Кіріспе
Индоевропа тілдерінің кіші тобы – славян тілдері, сонымен қатар славян тілдері деп аталады, бұл негізінен славян халықтары мен олардың ұрпақтары қолданатын индоевропа тілдері. Олар ерте орта ғасырларда кең таралған протославян тілінен тараған деп саналады, ал ол тіл бұрынғы протобалтославян тілінен туындаған, осылайша славян тілдерін балтық тілдерімен байланыстырып, индоевропа тілдері отбасының ішінде балтославян тобын құрайды. Славян тілдері дәстүрлі түрде (яғни, тілдік емес факторларға сүйене отырып) үш кіші топқа бөлінеді: шығыс, оңтүстік және батыс, олардың барлығы 20-дан астам тілді құрайды. Олардың 10-ы кемінде бір миллион адамға тараған және сол тілдер басым қолданылатын елдерде мемлекеттік тіл мәртебесіне ие: орыс, белорус және украин (шығыс тобынан), поляк, чех және словак (батыс тобынан) және болгар және македон (оңтүстік тобының шығыс бөлігінен), сондай-ақ серб-хорват және словен (оңтүстік тобының батыс бөлігінен). Бұған қоса, Александр Дуличенко бірнеше славян микротілдерін мойындайды: оқшауланған этнолектілер мен жақсы қалыптасқан славян тілдерінің шеткі диалектілері. Славян тілдері жоғары синтетикалық және, кейбір ерекшеліктерді қоспағанда, бай дамыған жалғау және септіктерге ие. Славян тілдерінде сөздердің реті көбінесе еркін болады. Қазіргі кезде славян тілдерінің географиялық таралуы Балқан, Орталық және Шығыс Еуропаны, сондай-ақ Батыс Сібірден Ресейдің Шығыс Еуропасына дейінгі аймақты қамтиды. Сонымен қатар, көптеген славян халықтарының диаспоралары әлемнің түкпір-түкпірінде өз тілдерінде сөйлейтін оқшауланған азшылықтарды құрды. ХХІ ғасырдың басында барлық славян тілдерінде сөйлейтін адамдардың саны 315 миллионға жетеді деп есептелді. Бұл Еуропадағы ең ірі этно-тілдік топ.
The Slavic languages, also known as the Slavonic languages, are Indo European languages spoken primarily by the Slavic peoples and their descendants. They are thought to descend from a proto language called Proto Slavic, spoken during the Early Middle Ages, which in turn is thought to have descended from the earlier Proto Balto Slavic language, linking the Slavic languages to the Baltic languages in a Balto Slavic group within the Indo European family. The Slavic languages are conventionally (that is, also on the basis of extralinguistic features) divided into three subgroups: East, South, and West, which together constitute more than 20 languages. Of these, 10 have at least one million speakers and official status as the national languages of the countries in which they are predominantly spoken: Russian, Belarusian and Ukrainian (of the East group), Polish, Czech and Slovak (of the West group) and Bulgarian and Macedonian (eastern members of the South group), and Serbo Croatian and Slovene (western members of the South group). In addition, Aleksandr Dulichenko recognizes a number of Slavic microlanguages: both isolated ethnolects and peripheral dialects of more well established Slavic languages. Slavic languages are highly fusional and, with some exceptions, have richly developed inflection and cases. The word order of the Slavic languages is mostly free. The current geographical distribution of natively spoken Slavic languages includes the Balkans, Central and Eastern Europe, and all the way from Western Siberia to the Russian Far East. Furthermore, the diasporas of many Slavic peoples have established isolated minorities of speakers of their languages all over the world. The number of speakers of all Slavic languages together was estimated to be 315 million at the turn of the twenty first century. It is the largest ethno linguistic group in Europe.
