Кіріспе
ДНҚ сәйкестендіру әдістері біреудің әкесін анықтау үшін қолданылады. ДНҚ-ның әкелік тестілеуі – бұл жеке тұлғаның басқа біреудің биологиялық әкесі екенін анықтау үшін ДНҚ профильдерін пайдалану. Әкелік тестілеу әсіресе әкенің құқықтары мен міндеттері туралы дау туғанда және баланың әкесі күмәнді болған кезде маңызды. Тесттер сондай-ақ біреудің биологиялық әжесі немесе атасы болу ықтималдығын анықтай алады. Генетикалық тестілеу ең сенімді стандарт болғанымен, бұрынғы әдістер де бар, оларға АВО қан тобын анықтау, әртүрлі ақуыздар мен ферменттерді талдау немесе адам лейкоциттерінің антигендерін пайдалану кіреді. Қазіргі әкелік тестілеу әдістері полимераза тізбектік реакциясы (ПТР) және шектеулі фрагмент ұзындығы полиморфизмі (ШФҰП) негізінде жүзеге асырылады. Әкелік тестілеуді әйел жүкті болған кезде де қан алу арқылы жүргізуге болады. ДНҚ тестілеуі қазіргі уақытта туыстықты анықтаудың ең жетілген және дәл технологиясы болып табылады. ДНҚ-ның әкелік тестісінде нәтиже (туыстық ықтималдығы деп аталады) егер күдікті әке баламен биологиялық байланысы болмаса 0% құрайды, ал күдікті әке баламен биологиялық байланысы болса, туыстық ықтималдығы әдетте 99,99% болады. Дегенмен, барлық дерлік адамдарда бір және ерекше гендер жиынтығы болса да, сирек кездесетін "химералар" деп аталатын адамдарда кем дегенде екі түрлі гендер жиынтығы болады, бұл олардың репродуктивтік тіндері тестілеу үшін алынған тіндерден өзгеше генетикалық құрамына ие болса, жалған теріс нәтижеге әкелуі мүмкін.
DNA paternity testing is the use of DNA profiles to determine whether an individual is the biological parent of another individual. Paternity testing can be especially important when the rights and duties of the father are in issue and a child's paternity is in doubt. Tests can also determine the likelihood of someone being a biological grandparent. Though genetic testing is the most reliable standard, older methods also exist, including ABO blood group typing, analysis of various other proteins and enzymes, or using human leukocyte antigen antigens. The current techniques for paternity testing are using polymerase chain reaction (PCR) and restriction fragment length polymorphism (RFLP). Paternity testing can now also be performed while the woman is still pregnant from a blood draw. DNA testing is currently the most advanced and accurate technology to determine parentage. In a DNA paternity test, the result (called the 'probability of parentage) is 0% when the alleged parent is not biologically related to the child, and the probability of parentage is typically 99.99% when the alleged parent is biologically related to the child. However, while almost all individuals have a single and distinct set of genes, rare individuals, known as "chimeras", have at least two different sets of genes, which can result in a false negative result if their reproductive tissue has a different genetic make up from the tissue sampled for the test.
Балаға немесе ересекке арналған аталық немесе аналық тестілеу
ДНҚ тестілеу адамның жағының ішкі бетінен алынатын жақ (шеш) жасушаларын, жақ немесе бет сүрткіші арқылы жинау арқылы жасалады. Бұл сүрткіштердің саптары ағаштан немесе пластиктен жасалған, ал ұштары синтетикалық мақтадан тұрады. Зерттеуші адамның жағының ішкі бетін мүмкіндігінше көп жақ жасушаларын жинау үшін сүртіп алады, содан кейін олар тестілеу үшін зертханаға жіберіледі. Күдікті әке немесе анасы мен баласынан үлгілер қажет болады.
Инвазивті аталық тексеру
Жүкті әйелдің ұрықтың биологиялық әкесі кім екенін хориондық ұлпа үлгісін алу немесе амниоцентез сияқты процедуралар арқылы анықтау мүмкін. Хориондық ұлпа үлгісін алу плацента тінін жатыр мойны арқылы немесе қарын арқылы алуды қамтиды. Ал амниоцентез кезінде жүкті ананың қарын қуысынан ине енгізіліп, амниотиктік сұйықтық алынады. Бұл процедуралар өте жоғары дәлдікке ие, себебі олар ұрықтан тікелей үлгі алады; алайда, нәтижесінде әйелдің түсік тастауы және жүктілігін жоғалтуының аз ғана қаупі бар. Хориондық ұлпа үлгісін алу және амниоцентез екеуі де жүкті әйелдің аналық және ұрықтық медицина маманы деп аталатын генетикалық маманға баруын қажет етеді, ол осы процедураны жүзеге асырады.
