кейіннен ойын өзгертті және микрокодтың өзі мәселе екендігіне келді. DARPA VLSI бағдарламасының қаржылық қолдауымен Паттерсон Беркли RISC жобасын бастады. Бүгінде көбіне белгілі емес бұл бағдарлама чиптерді жобалау, өндіру және тіпті компьютерлік графика саласында көптеген жетістіктерге әкелді. BSD Unix нұсқасынан әртүрлі бағдарламаларды қарастырғанда, Беркли тобы IBM-нің тапқан нәрсесін растады: көптеген бағдарламалар 68k микросхемасындағы кең ауқымды нұсқауларды пайдаланбайды. RISC I туралы алғашқы мақаласында олар мынаны атап өтті:

Берклидегі жұмыс қосымша бірнеше мәселелерді анықтады. Олардың бірі – бағдарламалар қосалқы шақырулар мен қайтаруларды орындауға көп уақыт жұмсайды және осы шақыруларды жылдамдату арқылы жалпы өнімділікті жақсартуға болатындығы болды. Бұл Беркли тобын регистрлік терезелер деп аталатын әдісті таңдауға итерді, ол кейбір күрделіліктеріне қарамастан қосалқы шақырулардың өнімділігін айтарлықтай жақсарта алады. Дәстүрлі процессорда (CPU) шектеулі сандағы регистрлер болады және бағдарлама кез келген уақытта кез келген регистрді пайдалана алады. Регистрлік терезелері бар процессорда өте көп регистрлер болады, мысалы, 128, бірақ бағдарламалар олардың тек шағын бөлігін ғана пайдалана алады, мысалы, сегізін. Бір процедура үшін өзін сегіз регистрмен шектеген бағдарлама өте жылдам процедура шақыруларын жасай алады: шақыру жай ғана терезені сегіз бірлікке төменге жылжытады, бұл процедурада қолданылатын сегіз регистрдің жиынтығына, ал қайту терезені кері жылжытады. Беркли RISC жобасы 1982 жылы RISC I процессорын жасады. Тек 44 420 транзистордан тұратын (сол кездегі жаңа CISC дизайнындағы орташа 100 000 транзистормен салыстырғанда), RISC I тек 32 нұсқауға ие болды, бірақ басқа да бір чиптің дизайнынан асып түсті, оның өнімділігі VAX-тен жоғары деп бағаланды. MIPS тәсілі агрессивті сағат циклын және конвейерленуді баса назар аударды, оның толыққанды жұмыс істеуіне мүмкіндік берді. Бұл жобаның нәтижесінде 1985 жылы MIPS деп аталатын жаңа архитектура және R2000 микропроцессоры пайда болды.

Коммерциялық үзіліс

1980 жылдардың басында RISC тұжырымдамасының маңызына қатысты маңызды күмәндер болды. Бір мәселе жадты пайдаланумен байланысты: Motorola 68k сияқты дәстүрлі процессордың бір ғана нұсқауы, мүмкін, жарты ондай қарапайым RISC нұсқаулары түрінде жазылуы мүмкін. Теория бойынша, бұл жүйенің жылдамдығын төмендетуі мүмкін, себебі ол жадтан нұсқауларды алуға көбірек уақыт жұмсайтын еді. Бірақ 1980 жылдардың ортасына қарай, бұл тұжырымдамалар коммерциялық тұрғыдан тиімді деп танылатын деңгейге жетті. АҚШ үкіметінің Компьютерлік және коммуникациялық инновациялар комитеті RISC тұжырымдамасының қабылдануын SPARC жүйесінің жетістігімен байланыстырады. ARM компаниясы Apple компаниясымен серіктестікте аз қуатты дизайнды жасап, содан кейін сол кезде шағын нарық болған бұл салаға маманданды. Мобильді есептеудің өркендеуімен, әсіресе iPhone-ның енгізілуінен кейін, ARM нарықта ең көп қолданылатын жоғары деңгейдегі CPU дизайнына айналды. RISC және дәстүрлі CISC тәсілдері арасындағы бәсекелестік 1980 жылдардың басында теориялық талдау нысаны болды, мысалы, процессордың өнімділігінің «темір заңына» әкелді. 2010 жылдан бері Калифорния университетінде (Беркли) зерттеу мақсатында және меншікті ISA-ға ақысыз балама ретінде жаңа ашық бастапқы кодты нұсқаулар жиынтығы архитектурасы (ISA) – RISC V әзірленуде. 2014 жылдан бастап пайдаланушы кеңістігі ISA-ның 2-ші нұсқасы бекітілді. ISA кішкентай кіріктірілген процессор үшін жеткілікті қарапайым ядродан бастап, суперкомпьютерлерге және стандартты және чип дизайнерлері анықтаған кеңейтімдер мен копроцессорлармен бұлтты есептеулерге дейін кеңейтілуге арналған. Ол CHISEL тілінде ашық кодты процессор генераторы ретінде қолжетімді ROCKET SoC жүйесімен кремний дизайнында сынақтан өтті.

