Кіріспе

Фишер Шеффи Блэк (1938 жылдың 11 қаңтарында дүниеге келген, 1995 жылдың 30 тамызында қайтыс болған) – американдық экономист, ең белгілісі Black-Scholes теңдеуінің авторларының бірі ретінде танылған.

Өмірбаян

Фишер Шеффи Блэк 1938 жылдың 11 қаңтарында дүниеге келген. 1959 жылы Гарвард колледжін физика мамандығы бойынша бітірген, ал 1964 жылы Гарвард университетінде қолданбалы математикадан докторлық дәрежесін алған. Ол физикадан математикаға, содан кейін компьютерлер мен жасанды интеллектке ауысқандықтан, диссертация тақырыбын таба алмағандықтан бастапқыда докторлық бағдарламасынан шығарылды. Блэк "Bolt, Beranek and Newman" консалтингтік фирмасына қосылып, жасанды интеллект жүйесін жасаумен айналысты. Ол жаз бойы RAND корпорациясында өз идеяларын жетілдірді. Ол MIT профессоры Марвин Минскинің шәкірті болды, кейін Гарвардтағы докторлық диссертациясын аяқтау үшін зерттеулерін ұсына алды. Блэк Артур Д. Литтл компаниясына қосылды, онда ол алғаш рет экономикалық және қаржылық кеңес берумен танысты және болашақ әріптесі Джек Трейнормен танысты. 1971 жылы Чикаго университетінде жұмыс істей бастады. Кейін 1975 жылы Чикаго университетінен кетіп, MIT Слоан менеджмент мектебінде жұмыс істеді. 1984 жылы ол Goldman Sachs компаниясына жұмысқа орналасып, өмірінің соңына дейін сол жерде жұмыс істеді.

Экономикалық мансап

Блэк 1970 жылы ақша-кредит саясаты туралы ойлана бастады және сол кезде бұл саладағы басты пікірталас кейнсиандар мен монетаристер арасында болды. Кейнсиандар (Франко Модильянидің басшылығымен) кредит нарықтарының тұрақсыздыққа, өрлеу мен құлдырауға бейімділігі бар екенін, ал олар осы циклді тежеу үшін ақша-кредит және фискалдық саясаттың рөлін бөліп, тұрақты және дамушы өсімге жетуге жұмыс істейді деп санайды. Кейнсиандық көзқарас бойынша, орталық банктер өздерінің міндеттерін тиімді орындау үшін дискрециялық өкілеттіктерге ие болуы керек. Мильтон Фридманның басшылығымен монетаристер орталық банктердің дискрециялық жүйесі проблема емес, шешім деп есептейді. Фридман ақша ұсынысының өсуі тұрақты деңгейде, мысалы, жылына 3% болуы керек деп сенді, бұл нақты ЖІӨ-нің болжамды өсуін қамтамасыз етеді. Капитал активтерін бағалау моделіне сүйене отырып, Блэк дискрециялық ақша-кредит саясаты кейнсиандар күтетін пайданы әкере алмайды деген қорытындыға келді. Ол ақша-кредит саясаты экономикада пассивті болуы керек деп шешті. Бірақ ол монетаристердің қорқатын зиянды тигізбейді деп те қорытындылады. Блэк 1972 жылдың қаңтар айында Фридманға жазған хатында былай деді: АҚШ экономикасында мемлекеттік қарыздың көп бөлігі қазына векселі түрінде. Осы вексельдердің бір бөлігі әр апта сайын жарамды мерзімі бітіп, жаңалары сатылады. Егер Федералдық резерв жүйесі жеке секторға ақша құюға тырысса, жеке сектор келесі аукционда ақшасын қазына векселіне ауыстырып алады. Егер Федералдық резерв ақшаны шығарып алса, жеке сектор кейбір қазына вексельдерінің мерзімін ұзартудан бас тартады. 1973 жылы Блэк Майрон Скоулзбен бірлесіп «Саяси экономика журналында» «Опциялардың және корпоративтік міндеттемелердің бағасы» атты мақала жариялады. Бұл оның ең танымал еңбегі болды және оған Блэк-Шоулс теңдеуі енді. 1976 жылдың наурыз айында Блэк адам капиталы мен бизнестің «көп жағдайда болжауға келмейтін өрлеулер мен құлдырауларға бейім» екенін айтты, себебі болашақта адамдар не қалайтыны және экономика не өндіре алатыны туралы белгісіздік бар. Егер болашақтағы технология мен талғамдар белгілі болса, пайда мен жалақы уақыт өте келе тұрақты және сенімді түрде өседі. Өрлеу – технологияның сұранысқа сай келетін кезеңі. Құлдырау – сәйкессіздік кезеңі. Бұл көзқарас Блэкті нақты бизнес цикл теориясына үлес қосушылардың бірі етті. Экономист Тайлер Коуэн Блэктің ақша-кредит экономикасы және бизнес циклдері жөніндегі еңбектерін Ұлы рецессияны түсіндіру үшін пайдалануға болатынын айтты. Блэктің ақша теориясы, бизнес циклдері және опциялар жөніндегі еңбектері оның біртұтас құрылым туралы көзқарасының бір бөлігі болып табылады. Ол бірде былай деді: «Мен мистер Трейнордың тепе-теңдік модельдеріндегі сұлулық пен симметрияны соншалықты жақсы көрдім, сондықтан мен оларды өзім жобалай бастадым. Мен бірнеше сала бойынша модельдермен жұмыс істедім: ақша теориясы, бизнес циклдері, опциялар және жарналар. 20 жыл бойы мен адамдарға осы модельдердің сұлулығын көрсетуге тырыстым, мистер Трейнордан алған білімімді беруге тырыстым. Ақша теориясы бойынша – ақшаның экономикалық белсенділікке қалай байланысты екендігі туралы теория – мен әлі де күресіп жатырмын. Экономикалық цикл теориясында – экономикадағы ауытқулар туралы теория – мен әлі де қиындықтарды басып өтудемін. Алайда опциялар мен жарналар адамдарға әдемі көрінеді».