Инвазивті емес аталық тексеру
Генетикалық тестілеудегі жаңа жетістіктер жүкті әйелдің биологиялық әкесін анықтауға мүмкіндік береді. Жүктілік кезінде ананың қанында ұрықтың ДНК-сының (cffDNA) шамалы мөлшері табылады. Бұл жүктілік кезінде қан алу арқылы түсік түсіру қаупінсіз ұрықтың ДНК-сын дәл анықтауға мүмкіндік береді. Зерттеулер көрсеткендей, cffDNA жүктіліктің жеті аптасында алғаш рет анықталады, ал жүктілік прогрессивті дамыған сайын cffDNA мөлшері арта түседі.
ДНК профилін анықтау
Адамның ДНК-сы барлық соматикалық (көбейтуге қатыспайтын) жасушаларында бірдей болады. Жыныстық көбею екі ата-ананың ДНК-сын біріктіріп, жаңа жасушада генетикалық материалдың ерекше комбинациясын құрайды, сондықтан әрбір адамның генетикалық материалы екі ата-анасынан тең мөлшерде алынады; осы генетикалық материал адамның ядролық геномы деп аталады, себебі ол ядрода орналасқан. Бір адамның ДНК-сын екінші адамның ДНК-сымен салыстыру арқылы, олардың біреуі екіншісінен тарағанын анықтауға болады, бірақ ДНК-ның әкелік тестілеуі қазіргі таңда 100% дәлдікке ие емес. Нақты тізбектер бір адамның геномынан сөзсіз көшірілгенін анықтау үшін зерттеледі; егер осылай болса, онда бір адамның генетикалық материалы екіншісінен алынған болуы мүмкін (яғни, біреуі екіншісінің әкесі немесе анасы). Бұл аутосомалық ДНК тестілеуі деп аталады. Қазіргі уақытта бұл әкелік тестілеудің алтын стандарты болып саналады, өйткені ол баланың ДНК-сын анасының және күдікті әкенің ДНК-сымен салыстыруға мүмкіндік береді. Ананың балаға генетикалық үлесін бағалауға болады, соның нәтижесінде нағыз әкеге қатысты ықтимал генотиптер анықталады. Егер күдікті әке нағыз әке ретінде жоққа шығарылмаса, онда басқа кездейсоқ адам нағыз әке болған жағдайда, күдікті әкенің нағыз әке болу ықтималдығын анықтау үшін статистикалық есептеулер жүргізілуі мүмкін. Ядролық ДНК-дан басқа, митохондриялардың да митохондриялық ДНК деп аталатын өз генетикалық материалы бар. Митохондриялық ДНК тек анадан келеді, араласусыз. Митохондриялық геномды салыстыру арқылы туыстықты анықтау, ядролық геномға қарағанда әлдеқайда оңай. Дегенмен, митохондриялық геномды тестілеу екі адамның тек ортақ аналық желі арқылы ортақ ата-бабадан туыс екенін ғана анықтай алады және осы себепті шектеулі құндылыққа ие (яғни, оны әкелікті анықтау үшін қолдануға болмайды). Еркек баланың әкелігін анықтау үшін Y-хромосоманы салыстыруға болады, себебі ол тікелей әкеден ұлына беріледі. Алайда, митохондриялық ДНК-ға ұқсас, Y-хромосомасы да әкелік желі арқылы беріледі. Бұл екі бауырдың әкесінен алынған Y-хромосомасы бірдей дегенді білдіреді. Сондықтан, егер бір бауыры күдікті әке болса, оның биологиялық бауыры да Y-хромосомалық деректерге сүйене отырып, әке болуы мүмкін. Бұл күдікті әкемен әкелік желі арқылы байланысты кез келген еркек балаға қатысты. Осы себепті аутосомалық ДНК тестілеуі әкелікті анықтаудың неғұрлым дәл әдісі болып табылады. АҚШ-та AABB ДНК әкелік және туыстық тестілеуіне қатысты ережелерді бекітеді, бірақ AABB аккредитациясы міндетті емес. ДНК тестілеу нәтижелері, егер үлгілерді алу және өңдеу тізбектей сақталса, заңды түрде қабылданады. Канадада да ДНК әкелік және туыстық тестілеуіне қатысты ережелер бар, бірақ бұл аккредитация ұсынылса да, міндетті емес. Халықаралық сот генетикасы қоғамының Әкелік тестілеу комиссиясы ISO/IEC 17025 стандарттарына сәйкес биостатистикалық ұсынымдарды әзірлеу жұмысын қолға алды. Әкеліктің биостатистикалық бағалаулары әкелік индексін (PI) беретін ықтималдық коэффициентінің принципіне негізделуі керек. Ұсынымдарда генетикалық гипотезалардың түсініктері және жарамды PI-лерді жасау үшін қажетті есептеу мәселелері, сондай-ақ популяциялық генетикаға қатысты нақты мәселелер бойынша нұсқаулар келтірілген.