Өзгерістер мен жобалау философиясы

RISC терминінің қалыптасуынан туындаған анықтамадағы шатасу, сондай-ақ салыстырмалы түрде аз нұсқаулары (немесе нұсқаулар топтары) бар процессор архитектураларын мүмкіндікті пайдаланып RISC архитектуралары ретінде жіктеу бейілі, RISC-ті дизайн философиясы ретінде анықтауға ұшқын берді. Осыған қол жеткізуге жасалған әрекеттердің бірі былай формулировкаланды:

Нұсқаулық жиынтығы философиясы

"Төмендетілген нұсқаулар жиынтығы компьютер" деген сөз тіркесін көбінесе дұрыс түсінбейді, соның салдарынан нұсқаулар жай ғана алынып тасталады деп ойлайды, нәтижесінде нұсқаулар жиынтығы кішірейеді. Бірақ шындығында, жылдар бойы RISC нұсқаулар жиынтықтарының көлемі артты, және бүгінде олардың көпшілігі көптеген CISC процессорларынан да үлкен нұсқаулар жиынтығына ие. Мысалы, PowerPC сияқты кейбір RISC процессорларындағы нұсқаулар жиынтығы CISC IBM System/370 сияқты үлкен; керісінше, DEC PDP 8 – оның көптеген нұсқаулары бірнеше жадқа қол жеткізуді қамтиды, сондықтан ол CISC процессор болып есептеледі – тек 8 негізгі нұсқауы және бірнеше кеңейтілген нұсқауы бар. "Төмендетілген" термині осы сөз тіркесінде кез келген бір нұсқаудың атқаратын жұмысының көлемі, CISC процессорларының "күрделі нұсқауларымен" салыстырғанда, бір деректер жады циклымен шектеледі, ал олар бір нұсқауды орындау үшін ондаған деректер жады циклдарын қажет етеді, дегенді білдіреді. Кейде load-store архитектурасы деген термин қолданылады. RISC/CISC пікірталасын қарастырудың тағы бір жолы – компиляторға не ашылатынын қарастыру. CISC процессорында аппараттық құрылғылар бір күрделі нұсқауды, мысалы, іске асыру үшін ішкі тіркелімдерді және флаг биттерін пайдалана алады, бірақ бұл ақпаратты компилятордан жасырады. RISC процессорының ішкі операциялары "компиляторға ашық", соның нәтижесінде "Қызықты нәрсені компиляторға жүктеу" деген тіркес пайда болды.

Нұсқаулық форматы

RISC архитектураларының көпшілігінде белгілі бір ұзындығы бар нұсқаулар мен қарапайым кодтау бар, бұл нұсқауларды алу, түсіндіру және орындау логикасын едәуір жеңілдетеді. Бұл RISC тәсілінің басты мақсаттарының бірі. Компьютерлер 8 немесе 16 биттік сөздерге негізделген кезде, бір жад сөзінде дереу мәнді опкодпен біріктіру қиын болды, бірақ кейбір нұсқаулар, мысалы, арттыру және кеміту, мұны басқа опкодты пайдалану арқылы жасады. Ал 32 биттік машинада дереу мәнді кодтауға жеткілікті орын бар, бұл мәнді алу үшін екінші жадтан оқу қажеттілігін жояды. Сондықтан көптеген RISC процессорлары 12 немесе 13 биттік тұрақтыны тікелей нұсқау сөзіне кодтауға мүмкіндік береді. 32 биттік нұсқаулардың бір кемшілігі – кодтың тығыздығының төмендеуі, бұл RISC архитектурасы бастапқыда қызмет етуге арналған жұмыс станциялары мен серверлер нарығына қарағанда кіріктірілген есептеулер үшін көбірек зиянды ерекшелік. Бұл мәселені шешу үшін ARM, Power ISA, MIPS, RISC V және Adapteva Epiphany сияқты бірнеше архитектураларда қысқа, мүмкіндіктері шектеулі, қысылған нұсқаулар жиынтығы бар. Әдетте, бұл нұсқаулар кішірек сандағы регистрлерді және дереу мәндер үшін аз биттерді көрсетеді, сондай-ақ нұсқаулардан бір регистр нөмірін жою үшін екі нұсқау форматын жиі қолданады. 16 регистрлі жүйедегі екі операнд форматында регистр нөмірлері үшін 8 бит қажет, ал опкод немесе басқа мақсаттар үшін тағы 8 бит қалады. SH5 де осы үлгіге сәйкес келеді, бірақ кері бағытта дамыды, бастапқы 16 биттік кодтауға 32 биттік нұсқауларды қосты.