Ортақ тамырлар мен ата-бабалар
Славян тілдері протославян тілінен, олардың тікелей ата-ана тілінен, түптеп келгенде, барлық үнді-еуропалық тілдердің ата-бабасы – прото-индоевропалық тілден, прото-балто-славяндық кезең арқылы тараған. Прото-балто-славян кезеңінде фонетика, морфология, лексика және синтаксис салаларында бірқатар ерекше изоглостар қалыптасты, бұл славян және балтық тілдерін барлық үнді-еуропалық тілдердің ішіндегі ең жақын туыс тілдерге айналдырады. Протославян тіліне арғы тегі балто-славян диалектісінің бөлінуі археологиялық және глоттохронологиялық критерийлер бойынша б.з.б. 1500–1000 жылдар аралығында болған деп есептеледі. Алайда, балтистердің аз бөлігі славян тілдері тобының көршілес балтық тілдерінен (литов, латыш және қазірде жойылған ежелгі пруссия тілі) күрт ерекшеленетініне сенімді, сондықтан олар бес мың жыл бұрын прото-индоевропалық континуумның ыдырауынан кейін ортақ тілді бөлісе алмаған деседі. Дегенмен, соңғы үш онжылдықта балто-славян акцентологиясы саласындағы маңызды жетістіктер бұл пікірді қазіргі таңда қолдауды қиындатады, әсіресе «прото-балтық» тілінің болмағанын және батыс балтық және шығыс балтық тілдерінің бір-бірінен протославян тілінен айырмашылығындай айырмашылыққа ие екенін ескерсек.
Эволюция
Православ славяндарына көне шіркеу славян тілінің енгізілуі көбінесе жергілікті тілдердің есебінен болды. Белгілі үнді-еуропалық тіл білімі маманы В. Б. Локвуд былай дейді: "Ол (Көне шіркеу славян тілі) қазіргі заманға дейін қолданыста болды, бірақ тірі, дамып келе жатқан тілдердің күшімен әсеріне түсіп, өзгерді, сондықтан болгар, серб және орыс тілдерінің нұсқалары ерекшеленеді. Мұндай құралдарды пайдалану әдеби мақсаттарда жергілікті тілдердің дамуына кедергі келтірді, ал олар пайда болғанда алғашқы әрекеттер көбінесе жасанды аралас стильде жазылды". (148) Локвуд сондай-ақ бұл тілдердің абстрактілі ұғымдарды білдіретін сөздік қорын толықтыру үшін шіркеу славян тілінен сөздер алғанын атап өтті. Латын тілінің маңызды болған католик елдеріндегі жағдай басқаша болды. Польша Ренессансының ақыны Ян Кохановский және 16 ғасырғы хорват барокко жазушыларының барлығы өздерінің жергілікті тілдерінде жазды (поляк тілі латын тілінен, ал орыс тілі шіркеу славян тілінен көп сөздер алғанмен). Шіркеу славян тілі жергілікті әдебиеттердің дамуына кедергі келтірсе де, славян әдебиетінің өркендеуіне және сыртқы ықпалдардан тілдік тәуелсіздікке қол жеткізуге көмектесті. Хорват тіліндегі әдеби дәстүр ғана көне шіркеу славян тілінің дәуірімен шамалас. Ол 1288 жылғы Винодол кодексімен басталды және 1830 жылы хорват тілінің нормативтендірілуіне дейін Ренессанс дәуірінде жалғасты, бірақ 1300 мен 1500 жылдар арасындағы әдебиеттің көп бөлігі Ресейде және басқа жерлердегідей жергілікті тіл мен шіркеу славян тілінің араласуынан пайда болған стильде жазылды. Хорват жазуының ең маңызды ескерткіші – 11 ғасырдың соңына жататын Башка тақтасы. Бұл Хорватияның Крк аралындағы Юрандвордағы Киелі Люсия шіркеуінен табылған үлкен тас тақта. Онда көбінесе чакав диалектісінде, бұрышты хорват глаголицасымен жазылған мәтін бар. Дубровник қаласының тәуелсіздігі дәстүрдің сақталуына мүмкіндік берді. Соңғы кездегі шетелдік ықпалдар славян тілдерінде де басқа жерлердегідей жалпы үлгіні сақтайды және славяндардың саяси қарым-қатынастарымен анықталады. 17 ғасырда буржуазиялық орыс тілі (деловой язык) орыстар мен Ресейдегі неміс қоныстанғандар арасындағы тікелей байланыс арқылы неміс сөздерін сіңіріп алды. Ұлы Петр дәуірінде Франциямен тығыз байланыс орнағаннан кейін француз тілінен көптеген сөздер мен тілдік құрылымдар қарыздалды, олардың көпшілігі сақталып қана қоймай, ескі славян сөздерін де ығыстырды. 19 ғасырда орыс тілі әдеби славян тілдерінің көпшілігіне әлдебір жолмен әсер етті.