Тарих
Ата-аналықты анықтаудың алғашқы түрі қан тобын анықтау, яки бала мен күдікті ата-ананың қан топтарын салыстыру болды, ол 1920 жылдары қолжетімді болды, ғалымдар 1900 жылдардың басында ашылған қан топтарының генетикалық түрде мұрагерлікпен берілетінін анықтағаннан кейін. Осы тестілеу түрінде баланың және ата-ананың қан тобы салыстырылады, нәтижесінде ата-аналық байланыс болу мүмкіндігі анықталады. Мысалы, егер екі ата-ананың қан тобы 0 болса, олардың баласының қан тобы тек 0 бола алады, ал екі ата-ананың қан тобы В болса, баланың қан тобы B немесе O бола алады. Бұл көбінесе нақты нәтиже бермеді, себебі осы тестілеу түрі бойынша халықтың 30% -ын ықтимал ата-ана ретінде алып тастауға болады. 1930 жылдары қандағы белгілі бір ақуыздарды тексеруге арналған серологиялық тестілеу пайда болды, оның нәтижесіздік көрсеткіші 40% құрады. 1960 жылдары HLA типтеу әдісі дамығаннан кейін, бала мен күдікті ата-ананың ақ қан жасушаларындағы генетикалық «саусақ іздерін» салыстыру арқылы дәл генетикалық ата-аналық тестілеу мүмкіндігі пайда болды. HLA тестілері 80% дәлдікпен жүргізілуі мүмкін еді, бірақ жақын туыстарды ажырата алмады. 1970 жылы алғашқы рестрикциялық ферменттің оқшаулануымен генетикалық ата-аналық тестілеу технологиясы одан әрі дамыды. ДНК-ны жоғары дәлдікпен тестілеу 1980 жылдары RFLP әдісінің дамуымен қолжетімді болды. 1990 жылдары ПТР ДНК-ны тестілеудің стандартты әдісіне айналды: RFLP-ге қарағанда қарапайым, жылдам және дәл тестілеу әдісі, оның нәтижесіздік көрсеткіші 99,99% немесе одан да жоғары.
Австралия
Интернетте ата-аналық тесттер кеңінен қол жетімді. Ата-аналықты анықтау тесті (әкелік немесе аналық) заңды мақсаттарда қабылдануы үшін, мысалы, туу туралы куәлікті өзгерту, отбасылық сот ісіне қатысу, виза/азаматтық алу немесе балаға күтім жөніндегі талаптарда, процедура 1984 жылғы Отбасылық құқық ережелеріне (Cth) сәйкес келуі тиіс. Бұдан әрі, сынамаларды өңдейтін зертхана Ұлттық сынақ органдары қауымдастығы (NATA) аккредиттеуі керек.
Канада
Жеке әкелік анықтау жиынтықтары қолжетімді. Канаданың Стандарттау кеңесі Канадада әкелікті анықтауды реттейді, осы арқылы зертханалар ISO 17025 стандарты бойынша аккредиттелуге тиіс. Канадада осы аккредитацияға ие зертханалардың саны аз, сондықтан тестілеу осы зертханаларда жүргізілуі ұсынылады. Соттар ажырасу ісінде әкелікті анықтау тестін тағайындау құқығына да ие.
Қытай
Қытайда баласының өзіне тиесілі емесіне күдіктенген әкелерге заңды түрде әкелік анықтама жасау мүмкіндігі бар. Қытай заңнамасы сондай-ақ, «бір бала» саясаты шеңберінде дүниеге келмеген баланың туыстығын анықтау үшін әкелік тестілеуді міндетті етеді, бұл баланың хуку, яғни отбасылық тіркеу құжатына ие болуы үшін қажет. Асырап алу арқылы туыстық байланыс та әкелік тестілеу арқылы ғана расталады. Жыл сайын көптеген қытай азаматы әкелік тестілеуге жүгінеді, осының салдарынан көптеген лицензиясыз, заңсыз тестілеу орталықтары пайда болды.