Басқа архитектуралармен салыстыру

Кейбір процессорлар (CPU) арнайы, өте аз нұсқаулар жиынтығына ие болу үшін жасалған, бірақ бұл конструкциялар классикалық RISC конструкцияларынан мүлдем өзгеше, сондықтан оларға минималды нұсқаулар жиынтығы компьютер (MISC) немесе көлікке бағытталған архитектура (TTA) сияқты басқа атаулар берілді. RISC архитектурасы дәстүрлі түрде үстелдік компьютерлер мен тауарлық серверлер нарығында көп жетістікке жете алмады, онда x86 негізіндегі платформалар басым процессор архитектурасы болып қала береді. Дегенмен, бұл өзгеруі мүмкін, себебі ARM негізіндегі процессорлар жоғары өнімділік жүйелері үшін әзірленуде. Cavium, AMD және Qualcomm сияқты өндірушілер ARM архитектурасына негізделген сервер процессорларын шығарды. ARM 2017 жылы Cray компаниясымен серіктестік құрып, ARM негізіндегі суперкомпьютерді жасады. Microsoft компаниясы Qualcomm компаниясымен серіктестігінің аясында 2017 жылы Qualcomm Snapdragon құрылғыларында Windows 10 операциялық жүйесінің компьютерлік нұсқасын қолдауды жоспарлап отырғанын хабарлады. Бұл құрылғылар 32 биттік x86 үшін құрастырылған Windows қолданбаларын 32 биттік x86 кодын ARM64 кодына аударатын x86 процессор эмуляторы арқылы қолдайды. Apple компаниясы Mac үстел және ноутбук компьютерлерін Intel процессорларынан Apple Silicon деп аталатын, өздері әзірлеген ARM64 негізіндегі жүйелерге (SoC) көшіруді жариялады; алғашқы мұндай компьютерлер, Apple M1 процессорын пайдалана отырып, 2020 жылдың қараша айында шығарылды. Apple Silicon процессорлары бар Mac компьютерлері x86 64 бинарлық файлдарын Rosetta 2 трансляторы арқылы, x86 64 кодын ARM64 кодына аудара отырып, іске қоса алады. Дегенмен, үстелдік компьютерлерден тыс, ARM RISC архитектурасы смартфондарда, планшеттерде және көптеген кіріктірілген құрылғыларда кеңінен қолданылады. Алғашқы RISC конструкциялары қазіргі CISC конструкцияларынан едәуір өзгеше болса, 2000 жылға қарай RISC санатындағы ең жоғары өнімділікке ие процессорлар CISC санатындағы ең жоғары өнімділікке ие процессорлардан айыру мүмкін болмайтын деңгейге жетті.

RISC архитектурасын қолдану

RISC архитектурасы қазір смартфондар мен планшеттік компьютерлерден бастап, әлемдегі ең жылдам суперкомпьютерлерге дейін қолданылады. 2020 жылғы TOP500 тізімі бойынша ең жылдам – Fugaku, ал одан кейінгі үш суперкомпьютер – Summit, Sierra және Sunway TaihuLight.

Төменгі деңгейдегі және мобильді жүйелер

ХХІ ғасырдың басында төменгі деңгейдегі және мобильді жүйелердің көпшілігі RISC архитектурасына негізделген. Мысалы: ARM архитектурасы төмен қуатты және төмен құнды кіріктірілген жүйелер нарығында үстемдік танытады (2014 жылы әдетте 200–1800 МГц). Ол Android негізіндегі көптеген жүйелерде, Apple iPhone, iPod Touch, iPad, Apple Watch және Apple TV, Microsoft Windows Phone (бұрынғы Windows Mobile), RIM құрылғылары, Nintendo Game Boy Advance, DS, 3DS және Switch, Raspberry Pi және т.б. сияқты көптеген жүйелерде қолданылады. IBM-нің PowerPC архитектурасы GameCube, Wii, PlayStation 3, Xbox 360 және Wii U ойын консольдарында қолданылған. MIPS желісі (бір кезде көптеген SGI компьютерлерінде пайдаланылған) PlayStation, PlayStation 2, Nintendo 64, PlayStation Portable ойын консольдарында және Linksys WRT54G сериясы сияқты үй шлюздерінде қолданылды. Hitachi SuperH, бастапқыда Sega Super 32X, Saturn және Dreamcast жүйелерінде кеңінен қолданылған, қазір Renesas компаниясы SH4 ретінде әзірлеп, сатады. Atmel AVR, Xbox қолға ұсталатын контроллерлерінен бастап, Arduino ашық кодты микроконтроллер платформасынан және тіпті BMW автомобильдеріне дейін әртүрлі өнімдерде қолданылады. RISC V, ашық кодты бесінші Berkeley RISC ISA, 32 немесе 64 биттік адрестік кеңістіктерге, кішкентай негізгі бүтін сандық нұсқаулар жиынтығына және кодтың тығыздығын арттау үшін тәжірибелік "құрылған" ISA-ға, сондай-ақ стандартты және арнайы мақсаттағы кеңейтулерге арналған.