Lockwood also notes that these languages have "enriched" themselves by drawing on Church Slavonic for the vocabulary of abstract concepts. The situation in the Catholic countries, where Latin was more important, was different. The Polish Renaissance poet Jan Kochanowski and the Croatian Baroque writers of the 16th century all wrote in their respective vernaculars (though Polish itself had drawn amply on Latin in the same way Russian would eventually draw on Church Slavonic). Although Church Slavonic hampered vernacular literatures, it fostered Slavonic literary activity and abetted linguistic independence from external influences. Only the Croatian vernacular literary tradition nearly matches Church Slavonic in age. It began with the Vinodol Codex (1288) and continued through the Renaissance until the codifications of Croatian in 1830, though much of the literature between 1300 and 1500 was written in much the same mixture of the vernacular and Church Slavonic as prevailed in Russia and elsewhere. The most important early monument of Croatian literacy is the Baška tablet from the late 11th century. It is a large stone tablet found in the small Church of St. Lucy, Jurandvor on the Croatian island of Krk, containing text written mostly in Čakavian dialect in angular Croatian Glagolitic script. The independence of Dubrovnik facilitated the continuity of the tradition. More recent foreign influences follow the same general pattern in Slavic languages as elsewhere and are governed by the political relationships of the Slavs. In the 17th century, bourgeois Russian (delovoi jazyk) absorbed German words through direct contacts between Russians and communities of German settlers in Russia. In the era of Peter the Great, close contacts with France invited countless loan words and calques from French, many of which not only survived but also replaced older Slavonic loans. In the 19th century, Russian influenced most literary Slavic languages by one means or another.
Дифференциациялау
Протославян тілі шамамен 500 жылға дейін болды. 7 ғасырда ол ірі диалектілік аймақтарға бөлінді. Батыс және Оңтүстік славян тілдерінің кейін қалай бөлінгені туралы нақты гипотезалар жоқ. Шығыс славян тілі, әдетте, кем дегенде 12 ғасырға дейін болған бір көне шығыс славян тіліне біріккен деп саналады. Тілдік ерекшеленуді славян халықтарының кең аумаққа таралуы күшейтті, бұл Орталық Еуропада қазіргі славян тілінде сөйлейтін көпшіліктің аумағынан асып кетті. 9, 10 және 11 ғасырлардағы жазбаша мәліметтерде тілдің жергілікті ерекшеліктері көрінеді. Мысалы, Фрайзинг қолжазбаларында словен диалектілеріне тән фонетикалық және лексикалық элементтері бар тіл кездеседі (мысалы, ротацизм, "крилатек" сөзі). Фрайзинг қолжазбалары – славян тілінде латын әрпімен жазылған тұңғыш мәтін. Византия империясының құлдырау кезеңінде славян тілінде сөйлейтін халықтың Балқанға қоныс аударуы славян тілінің ареалын кеңейтті, бірақ бұл аймақта бұрыннан бар жазу (әсіресе грек тілі) сақталды. 9 ғасырда Паннонияға венгрлердің келуі Оңтүстік және Батыс славян арасында славян емес халықты орналастырды. Франктардың жаулаулары осы екі топтың географиялық оқшаулануын аяқтады, сондай-ақ Моравия мен Төменгі Австриядағы славяндарды (моравиялықтарды) және қазіргі Штирия, Каринтия, Австрияның Шығыс Тиролі мен Словенияның провинцияларындағы славян тайпаларын (Словенияның ата-бабаларының алғашқы қоныстану кезеңінде) бөліп тастады. 