Неміс физигі, математигі және музыканты Эрнст Хладни өмірі мен ғылыми еңбектері

Кіріспе

Неміс физигі, математигі және музыканты Эрнст Флоренс Фридрих Хладни (30 қараша 1756 – 3 сәуір 1827) – неміс физигі және музыканты. Оның ең маңызды еңбегі, кейде оны акустиканың атасы деп атайды, тербелмелі пластиналар туралы зерттеулерді және әртүрлі газдар үшін дыбыс жылдамдығын есептеуді қамтиды. Ол сондай-ақ метеориттерді зерттеуде жаңалықтар ашты және кейбір мамандар оны метеориттанудың атасы деп санайды.

Метеориттік зерттеулерге үлес

Хладни 1791 жылы қарашада Геттинген аспанында Георг Кристоф Лихтенберг көрген от шары туралы Лихтенбергпен болған әңгімесінен кейін метеориттерге қызығушылық танытты. Осы оқиғадан шабыттанған Хладни соңғы бір ғасырда Еуропа мен Солтүстік Америкада байқалған осыған ұқсас құбылыстар мен құлау жағдайлары туралы мәліметтерді зерттеді. Осы байқаулардың біркелкілігіне сүйене отырып, ол от шары мен құлайтын массалар құбылысы нақты болуы керек деген қорытындыға келді. Бұл оны 1794 жылы «Паллас және оған ұқсас басқалар тапқан темір массаларының шығу тегі және кейбір байланысты табиғи құбылыстар туралы» (Über den Ursprung der von Pallas gefundenen und anderen ihr ähnlicher Eisenmassen und über einige damit in Verbindung stehende Naturerscheinungen) еңбегін жариялауға итермеледі. Осы кітабында ол метеориттердің ғарыштық тегі бар екенін алға тартты. Ол құлайтын массалардың жоғары жылдамдығын осымен түсіндіріп, массаларды от шарымен байланыстырды; олар Жер атмосферасына кіргенде қатты жарқырайды. Оның болжамына сәйкес, бұл метеориттер үлкен массалардың қалыптасуы кезінде бірікпеген материалдың бөліктері немесе планеталардың пайда болуы мен жойылуынан қалған қалдықтар болуы мүмкін. Ол кезде метеориттердің вулкандық шығу тегі бар деп есептелгендіктен, оның пікірі бұрынғы қалыптасқан сенімге қарсы келді. Сонымен қатар, оның талаптары Айдан басқа жұлдыздар мен планеталар ғана бар деген тұжырымға күдік тудырды. Шындығында, ғарыш кеңістігінің бос екендігі Хладниді бала кезінде қызықтырған, ол Марс пен Юпитер арасындағы үлкен қашықтық туралы білгенде, астероидтар белдеуінің қазіргі таңда бар екенін еске түсірді. Осы байқау оның метеориттердің пайда болуын түсіндіруіне әсер етті. Дегенмен, оның жазғандары зерттеушілердің оның теориясын қолдауына ықпал етті. 1795 жылы Ұлыбританияның Йоркшир аймағындағы Уолд Ньютон маңындағы шатырда Жерге құлаған үлкен тас метеорит байқалды және оның бір бөлігі, Уолд Коттедж метеориті деп аталды, британдық химик Эдвард Говард пен француз минералогі Жак де Бурнон оның құрамын мұқият талдап, оның ғарыштық тегі болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Олар бұл үлгінің Италияның Сиена қаласындағы ерте метеориттік жаңбырдан алынған үлгіге ұқсас екенін атап өтті. Бұл оқиға бірнеше жүз шақырым қашықтықтағы Везувий тауының атқылауымен байланысты болғанымен, Волд Ньютон аймағында осындай жанартаулар жоқ, ең жақын – Исландиядағы Хекла. 1993 жылы Карлтон (IIICD) темір метеоритінен алғаш рет сипатталған минерал оның құрметіне хладнит деп аталды.

Chladni became interested in meteoritics following a conversation he had with Georg Christoph Lichtenberg about a fireball that Lichtenberg supposedly saw in the Gӧttingen sky in November 1791. Inspired by this report, Chladni researched reports of similar phenomena as well as reports of other falling masses across Europe and North America within the last century. Based on the uniformity among these sightings, he concluded that the phenomena of fireballs and falling masses must be genuine. This led him to publish Über den Ursprung der von Pallas gefundenen und anderer ihr ähnlicher Eisenmassen und über einige damit in Verbindung stehende Naturerscheinungen ("On the Origin of the Iron Masses Found by Pallas and Others Similar to it, and on Some Associated Natural Phenomena") in 1794. In this book he proposed that meteorites have an extraterrestrial origin. He argued that this would explain the high speeds of the falling masses as well as linking the masses to the fireballs; they glow intensely bright as they enter the Earth's atmosphere. He hypothesized that these meteorites were chunks of material that had either never been consolidated in the formation of larger masses or were debris from the formation and destruction of planets. since meteorites were thought to be of volcanic origin. Additionally, his claims challenged the established belief that nothing existed beyond the Moon except for other stars and planets. Indeed, this supposed emptiness of space had fascinated Chladni as a child when he learned about the relatively large distance between Mars and Jupiter, where the Asteroid Belt is now known to exist. This observation factored into his account for the origins of meteorites. Still, his writings sparked a curiosity that eventually led to more researchers supporting his theory. In 1795, a large stony meteorite was observed during its fall to Earth at a cottage near Wold Newton in Yorkshire, England and a piece of it, known as the Wold Cottage meteorite, was given to the British chemist Edward Howard who, along with French mineralogist Jacques de Bournon, carefully analyzed its composition and concluded that an extraterrestrial origin was likely, noting that the sample bore a strong resemblance to a sample of a meteorite from an early meteor shower in Siena, Italy. Although that event had been attributed to an eruption of Mount Vesuvius a few hundred kilometers away, no similar volcanoes exists within the same range of Wold Newton, with the closest being Hekla in Iceland. A mineral, first described in 1993 from the Carlton (IIICD) iron meteorite, was named chladniite in his honor.

Басқа жұмыстар

Хладни Хладни заңының ашылуына үлес қосты, ол пластиналар және басқа да денелердің бос тербелістерінің негізгі жиіліктерін жуықтау үшін қолданылатын қарапайым алгебралық қатынас. Хладни әртүрлі газдардағы дыбыс жылдамдығын оларды орган түтігіне орналастырып, түтіктің дыбысталуынан шыққан дыбыстардың ерекшеліктерін өлшеу арқылы бағалады. Бұл Пьер Гассендидің 1635 жылы ауадағы дыбыс жылдамдығын өлшеу бойынша бастаған жұмысын дамытуға септігін тигізді.

Өлім

Хладни 3 сәуірде 1827 жылы Бреслауда, Төменгі Силезияда, сол кезде Пруссия Корольдігінің құрамында болған және бүгінде Польшаның оңтүстік-батысындағы Вроцлав қаласында қайтыс болды.