Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Норвегиялық экономист (1895–1973)
Norwegian economist (1895–1973)
Рагнар Антон Киттил Фриш (3 наурыз 1895 – 31 қаңтар 1973) – 20 ғасырдың басында экономиканы сандық және статистикалық негіздемелі ғылым ретінде қалыптастыруға зор үлес қосып, ықпалды норвегиялық экономист ретінде танымал болды. Ол 1926 жылы экономикалық жүйелерді сипаттау үшін статистикалық әдістерді қолдану мақсатында «эконометрия» терминін, ал 1933 жылы жеке және жиынтық экономикалық жүйелерді сипаттау үшін «микроэкономика» және «макроэкономика» терминдерін енгізді. Ол 1933 жылы алғаш рет статистикалық негіздемелі бизнес-циклдар моделін жасады. Бұл модель бойынша жасалған жұмысы Ян Тинбергенмен бірге 1969 жылы Экономика ғылымдары саласындағы алғашқы Нобельдік сыйлықты жеңіп алды. Фриш 1926 жылы Осло университетінде математика және статистика бойынша диссертация қорғап, философия докторы (dr. philos.) дәрежесін алды. Докторлық диссертациясын аяқтағаннан кейін ол бес жыл АҚШ-та Миннесота және Йель университеттерінде зерттеу жұмыстарын жүргізді. Ол 1965 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Осло университетінде қызмет етті. Фриш 1930 жылы Эконометриялық қоғамның құрылуына қатысты және оның алғашқы 21 жылында «Econometrica» журналын басқарды. Осло университеті Экономика институтының үлкен аудиториясы оның есімімен аталады.
Ragnar Anton Kittil Frisch (3 March 1895 – 31 January 1973) was an influential Norwegian economist known for being one of the major contributors to establishing economics as a quantitative and statistically informed science in the early 20th century. He coined the term econometrics in 1926 for utilising statistical methods to describe economic systems, as well as the terms microeconomics and macroeconomics in 1933, for describing individual and aggregate economic systems, respectively. He was the first to develop a statistically informed model of business cycles in 1933. Later work on the model, together with Jan Tinbergen, won the first Nobel Memorial Prize in Economic Sciences in 1969. Frisch became dr. philos. with a thesis on mathematics and statistics at the University of Oslo in 1926. After his doctoral thesis, he spent five years researching in the United States at the University of Minnesota and Yale University. He remained at the University of Oslo until his retirement in 1965. Frisch was one of the founders of the Econometric Society in 1930, and edited the journal Econometrica for its first 21 years. The Grand Auditorium at the Institute of Economics, University of Oslo also bears his name.
Отбасы және ерте жылдары
Рагнар Фриш 1895 жылғы 3 наурызда Кристианияда алтын және күміс шеберлері Антон Фриш пен Рагна Фредрике Фриш (қыз есімі Киттильсен) отбасында дүниеге келді. Фриштер отбасы 17 ғасырда Германиядан Норвегиядағы Конгсбергке көшіп келген, ал оның ата-бабалары Kongsberg күміс кенінде ұрпақтан ұрпаққа жұмыс істеген; Рагнардың әкесі Антониус Фриш 1856 жылы Кристианияда алтын шебер болған. Осылайша, оның отбасы кем дегенде 300 жыл бойы алтын мен күміс сияқты құнды металдармен айналысқан. Отбасылық кәсібін жалғастыруы күтілген Фриш Ослодағы Дэвид Андерсен шеберханасында шәкірт болды. Бірақ анасының кеңесімен шәкірттігі кезінде Фриш Корольдік Фредерик университетінде оқуын да бастады. Ол университеттегі «ең қысқа және оңай оқу» деп есептелген экономика тақырыбын таңдады. Ол ықтималдықтар теориясы туралы бірнеше мақала жариялады, 1925 жылы Осло университетінде оқытушылық қызметін бастады және 1926 жылы математикалық статистика бойынша диссертация қорғап, доктор ғылымының дәрежесін алды. Сол 1926 жылы Фриш экономиканың басқа ғылымдар, әсіресе физика сияқты, теориялық және эмпирикалық кванттану жолымен дамуы керек екенін көрсететін мақала жариялады. Осы жылы ол өзінің «Таза экономика мәселесі» атты мақаласын жариялады, ол оның кванттау бағдарламасын іске асыруын бастады. Мақалада теориялық аксиомалар ұсынылды, олар ординалдық және кардиналдық пайдалылықтың нақты анықтамасына әкелді, содан кейін кардиналдық анықтаманың эмпирикалық бағалануы жасалды. Фриш өндіріс теориясы бойынша лекция оқуын да бастады, осы пәнді математикаландырды. 