2015 жылдың қыркүйегінде Алексей Касьян мен Анна Дибо славян этногенезіне арналған ғылыми зерттеудің бір бөлігі ретінде славян тілдерінің лексикостатистикалық жіктемесін жариялады. Ол 110 сөзден тұратын сапалы Swadesh тізімдерін пайдалану арқылы құрылды, олар Global Lexicostatistical Database жобасының стандарттарына сәйкес жасалды және заманауи филогенетикалық алгоритмдермен өңделді. Нәтижесінде алынған тізім славян тілдерінің құрылымы туралы сарапшылардың дәстүрлі пікірлерімен сәйкес келеді. Касьян-Дибо тізімі протославян тілінің үш тармаққа бөлінгенін көрсетеді: шығыс, батыс және оңтүстік. Протославян тілінің бөлінуі шамамен 100 жылға дейін соқталады, бұл 1-ші мыңжылдық басындағы славян халқының археологиялық зерттеулерімен сәйкес келеді. Содан кейін, 5 және 6 ғасырларда бұл үш славян тармағы дерлік бір уақытта кіші тармақтарға бөлінді, бұл славяндардың 1-ші мыңжылдықтың екінші жартысында Шығыс Еуропа мен Балқан арқылы жылдам таралуына сәйкес келеді (Еуропаның славяндыққа айналуы). Словения тілі талдаудан шығарылды, өйткені Любляна койнесі мен әдеби словен тілінің лексикалық ерекшеліктері оңтүстік және батыс славян тілдеріне тән (бұл словен тілінің батыс славян шығу тегін көрсетеді, ол ұзақ уақыт бойы көрші серб-хорват диалектілерінің ықпалында болды), және словен диалектілері үшін сапалы Swadesh тізімдері әлі жиналмаған. Деректердің жетіспеуі немесе сенімсіздігіне байланысты зерттеуде Ежелгі Новгород диалектісі, полаб тілі және басқа да славян тілдері де қарастырылмады. Аталған Касьян-Дибо зерттеулерінде орыс тіл біліміндегі Андрей Зализняк 14 немесе 15 ғасырға дейін негізгі тілдік айырмашылықтар қазіргі Беларусь, Ресей және Украина аймақтары арасында емес, солтүстік-батыс (қазіргі Великий Новгород және Псков маңында) және орталық (қазіргі Киев, Суздаль, Ростов, Мәскеу және Беларусь маңында) Шығыс славян аймақтары арасында болғанын айтқан тұжырымы ескерілмеген. Сол кездегі Ежелгі Новгород диалекті орталық Шығыс славян диалектілерінен және барлық басқа славян тілдерінен кейінгі ғасырларға қарағанда әлдеқайда ерекшеленді. Зализняк пікірінше, орыс тілі сол диалект пен орталық диалекттердің бірігуі нәтижесінде дамыған, ал украин және белорус тілдері Шығыс славян орталық диалектілерінің дамуының жалғасы болған. Сондай-ақ орыс тіл біліміндегі Сергей Николаев славян диалектілерінің акцент жүйесінің тарихи дамуын талдап, Киев Русіндегі басқа да тайпалар әр түрлі славян тармақтарынан шыққан және алыс славян диалектілерінде сөйлеген деген қорытындыға келді. Зализняк пен Николаевтың тұжырымдары дивергенциядан бұрын немесе бір уақытта конвергенция кезеңі болғанын білдіреді, бұл Касьян-Дибо зерттеулерінде ескерілмеген. Украина тіл біліміндегі (Степан Смал-Стоцкий, Иван Охиенко, Георгий Шевелов, Евгений Тимченко, Всеволод Ганцов, Олена Курило) ғалымдар өткенде жалпы көне шығыс славян тілінің болғанын жоққа шығарады. Олардың пікірінше, Шығыс славян тайпаларының диалектілері ортақ протославян тілінен аралық кезеңдерсіз біртіндеп дамыған.
Ерекшеліктері
Славян тілдері, басқа индоевропалық тілдер отбасыларымен (мысалы, герман, роман және индоиран тілдерімен) салыстырғанда, салыстырмалы түрде біртекті отбасы болып табылады. 10-шы ғасырға дейін славян тілінде сөйлейтін барлық аймақ бір, диалектілік ерекшеліктері бар тіл ретінде сақталды, ол ортақ славян тілі деп аталды. Көптеген басқа индоевропалық тілдермен салыстырғанда, славян тілдері өте консервативті, әсіресе морфологиялық тұрғыдан (грамматикалық айырмашылықтарды білдіру үшін зат есімдер мен етістіктердің өзгертілу жолдары). Көптеген славян тілдері бай, біріктірілген морфологияға ие, ол протоиндоевропа тілінің инфлекциялық морфологиясының көп бөлігін сақтайды. Славян тілдерінің сөздік қоры да индоевропалық текті. Көбінесе ежелгі индоевропа тілдерінде нақты сәйкес келетін элементтері жоқ көптеген сөздер балтық-славян қауымдастығымен байланысты.