Үстел және ноутбук компьютерлері

IBM-нің PowerPC архитектурасы 1994 жылдан бастап Apple-дің Macintosh компьютерлерінде қолданылды, олар Motorola 68000 отбасы процессорларынан Intel x86 процессорларына ауысқанша, яғни 2005 жылға дейін. Кейбір Chromebook-тар 2012 жылдан бері ARM негізіндегі платформаларды пайдаланады. Apple компаниясы Intel процессорларынан өткеннен кейін, үстел және ноутбук компьютерлерінің барлық түрі үшін ARM архитектурасына негізделген, өзі жасаған процессорларды қолданады, ал олардың алғашқы үлгілері 2020 жылдың қараша айында жарық көрді. Microsoft Surface желісі үшін де ARM негізіндегі процессорлар қолданылады. HP Inc және Lenovo компаниялары ARM негізіндегі Qualcomm Snapdragon процессорларымен жұмыс істейтін Windows компьютерлерін шығарды.

Жұмыс станциялары, серверлер және суперкомпьютерлер

MIPS, Silicon Graphics компаниясы (MIPS-ке негізделген жүйелерді жасауды 2006 жылы тоқтатты). SPARC, Oracle (бұрын Sun Microsystems) және Fujitsu компаниялары. IBM-нің IBM POWER архитектурасы, PowerPC және Power ISA көптеген IBM суперкомпьютерлерінде, орта деңгейдегі серверлерде және жұмыс станцияларында қолданылды және қолданылуда. Hewlett Packard-тың PA RISC, сондай-ақ HP PA деп белгілі (2008 жылдың соңында өндірілімі тоқтатылды). Alpha, Digital Equipment Corporation, кейін Compaq және соңында Hewlett Packard (HP) (2007 жылдан бастап өндірілімі тоқтатылды) компанияларының бір тақталы компьютерлерінде, жұмыс станцияларында, серверлерде және суперкомпьютерлерде қолданылды. RISC V, ашық кодты бесінші Berkeley RISC ISA, 64 немесе 128 биттік адрестік кеңістіктермен, жылжымалы нүктелік, атомдық және векторлық өңдеулермен толықтырылған, сонымен қатар желілік, кіріс-шығыс және деректерді өңдеуге арналған нұсқаулармен кеңейтуге мүмкіндік береді. 64 биттік суперскалярлық "Rocket" дизайны жүктеуге қолжетімді. Ол Еуропалық процессорлық бастама процессорларында іске асырылған. ARM архитектурасы қазіргі кезде серверлер үшін бұлтты провайдерлер қолданып жүр. Мысалы, AWS платформасындағы түрлі қызметтер үшін қолданылатын AWS Graviton процессоры. ARM сонымен қатар Fujitsu A64FX чипімен 2020 жылы әлемдегі ең жылдам суперкомпьютер атанған Fugaku құрылысына қолданылды.

Ашық көз

RISC архитектуралары ашық кодты процессорлар мен жұмсақ микропроцессорларда кең таралды, себебі оларды іске асыру салыстырмалы түрде оңай, бұл оларды FPGA іске асырулары мен прототиптеу үшін ыңғайлы етеді. Мысалдар: OpenRISC – 2000 жылы алғаш ұсынылған ашық нұсқаулар жиынтығы және микроархитектура. LEON – SPARC V8 нұсқаулар жиынтығының ашық кодты, сәулеленуге төзімді нұсқасы (ғарыш қолданбаларына бағытталған). Libre SOC – бейне және 3D графика үшін кеңейтулермен жабдықталған Power ISA негізіндегі ашық кодты SoC. Сонымен қатар, RISC V-тің бірнеше ашық кодты іске асырылымдары бар.

Марапаттар

2022 жылы Стив Фурбер, Джон Л. Хеннесси, Дэвид А. Паттерсон және Софи М. Уилсон АҚШ Ұлттық инженерлік академиясының Чарльз Старк Дрейпер сыйлығымен марапатталды, олар төмендетілген нұсқаулар жиынтығы (RISC) чиптерін ойлап табу, дамыту және енгізуге қосқан үлесі үшін.