1927 жылы Фриш Рокфеллер қорынан АҚШ-қа бару үшін стипендия алды. Мұнда экономиканың жаңа математикалық және статистикалық тәсілдеріне қызығушылық танытқан басқа экономистерді іздеп, Ирвинг Фишер, Уэсли Клэр Митчелл, Аллин Янг және Генри Шульцпен байланыс жасады. Ол экономикалық құбылыстарды түсіндіруде инвестициялардың рөлін талдайтын мақала жазды. Бизнес айналымдары туралы кітап жазған Уэсли Митчелл Фриштің жаңа жетістіктерімен таныстырған мақаласын танымал етті. Осы жылы «Экономикалық теориядағы статика және динамика» атты кітабы жарық көрді, ол экономикалық талдауға динамиканы енгізді. 1931 жылы Фриш университетте толық профессор атанды. Сондай-ақ ол 1932 жылы университетте Рокфеллер қоры қаржылаған Экономика институтын құрды және оның ғылыми-зерттеу директоры болды. Рагнар Фриш 1961 жылы Accademia Nazionale dei Lincei-ден Антонио Фелтринелли сыйлығын және 1969 жылы Ян Тинбергенмен бірлесіп Экономика ғылымдары саласындағы Нобель сыйлығын «экономикалық процестерді талдау үшін динамикалық модельдерді жасап, қолданғаны үшін» алды. Ол Америка өнер және ғылым академиясының және Америка философиялық қоғамының мүшесі болды. Норвегияны нацистік Германия басып алған кезде Фриш 1943 жылғы 17 қазанда Бредтвейт концлагеріне, содан кейін 1943 жылғы 22 қарашада Берг концлагеріне, ал 1943 жылғы 9 желтоқсаннан 1944 жылғы 8 қазанға дейін Грини тұтқындау лагеріне қамалды.
Ragnar Frisch was born on 3 March 1895 in Christiania as the son of gold and silversmith Anton Frisch and Ragna Fredrikke Frisch (née Kittilsen). The Frisch family had emigrated from Germany to Kongsberg in Norway in the 17th century and his ancestors had worked for the Kongsberg Silver Mines for generations; Ragnar's grandfather Antonius Frisch had become a goldsmith in Christiania in 1856. His family had thus worked with precious metals like silver and gold for at least 300 years. Being expected to continue his family business, Frisch became an apprentice in the David Andersen workshop in Oslo. However at his mother's advice, while doing his apprenticeship Frisch also started studying at the Royal Frederick University. His chosen topic was economics, as it seemed to be "the shortest and easiest study" available at the university, He published a few papers about probability theory, started teaching at the University of Oslo during 1925 and, in 1926, he obtained the Dr. Philos. degree with a thesis in mathematical statistics. Also in 1926, Frisch published an article outlining his view that economics should follow the same path towards theoretical and empirical quantization that other sciences, especially physics, had followed. During the same year, he published his seminal article "Sur un problème d'économie pure" starting the implementation of his own quantization programme. The article offered theoretical axiomatizations which result in a precise specification of both ordinal and cardinal utility, followed by an empirical estimation of the cardinal specification. Frisch also started lecturing a course on production theory, introducing a mathematization of the subject. Frisch received a fellowship from the Rockefeller Foundation to visit the United States in 1927. There, seeking other economists interested in the new mathematical and statistical approaches to economics, he associated with Irving Fisher, Wesley Clair Mitchell, Allyn Young and Henry Schultz. He wrote a paper analyzing the role of investment in explaining economic fluctuations. Wesley Mitchell, who had just written a book on business cycles, popularized Frisch's paper which was introducing new advanced methods. followed in the same year by "Statics and dynamics in economic theory", which introduced dynamics in economic analysis. Frisch became a full Professor at the university in 1931. He also founded at the university the Rockefeller funded Institute of Economics in 1932 and became its Director of Research. Ragnar Frisch received the Antonio Feltrinelli prize from the Accademia Nazionale dei Lincei in 1961 and the Nobel Memorial Prize in Economic Sciences in 1969 (awarded jointly with Jan Tinbergen) for "having developed and applied dynamic models for the analysis of economic processes". He was a member of both the American Academy of Arts and Sciences and the American Philosophical Society. During the occupation of Norway by Nazi Germany Frisch was imprisoned in Bredtveit concentration camp from 17 October 1943, then in Berg concentration camp from 22 November 1943, then in Grini detention camp from 9 December 1943 to 8 October 1944.