Ұзындығы, акценті және дыбыс реті
Славян тілдерінде прозодия (яғни, дауысты ұзындығы, екпін және тон сияқты буындық ерекшеліктер) бойынша үлкен айырмашылықтар бар. Ортақ славян тілінде прото-үнді-еуропа тілінен аз өзгеріспен келген күрделі прозодия жүйесі болды. Бұл жүйе фонемалық дауысты ұзындығынан және еркін, жылжымалы екпіннен тұрды: Барлық дауыстылар қысқа немесе ұзақ болуы мүмкін, және бұл фонемалық ерекшелік (сөздің басқа қасиеттерінен автоматты түрде болжау мүмкін емес). Әрбір сөзді (көптегенде) бір ғана екпінді буынмен ерекшелендірілді, ол жоғары тонмен (қазіргі жапон тіліндегідей) емес, күшті динамикалық стресспен (ағылшын тіліндегідей) ерекшеленді. Екпінді буындағы дауыстылар көтеріңкі немесе төменгі тонмен айтылуы мүмкін (яғни, тонды екпін болды), және бұл да фонемалық ерекшелік. Екпін еркін болды, себебі ол кез келген буында болуы мүмкін және фонемалық маңызы бар. Екпін жылжымалы болды, яғни оның орны бір парадигмадағы жақын сөздер арасында өзгеруі мүмкін (мысалы, сөздің атау және жалпылық сан түрлері арасында екпін әртүрлі буынға түсуі мүмкін). Тіпті берілген инфлекциялық класс ішінде (мысалы, еркек i түбірлі есімдер) сөздің инфлекциялануына қатысты бірнеше екпін үлгілері болды. Мысалы, белгілі бір инфлекциялық класстағы көптеген есімдер үш мүмкін үлгінің бірін ұстануы мүмкін: тамырға тұрақты екпін (A үлгісі), соңғы буынға басым екпін (B үлгісі) немесе тамыр мен соңғы буын арасында жылжымалы екпін (C үлгісі). B және C үлгілерінде парадигманың әртүрлі бөліктеріндегі екпін тек орналасуы бойынша ғана емес, сонымен қатар тоны бойынша да (көтеріңкі немесе төменгі) өзгеруі мүмкін. Әрбір инфлекциялық класс B және C үлгілерінің өзіндік нұсқасына ие болды, олар бір инфлекциялық кластан екіншісіне айқын айырмашылықтарды көрсетуі мүмкін. Қазіргі тілдердің осы жүйені сақтау деңгейі әртүрлі. Бір жағынан, серб-хорват тілі жүйені көбінесе өзгеріссіз сақтайды (одан да консервативті шакави диалектінде), ал екінші жағынан, македон тілінде жүйе толығымен жойылған. Олардың арасында көптеген аралық нұсқалар бар: словен тілі жүйенің көп бөлігін сақтайды, бірақ екпінсіз буындарды қысқартып, соңғы емес екпінді буындарды ұзартады, сондықтан дауысты ұзындығы мен екпін орны көбінесе бірге кездеседі. Орыс және болгар тілдері дауыстылардың ерекше ұзындығы мен тонын жойды және екпінді стресс екпініне айналдырды (ағылшын тіліндегідей), бірақ оның орнын сақтады. Нәтижесінде, жылжымалы екпіннің күрделілігі мен көптеген екпін үлгілері әлі де сақталады (әсіресе орыс тілінде, өйткені ол ортақ славян есімдерін сақтаған, болгар тілінде олар жойылған). Чех және словак тілдері дауыстылардың фонемалық ұзындығын сақтап, екпінді буындардың тондық ерекшелігін ұзындық айырмашылығына айналдырды. Фонемалық екпін жойылды, бірақ бұрынғы екпін үлгілері тамырдағы дауысты ұзындығы/қысқалығының сәйкес үлгілерінде белгілі бір дәрежеде көрінеді. Жылжымалы дауысты ұзындығы/қысқалығы бар парадигмалар бар, бірақ олар шектеулі, әдетте тек нөлдік аяқталу формаларында (атау сан, баяндауыш сан және/немесе жалпылық сан, инфлекциялық классқа байланысты) басқа формалардан өзгеше ұзындығы бар. (Чех тілінде тағы бірнеше "жылжымалы" үлгілер бар, бірақ олар сирек кездеседі және көбінесе "қалыпты" жылжымалы үлгілердің бірімен немесе жылжымалы емес үлгімен алмастырылуы мүмкін.) Ежелгі поляк тілінде чех тіліне ұқсас жүйе болған. Қазіргі поляк тілінде дауысты ұзындығы жойылды, бірақ кейбір бұрынғы қысқа-ұзақ жұптар сапа бойынша ерекшеленеді (мысалы, > ), нәтижесінде кейбір сөздерде дауысты сапасының өзгеруі чех және словак тілдеріндегі жылжымалы ұзындық үлгілерін көрсетеді.