Экономикалық циклдер мен тепе-теңдік (1987)

Фишер Блэк көптеген академиялық мақалалар жариялады, оның ең танымал кітабы – «Бизнес циклдері және тепе-теңдік». Осы кітабында Блэк кіріспе бөлімінде ақшаның жоқ әлемін көзге елестетуді ұсынады. Оның экономикалық және қаржы нарықтары үнемі тепе-теңдікте болады деген теориясы, қазіргі экономикалық дағдарысты ескере отырып, бүгінгі күнге дейін өзектілігін жойған кітаптарының бірі. Блэк осы тұжырымдарға сүйене отырып, модельдер құрады және сонымен қатар ақша теориясын, әсіресе ақшаның саны және ақшаның салдалылығы туралы идеяларды қолдайтындарды сынға түсіреді. Блэк кітабында банктер – ақша операцияларының негізгі институты болып табылады, ол ақшаның банктердің пайданы барынша арттыру мақсатымен ұсынатын ішкі ресурс екенін айтады (монетаристтер ақшаның сыртқы ресурс екеніне сенетініне қарамастан). «Ақша және валюталық саясаттар ештеңеге жеткізбейді, ал фискалдық саясат бизнес циклдерін тудыруда немесе өзгертуде маңызды рөл атқармайды» сияқты қайшылықты мәлімдемелер Блэкті кейнсиандар мен монетаристтердің арасында жау еткеніне себеп болды.

Ауру және өлім

1994 жылдың басында Блэкке жұтқыншақ қатерлі ісігі диагнозы қойылды. Алғашқыда жасалған операция сәтті болғандай көрінді, және Блэк сол жылдың қазан айында Халықаралық қаржы инженерлері қауымдастығының жылдық мәжілісіне қатыса алды, онда ол «Жылдың қаржы инженері» сыйлығымен марапатталды. Бірақ, қатерлі ісік қайтадан оралды, және Блэк 1995 жылдың тамызында қайтыс болды.