Отбасы
Фриш 1920 жылы Мари Смедалға үйленді және олардың Рагна (туған жылы 1938) атты қызы болды. Оның немересі Надя Хаснауи (Рагнаның баласы) норвегиялық теледидар орындаушысы болды. 1952 жылы бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін, ол 1953 жылы бала кезіндегі досы Астрид Йоханнессенге қайта үйленді. Эконометрия саласында ол уақыт қатарлары (1927) және сызықтық регрессиялық талдау (1934) бойынша жұмыс істеді. Фредерик В. Ваугпен бірлесіп, ол атақты Фриш-Вау теоремасын (Econometrica 1933) ұсынды (кейде Фриш-Вауг-Ловелл теоремасы деп те аталады). Олигополия теориясында ол конъюнктуралық өзгеріс әдісін дамытты. Фриш сонымен қатар 1930 жылы Йель университетінде өткен лекция негізінде Пол Сэмюэлсонның «модель» терминін қазіргі экономикалық мағынасында қолдануын да енгізді. Оның 1933 жылғы импульстік таралумен байланысты бизнес циклдары туралы еңбегі қазіргі заманғы Жаңа Классикалық бизнес цикл теориясының негізгі қағидаларының біріне айналды. Ол сонымен қатар эконометриялық модельдеуді мемлекеттік экономикалық жоспарлау және есепке енгізуге көмектесті. Ол Эконометрикалық Қоғамның негізін қалаушылардың бірі және жиырма жылдан астам уақыт бойы «Эконометрика» журналының редакторы болды. Оның құрметіне аталған Фриш медалі екі жылда бір рет аталған «Эконометрика» журналында соңғы бес жылда жарияланған ең үздік мақала үшін табыс етіледі. Фриштің ең маңызды хоббиі – ара шаруашылығы болды, ол үшін Фриш генетикалық зерттеулер жүргізді.
Frisch married Marie Smedal in 1920 and they had a daughter, Ragna (b. 1938). His granddaughter, Nadia Hasnaoui (Ragna's child), became a Norwegian television performer. After his first wife died in 1952, he remarried in 1953 with childhood friend Astrid Johannessen. In econometrics he worked on time series (1927) and linear regression analysis (1934). With Frederick V. Waugh, he introduced the celebrated Frisch–Waugh theorem (Econometrica 1933) (sometimes referred to as the Frisch–Waugh–Lovell theorem). In oligopoly theory he developed the conjectural variation approach. Frisch also is credited with introducing the term "model" in its modern economic sense by Paul Samuelson, based on a 1930 Yale University lecture. His 1933 work on impulse propagation business cycles became one of the principles of modern New Classical business cycle theory. He also helped introduce econometric modeling to government economic planning and accounting. He was one of the founders of the Econometric Society and editor of Econometrica for over twenty years. The Frisch Medal, so named in his honor, is given every two years for the best paper published in the aforementioned Econometrica in the previous five years. Frisch's most important hobby was bee keeping, for which Frisch performed genetic studies.