Кіріспе

Америка экономисі (1937–2023)

Роберт Эмерсон Лукас-кіші (15 қыркүйек 1937 – 15 мамыр 2023) – Чикаго университетінің американдық экономисі. Макроэкономикаға жаңа классикалық тәсілді дамытудағы орталық тұлға ретінде кеңінен танылған ол 1995 жылы «рационалды күтулер гипотезасын жасап, қолданғаны үшін, соның арқасында макроэкономикалық талдауды өзгертіп, экономикалық саясатты түсінуді тереңдеткені үшін» экономика саласындағы Нобель сыйлығын алды. Н. Грегори Манкиу оны «20 ғасырдың соңғы тоқсанындағы ең ықпалды макроэкономист» деп сипаттады. 2020 жылы ол әлемдегі ең көп сілтеме жасалған экономистердің тізімінде 10-орында болды.

Ерте өмір және білім

Лукас 1937 жылдың 15 қыркүйегінде Вашингтон штатының Якима қаласында Роберт Эмерсон Лукас пен Джейн Темплтон Лукастың үлкен баласы ретінде дүниеге келді. Оның ата-анасы Якимада мұзқаймақ дүкенінің иелері болды. Ұлы экономикалық дағдарыс кезінде дүкен банкрот болғаннан кейін отбасы Сиэтлге көшті. Оның анасы әшекейші, ал әкесі кеме құрылысы кешенінде жұмыс істеді, кейін тоңазытқыш компаниясында дәнекерлеуші болып жұмыс істеді. Лукас 1959 жылы Чикаго университетін тарих мамандығы бойынша бакалавр дәрежесімен аяқтады. Лукас Калифорния университетінің Беркли қаласындағы филиалына аспиранттың бірінші курсына түсті, бірақ қаржылық қиындықтарға байланысты Берклиден кетіп, 1960 жылы Чикагоға оралды, онда 1964 жылы экономика ғылымы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Оның "АҚШ өндірісіндегі еңбек және капиталдың өзара алмасуы: 1929–1958" атты диссертациясы Х. Грегг Льюис пен Дейл Йоргенсонның ғылыми жетекшілігімен жазылды. Лукас докторантурада экономиканы "жартылай марксистік" көзқараспен оқыды. Ол тарихтың нағыз қозғаушы күші экономика екеніне сенді, сондықтан экономиканы толық игеріп, содан кейін тарих факультетіне оралуды жоспарлады.

Мансап

Бітіргеннен кейін Лукас 1975 жылға дейін Карнеги-Меллон университетінің Өндірістік әкімшілік аспирантурасында (қазіргі Теппер бизнес мектебінде) оқытумен айналысты. 1980 жылы ол Америка өнер және ғылым академиясына, 1981 жылы Гуггенхайм стипендиясына және Ұлттық ғылым академиясына, ал 1997 жылы Америка философиялық қоғамына сайланды. Оның еңбектерінің жинағы Дьюк университетінің Рубенштейн кітапханасында сақталады. 1995 жылы Лукасқа Экономика ғылымдары саласындағы Нобель сыйлығы табысталды. Сыйлықтың мақсатында рационалды күтулер гипотезасын жасап, қолданғаны және осы арқылы макроэкономикалық талдауды өзгертіп, экономикалық саясатты түсінуді тереңдеткені айтылды.

Рационалды күтулер

Лукас макроэкономикалық теориядағы рационалды күтулердің салдарына қатысты зерттеулерімен әйгілі. Ол макроэкономикалық модельдің микроэкономикалық модельдердің жиынтық нұсқасы ретінде құрылуы керек екенін дәлелдеді, бірақ теориялық тұрғыдан алғанда, берілген модельде жиынтық жасау мүмкін болмауы мүмкін екенін атап өтті. Ол экономикалық саясат жүргізуге қатысты "Лукастың сын" тұжырымын жасады, ол экономикада тұрақты болып көрінетін қатынастар, мысалы инфляция мен жұмыссыздық арасындағы байланыс, экономикалық саясаттың өзгеруіне жауап ретінде өзгеріп кетуі мүмкін дейді. Бұл қайта қарастыру жаңа классикалық макроэкономиканың дамуына және макроэкономикалық теорияның микроэкономикалық негіздерін іздеуге ықпал етті.

Басқа салымдар

Лукас ұсыныстың теориясын жасады, онда адамдарды жүйесіз монетарлық саясат арқылы жаңылыстыруға болатыны айтылады; Хирофуми Узавамен бірлескен адам капиталын жинақтаудың Узава-Лукас моделі; және "Лукастың парадоксы", ол дамыған елдерден дамушы елдерге неліктен капитал көп ақпайтынын қарастырады. Лукас (1988) экономикалық даму және өсім саласындағы маңызды еңбек болып табылады. Лукас және Пол Ромер эндогенді өсім теориясының тууы мен 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдары экономикалық өсімді зерттеуге жаңаша көзқарас қалыптастырды. Лукас сонымен қатар мінез-құлық экономикасына негізгі үлес қосты және инвесторлардың иррационалдығына байланысты бір баға заңынан ауытқуларды түсінуге қажетті зихи негізді ұсынды. 2003 жылы, Ұлы дағдарысқа бес жыл жетпеген кезде, ол "депрессияның алдын алудың басты мәселесі іс жүзінде шешілді, тіпті ондаған жылдар бойы шешілген" деді. Лукас сондай-ақ Лукас шұғыласын (wedge) ұсынды, ол тиімді саясат болған жағдайда ЖІӨ қаншалықты артуы мүмкін екенін көрсетуге бағытталған.

Жеке өмір

Лукас Чикаго университетінің Бут бизнес мектебіндегі бір курсынан оқыған құрдасы Рита Коэнмен үйленді. Жұбайлар 1980-жылдары ажырасып кетті. Ажырасу келісімінде Коэнге Нобель сыйлығы берілген жағдайда, сыйлық 1995 жылдың 31 қазанына дейін берілсе, оның жартысын алуға құқығы бар екендігі қарастырылған, және осылай болды.