All vowels could occur either short or long, and this was phonemic (it could not automatically be predicted from other properties of the word). There was (at most) a single accented syllable per word, distinguished by higher pitch (as in modern Japanese) rather than greater dynamic stress (as in English). Vowels in accented syllables could be pronounced with either a rising or falling tone (i. e. there was pitch accent), and this was phonemic. The accent was free in that it could occur on any syllable and was phonemic. The accent was mobile in that its position could potentially vary among closely related words within a single paradigm (e. g. the accent might land on a different syllable between the nominative and genitive singular of a given word). Even within a given inflectional class (e. g. masculine i stem nouns), there were multiple accent patterns in which a given word could be inflected. For example, most nouns in a particular inflectional class could follow one of three possible patterns: Either there was a consistent accent on the root (pattern A), predominant accent on the ending (pattern B), or accent that moved between the root and ending (pattern C). In patterns B and C, the accent in different parts of the paradigm shifted not only in location but also type (rising vs. falling). Each inflectional class had its own version of patterns B and C, which might differ significantly from one inflectional class to another. The modern languages vary greatly in the extent to which they preserve this system. On one extreme, Serbo Croatian preserves the system nearly unchanged (even more so in the conservative Chakavian dialect); on the other, Macedonian has basically lost the system in its entirety. Between them are found numerous variations:
Slovenian preserves most of the system but has shortened all unaccented syllables and lengthened non final accented syllables so that vowel length and accent position largely co occur. Russian and Bulgarian have eliminated distinctive vowel length and tone and converted the accent into a stress accent (as in English) but preserved its position. As a result, the complexity of the mobile accent and the multiple accent patterns still exists (particularly in Russian because it has preserved the Common Slavic noun inflections, while Bulgarian has lost them). Czech and Slovak have preserved phonemic vowel length and converted the distinctive tone of accented syllables into length distinctions. The phonemic accent is otherwise lost, but the former accent patterns are echoed to some extent in corresponding patterns of vowel length/shortness in the root. Paradigms with mobile vowel length/shortness do exist but only in a limited fashion, usually only with the zero ending forms (nom. sg., acc. sg., and/or gen. pl., depending on inflectional class) having a different length from the other forms. (Czech has a couple of other "mobile" patterns, but they are rare and can usually be substituted with one of the "normal" mobile patterns or a non mobile pattern.) Old Polish had a system very much like Czech. Modern Polish has lost vowel length, but some former short long pairs have become distinguished by quality (e. g. > ), with the result that some words have vowel quality changes that exactly mirror the mobile length patterns in Czech and Slovak.
Грамматика
Сол сияқты, славян тілдерінде туынды және жіктеу морфологиясында кең ауқымды морфофонемиялық өзгерістер бар, оның ішінде көмейлік және тіл ұшының арт жағындағы дыбыстардың, алғы және артқы дауыстылардың, сондай-ақ дауысты мен дауыссыздың арасындағы өзгерістер де кездеседі.