Франция
ДНҚ-мен әкелік тестілеу тек сот шешімі бойынша, сот ісінде әкелікті анықтау немесе даулау, немесе балаға алимент алу немесе одан бас тарту мақсатында ғана жүргізіледі. Жеке ДНҚ-мен әкелік тестілеу заңсыз, соның ішінде басқа елдердегі зертханаларда жасалса да, бір жылға дейін бас бостандығынан айыру және 15 000 евро айыппұл салуға соқтырады. Франция Мемлекеттік Кеңесі заңның мақсатын «француздық туыстық режимін» сақтау және «отбасылардың бейбіт өмірін» қорғау деп сипаттады.
Германия
2009 жылғы Гендік диагностика туралы заңға сәйкес, құпия әкелік тестілеу заңсыз. Кез келген әкелік тестілеуді лицензиясы бар дәрігер немесе әкелікті анықтау бойынша арнайы білімі және ғылымдағы университет дипломы бар сарапшы жүргізуі керек, ал генетикалық тестілеуді жүргізетін зертхана ISO/IEC 17025 стандартына сәйкес аккредиттелген болуы тиіс. Екі ата-ананың толыққанды хабардар келісімі қажет, ал жыныстық зорлыққа ұшырау және зорлау жағдайларын қоспағанда, жүктілік кезеңіндегі әкелік тестілеуге тыйым салынады. Екінші ата-ананың келісімінсіз жасалған кез келген генетикалық тестілеу 5000 евро айыппұлмен жазаланады. 2005 жылы азаматтық кодекстің 1598а бабына енгізілген өзгерістерге байланысты, әкелігін жоққа шығаруға талас білдірген ер адам балаға қатысты заңдық құқықтары мен міндеттемелерін автоматты түрде жоя алмайды.
Израиль
Аталықты анықтау тестін заңды күші болу үшін отбасылық соттап бұйыру керек. Ата-аналар шетелдегі зертханалар арқылы "ойдың тыныштығы" үшін тестілерге қол жеткізе алғанымен, отбасылық соттар оларды дәлел ретінде қабылдауға міндетті емес. Сондай-ақ, 16 жастан асқан кәмелетке толмаған баланың келісімінсіз, аталықты анықтау үшін генетикалық материал алу заңсыз. Отбасылық соттар ажырасу және алимент төлеу істерінде, сондай-ақ мұрагерлерді анықтау және халық тізілімі мәселелерін шешу сияқты жағдайларда әкесінің қарсылығына қарамастан, аталықты анықтау тестін тапсыруға құқылы. Баласы ретінде тіркелген баланың әкесі емес екенін дәлелдеуге ниеттенген ер адам, анасы мен заңды қамқоршысы қарсы болған жағдайда да, аталықты анықтау тестінен өтуге құқылы. Егер тестілді жүргізу ананың өміріне қауіп тудыруы мүмкін деп саналса, аталықты анықтау тесті тапсырылмайды. 2007 жылға дейін, егер үйленген әйелдің баласы оның күйеуі емес, басқа ер адамнан туған болуы мүмкін болса, онда тестілді жүргізуге рұқсат берілмейтін, себебі бұл жағдайда бала еврей заңы бойынша "мамзер" санатына жататын еді.
Филиппин
Жеке білім алу үшін ДНК-аталық тестілеу заңды, ал AABB және ISO 17025 сертификатталған зертханалардың өкілдерінен пошта арқылы үйде жүргізуге арналған тест жиынтықтары қолжетімді. Бала асырау және мұралық даулар сияқты ресми мақсаттарда ДНК-аталық тестілеу, 2007 жылғы 15 қазанда Филиппиннің Жоғарғы Соты жариялаған ДНК-дәлелдемелері туралы ереже A.M. No. 06-11-5 SC-ге сәйкес жүргізілуі керек. Әкелікті дәлелдеу қажет болған жағдайларда соттар кейде тесттерді тапсыруы мүмкін.