Өлімнен кейін танылу

Нобель сыйлығы қайтыс болған соң берілмейді, сондықтан ол 1997 жылы Блэкке берілмеді, оның бір авторы Майрон Скоулз опциялардың бағасы бойынша жасаған маңызды жұмысы үшін Роберт К. Мертонмен бірге марапатталды. Бірақ сол жылы сыйлықты жариялағанда Нобель комитеті Блэктің маңызды рөлін ерекше атап өтті. Блэк сондай-ақ 1980-жылдары Goldman Sachs компаниясы ішкі қолдану үшін жасаған, бірақ кейін жарияланған Black–Derman–Toy пайыздық ставкаларының туынды құралдары моделінің бір авторы ретінде танылды. Goldman Sachs-та жұмыс істеген кезінде ол әлемдік активтерді бөлу жөніндегі Black–Litterman моделінің де авторы болды. The Journal of Performance Measurement журналының кеңесшілер кеңесі 2017 жылы Блэкті Performance & Risk Measurement Атақ-даңқ залына енгізді. Бұл туралы хабар журналдың 2016/2017 жылғы қысқы санында жарияланды. Атақ-даңқ залы инвестициялық нәтижелерге және тәуекелді өлшеуге елеулі үлес қосқан тұлғаларды құрметтейді.

Фишер Блэк сыйлығы

2002 жылы Америка қаржы қауымдастығы Фишер Блэктің құрметіне екі жылда бір рет табыс ететін Фишер Блэк сыйлығын белгіледі. Бұл сыйлық қаржы практикасына маңызды жаңа зерттеулер енгізуде Фишер Блэктің ерекшелігін ең жақсы көрсететін жас ғалымға беріледі.

Таңдалған библиография

Ф. Блэк, Майрон Скоулз және Майкл Дженсен, "Капиталдық активтерді бағалау моделі: кейбір эмпирикалық тесттер", Дженсен, редактор, Капитал нарықтары теориясы бойынша зерттеулер (1972). Ф. Блэк, "Неоклассикалық модельдегі белсенді және пассивті монетарлық саясат", The Journal of Finance, 27-том, № 4 (қыркүйек, 1972), 801–814-беттер. Фишер Блэк және Майрон Скоулз, "Опциондардың бағасы және корпоративтік міндеттемелер", Саяси экономика журналы (1973). Ф. Блэк және М. Скоулз, "Дивидендтік өнім мен дивидендтік саясаттың жалпы акциялар бағалары мен кірістеріне әсері", Қаржылық экономика журналы (1974). Ф. Блэк, "Опцияларды пайдаланудағы факт және фантазия", Қаржылық талдаушылар журналы 31, 36–41, 61–72-беттер (шілде/тамыз 1975). Ф. Блэк, "Тауарлық келісімшарттардың бағасы", 1976, Қаржылық экономика журналы. Ф. Блэк, "Noise", Journal of Finance, 41-том, 529–543-беттер (1986). Фишер Блэк, Бизнес циклдары және тепе-теңдік, Basil Blackwell, 1987. ISBN 0470499176.
Ф. Блэк, Е. Дерман және У. Той, "Пайыздық ставкалардың бір факторлы моделі және оның қазыналық облигациялар опцияларына қолданылуы", Financial Analyst Journal (1990). Ф. Блэк және Р. Литтерман, "Жаһандық портфельді оңтайландыру", Қаржылық талдаушылар журналы, 48-том, № 5, 28–43-беттер (1992). Ф. Блэк, "Бета және кіріс", Портфельді басқару журналы, 20-том (1), 8–18-беттер (1993). Ф. Блэк, "Пайыздық ставкалар опция ретінде", Journal of Finance, 50-том, 1371–1376-беттер (1995). Фишер Блэк, Жалпы тепе-теңдікті зерттеу, MIT Press, 1995. ISBN 0262514095.