Таңдалған туыстары
Төменде славян тілдері отбасындағы негізгі сөздіктердегі туыс сөздердің өте қысқаша таңдауы келтірілген, бұл дыбыстық өзгерістер туралы түсінік беруге көмектеседі. Бұл аудармалардың тізімі емес: туыс сөздердің ортақ түбірі бар, бірақ олардың мағынасы өзгерген болуы мүмкін және қарыз сөздер оларды ығыстыруы мүмкін. Протославян орыс украин белорус русин поляк чех словак словен серб-хорват болгар македон uxo (құлақ) ухо вухо вуха ухо ucho ucho ucho уво / (тек Сербия) ухо / (Босния және Герцеговина, Хорватия) уво ognь (от) огонь вогонь агонь огинь (ohénʹ) ogień oheň oheň ogenj огањ / огън оган/огин (/) ryba (балық) рыба риба риба риба ryba ryba ryba riba риба / риба риба gnězdo (ұя) гнездо гніздо гняздо гнïздо gniazdo hnízdo hniezdo gnezdo гнездо / (экавский) гнијездо / (иек) гниздо / (ик) гнездо гнездо oko (көз) око (көне, поэтикалық немесе тұрақты тіркестерде) қазіргі заманғы: глаз око вока око oko oko oko око / око око golva (бас) голова глава "тарау немесе басшы, көшбасшы, бас" голова галава голова głowa hlava hlava glava глава / глава глава rǫka (қол) рука рука рука рука ręka ruka ruka roka рука / ръка рака noktь (түн) ночь ніч ноч нуч noc noc noc noč ноћ / нощ ноќ
Көрші тілдерге әсері
Бұрынғы Кеңес Одағының және кейбір көршілес елдердің көптеген тілдері (мысалы, моңғол тілі) орыс тілінің күшті ықпалына тап болды, әсіресе лексикалық құрамында. Румын, албан және венгр тілдері көршілес славян халықтарының ықпалын көрсетеді, әсіресе қалалық өмір, ауыл шаруашылығы, қолөнер және сауда салаларындағы сөздерде – бұл мәдени байланыстар шектеулі болған кездегі маңызды мәдени жаңалықтар. Бұл тілдердің әрқайсысындағы славян сөздері жалпы сөздіктің кемінде 15% құрайды. Мүмкін, себебі славян тайпалары Балқанға бет алғанда ежелгі иллирийлер мен влахтар қоныстанған жерлерден өтіп, сол жерлерде уақытша қоныстанған.
Фин тілдері
Фин және славян тілдерінде көптеген ортақ сөздер бар. Петри Каллионың пікірінше, бұл славян тілдерінен фин тілдеріне, тіпті прото-фин тіліне дейін сөздердің қарызға алынғанын көрсетеді. Көптеген қарыз сөздер фин тіліне бейімделіп, түрі өзгергендіктен, мұндай сөздің фин немесе славян екенін анықтау қиын.
Басқа
Чех тіліндегі "wikt:robot" сөзі бүкіл әлемнің көптеген тілдерінде кездеседі, ал "pistol" сөзі, болжам бойынша, чех тілінен де шыққан, көптеген еуропалық тілдерде қолданылады. Еуропа тілдерінің көпшілігінде кеңінен танымал славян сөзі – водка, ол орыс тіліндегі водка сөзінен алынған, ал ол поляк тіліндегі wódka (мағынасы "кішкене су") сөзінен, жалпы славян тіліндегі voda ("су", ағылшын тіліндегі сөзбен туыс) сөзіне "-ka" кішітеу жұрнағы қосылып пайда болған. Орта ғасырларда Солтүстік Ресеймен жүргізілген тері саудасының арқасында, орыс тілінен алынған панеуропалық сөздердің қатарында сабель сияқты жақсы таныс сөздер де бар. Ағылшын тіліндегі "вампир" сөзі (мүмкін, француз тіліндегі vampire арқылы) неміс тіліндегі Vampir сөзінен қабылданған, ол өз кезегінде серб-хорват тіліндегі вампир сөзінен, ал одан бұрынғы славян тіліндегі ǫpyrь сөзінен тараған, бірақ поляк ғалымы К. Стаховский бұл сөздің шығу тегі ерте славян тіліндегі vąpěrь, түркі тіліндегі oobyr сөзімен байланысты деп санайды. Бірнеше еуропалық тілдер, соның ішінде ағылшын тілі, "полье" (мағынасы "үлкен, тегіс жазық") сөзін бұрынғы Югославия тілдерінен (атап айтқанда, словен және серб-хорват тілдерінен) тікелей қабылдаған. 20 ғасырда КСРО гүлденген кезеңінде көптеген орыс сөздері әлемге танымал болды: , Совет, , , , және т.б. Орыс тілінен алынған тағы бір термин – (мағынасы "өзі-өзі қайнайтын").
Жалпы сілтемелер
Локвуд, В. Б. Үнді-еуропа тілдерінің панорамасы. Хатчинсон университетінің кітапханасы, 1972. Қатты мұқаба, жұмсақ мұқаба. Марко Есенсек, Альпілік және Паннониялық тілдер аймағындағы словен тілі, 2005.