Испания
Испанияда әкелік тестілеуі "көлемді бизнеске" айналған, бұл Францияда әкелік тестілеуге тыйым салынғандықтан және көптеген генетикалық тестілеу компаниялары Испанияда орналасқандықтан осылай болды.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда 2006 жылдың қыркүйегінде 2004 жылғы «Адам тіндері» заңы күшіне енгенге дейін әкелік анықтау тестілеріне ешқандай шектеулер қойылмаған. 45-бапта адам ДНҚ-сын талдау мақсатында, тиісті келісімсіз кез келген адам дене материалының болуы қылмыс деп белгіленген. Жаңа ережелерге сәйкес, заңмен мойындалған әкелер өздерінің ДНҚ-сы тексерілетін жағдайда, әкелік тестілеу қызметтеріне қол жеткізе алады. Әкелікті дәлелдеу қажет болған кезде соттар кейде тестілеу жүргізуді бұйырады. Ұлыбританияда Әділет министрлігі осы тестілеуді жүргізе алатын ұйымдарды аккредиттейді. Денсаулық сақтау министрлігі 2001 жылы генетикалық әкелік тестілеуі бойынша ерікті практика кодексін жасады. Бұл құжат қазіргі таңда қайта қаралып жатыр, ал жауапкершілік Адам тіндері жөніндегі органға берілді. 2018 жылғы Андерсон – Спенсер ісінде алғаш рет қайтыс болған адамнан алынған ДНҚ үлгілерін әкелік тестілеу үшін пайдалануға апелляциялық сот рұқсат берді.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та әкелікті анықтау толыққанды заңды, және әкелер анасының келісімінсіз немесе хабарсыз балаларының ДНК-сын тексеруге құқылы. Әкелікті анықтауға арналған үйге әкеліп жасауға болатын жиынтықтар оңай қолжетімді, алайда олардың нәтижелері сотта қабылданалмайды және жеке білу үшін ғана қолданылады. Тек сот шешімімен жасалған әкелікті анықтау нәтижелері сот ісінде дәлел ретінде пайдаланылуы мүмкін. Егер әкелікті анықтау нәтижелері заңдық мақсаттар үшін, соның ішінде иммиграция үшін қажет болса, онда тестілеуді AABB аккредитациясы бар, туыстық ДНК тестілеуімен айналысатын зертхана арқылы тапсыру қажет. Әкелікті анықтау нәтижелерінің құқықтық салдары штаттан штатқа өзгеше болуы мүмкін және ата-аналардың некеде болуына немесе болмауына байланысты. Егер әкелікті анықтау тестісі тиісті штаттағы сот-медициналық стандарттарға сай келмесе, нәтижелерді заңдық мақсатта пайдалану үшін сот шешімімен жасалған тест қажет болуы мүмкін. Некеде тұрмаған ата-аналар үшін, егер әке балаға алимент төлеп отырса немесе баланың қамқорлығында болса, бірақ ДНК тестілеуі ер адамның әке емес екенін көрсетсе, алимент төлеу тоқтатылады. Алайда, көптеген штаттарда мұндай тестілеуді шектелген уақыт ішінде жасау керек, егер әке баланың әкесі екенін ерікті түрде мойындаған болса; әйтпесе, тестілеу нәтижелері заңмен ескерілмеуі мүмкін, және көп жағдайда ер адам балаға алимент төлеуге міндетті болуы мүмкін, тіпті бала биологиялық жағынан оған байланысты болмаса да. Кейбір штаттарда, егер ана алимент алып жатса, онда баланың әкесі деп саналатын адам төленген алименттің орнын толтыру үшін сотқа жүгінуге құқылы. 2011 жылдан бастап, көптеген штаттарда баланың әкесі екенін ерікті түрде мойындаған некеде тұрмаған ата-аналарға ДНК-тестілеуді сұрау мүмкіндігі туралы хабарланады. Егер ана тестілеуден бас тартса, әке баланың туу туралы куәлігіне немесе әкелікті мойындау туралы ерікті нысанға қол қоюға міндетті емес. Некеде тұрған ата-аналар үшін, ананың күйеуі баланың әкесі деп есептеледі. Бірақ, көптеген штаттарда бұл болжам сот-медициналық әкелікті анықтау тестілеуі арқылы жойылуы мүмкін; көптеген штаттарда бұл болжамды жою мерзімі баланың өмірінің алғашқы жылдарымен шектелуі мүмкін.
Қайта әкелікті тексеру
Кері әкелікті анықтау – бұл адамның әкесі белгісіз немесе қол жетімсіз болған жағдайда биологиялық әкені анықтау мүмкіндігі. Бұл тест ана мен баласының, сондай-ақ күдікті әкесінің басқа балалары мен бауырларының STR аллельдерін пайдаланады. Әкенің генетикалық құрамын генетикалық заңдар негізінде логикалық қорытынды арқылы анықтауға болады, бұл шамамен жиынтық нәтиже береді. Бұл әкесінен тікелей ДНК үлгісі алынбаған жағдайда, оның ДНК-сымен салыстыруға мүмкіндік береді. "Solved" телешоуының бір эпизодында осы тесттің, ұрланған адамның қан үлгісімен сәйкестігін анықтау үшін қолданылуы көрсетілген.