Кіріспе
Жеңіл артиллерия қаруының түрі. Керісіз мылтық (бұрандалы), керісіз пулемет (тұйық) немесе жай ғана керісіз қару, кейде "RR" немесе "RCL" (ReCoilLess үшін) деп қысқартылады – бұл жеңіл артиллерия жүйесінің немесе қолмен тасымалданатын пулеметтің бір түрі. Ол атыс кезінде қарудың артқы жағынан, жанар май газы сияқты қарсы массаны шығару арқылы жасалады, бұл қарудың кері соққысын теңестіретін алға қарай итермелеуді тудырады. Бұл конвенциялық пушканың ауыр және көлемді кері соққыны басатын жабдығының көп бөлігін жоюға, сондай-ақ қабырғасы жұқарақ оқпанды пайдалануға мүмкіндік береді. Осының арқасында дәл сол өлшемдегі конвенциялық пушканың салмағын немесе кері соққысын көтере алмайтын платформадан салыстырмалы түрде үлкен снарядты атуға болады. Техникалық тұрғыдан алғанда, бұрандалы оқпанынан спиральді тұрақтандырылған снарядтарды атып шығаратын құрылғылар ғана керісіз мылтықтар болып саналады, ал тұйық нұсқалары (құйрық тұрақтандырылған немесе тұрақтандырылмаған) – керісіз қарулар. Бұл айырмашылық көбінесе жоғалып кетеді және екеуі де керісіз мылтық деп аталады. Олар түтік тәрізді ракеталық пулеметтерге (олар да керісіз ұшыру принципі бойынша жұмыс істейді) ұқсас болғанымен, басты айырмашылық – керісіз қарулар дәстүрлі түтінсіз ұстағыш затты қолданып снарядтарды атып шығарады. Керісіз қарулар үшін ракеталық снарядтар да бар, бірақ олар да оқпаннан ұстағыш заттың жануы арқылы шығарылады. Кері соққыны өтеуге белгілі бір снаряд жылдамдығы жұмсалатындықтан, керісіз мылтықтардың қашықтығы дәстүрлі пушкаларға қарағанда нашарлау болады, бірақ оларды тасымалдау әлдеқайда оңай. Сондықтан олар парашютшілер, таулы соғыс және арнайы күштер бөлімшелерінде, мұнда тасымалдану ерекше маңызды, сондай-ақ кейбір жеңіл жаяу әскер және жаяу әскердің отты қолдау бөлімшелерінде танымал. Кері соққының айтарлықтай төмендеуі жеке жаяу әскерлердің де тасымалдауына мүмкіндік береді: ауыррақ керісіз мылтықтар жеңіл штативтерге, дөңгелекті жеңіл шассилерге немесе шағын көліктерге орнатылады және оларды екіден бес адамнан тұратын экипаж тасымалдайды. Ең үлкен нұсқалары әлі де жеткілікті көлемді және кері соққыға ие, сондықтан оларды сүйреуге немесе салыстырмалы түрде ауыр көлікке орнату қажет, бірақ олар сол масштабтағы пушкаларға қарағанда әлдеқайда жеңіл және тасымалданатын болады. Мұндай ірі жүйелердің орнына көптеген армияларда басқарылатын танкке қарсы ракеталар қолданылады.
A recoilless rifle (rifled), recoilless launcher (smoothbore), or simply recoilless gun, sometimes abbreviated to "RR" or "RCL" (for ReCoilLess) is a type of lightweight artillery system or man portable launcher that is designed to eject some form of countermass such as propellant gas from the rear of the weapon at the moment of firing, creating forward thrust that counteracts most of the weapon's recoil. This allows for the elimination of much of the heavy and bulky recoil counteracting equipment of a conventional cannon as well as a thinner walled barrel, and thus the launch of a relatively large projectile from a platform that would not be capable of handling the weight or recoil of a conventional gun of the same size. Technically, only devices that use spin stabilized projectiles fired from a rifled barrel are recoilless rifles, while smoothbore variants (which can be fin stabilized or unstabilized) are recoilless guns. This distinction is often lost, and both are often called recoilless rifles. Though similar in appearance to a tube based rocket launcher (since these also operate on a recoilless launch principle), the key difference is that recoilless weapons fire shells using a conventional smokeless propellant. While there are rocket assisted rounds for recoilless weapons, they are still ejected from the barrel by the deflagration of a conventional propelling charge. Because some projectile velocity is inevitably lost to the recoil compensation, recoilless rifles tend to have inferior range to traditional cannon, although with a far greater ease of transport, making them popular with paratroop, mountain warfare and special forces units, where portability is of particular concern, as well as with some light infantry and infantry fire support units. The greatly diminished recoil allows for devices that can be carried by individual infantrymen: heavier recoilless rifles are mounted on light tripods, wheeled light carriages, or small vehicles, and intended to be carried by crew of two to five. The largest versions retain enough bulk and recoil to be restricted to a towed mount or relatively heavy vehicle, but are still much lighter and more portable than cannon of the same scale. Such large systems have been replaced by guided anti tank missiles in many armies.
Тарих
Қарудың қайтарымсыз принциптерге негізделген дизайнының ең алғашқы мысалы 15 немесе 16 ғасырдың басында Леонардо да Винчи жасаған. Бұл дизайн қарама-қарсы бағытта снарядтарды атып шығаратын қаруға қатысты, бірақ сол кезде осы дизайнға негізделген ешқандай физикалық қару салынғанына дәлел жоқ. 1879 жылы Альфред Крупп француз патенті бойынша қайтарымсыз қаруды ұсынды. Бірінші қайтарымсыз қаруды АҚШ Әскери-теңіз күштерінің командирі Клеланд Дэвис Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын жасады. Оның дизайны "Дэвис қаруы" деп аталды, ол екі қаруды бір-біріне жалғастырды, артқа қараған қаруға қорғасын доптар мен алдыңғы қарудағы снарядқа тең салмақтағы май салынатын еді. Оның идеясы британдықтар тарапынан Зепелинге және су асты кемелеріне қарсы қару ретінде тәжірибелік түрде қолданылды, ол Handley Page O/100 бомбалаушысына орнатылды және басқа ұшақтарға орнату жоспарланған. Кеңес Одағында қайтарымсыз қаруды ("Динамо Реактивтік Пушка" (ДРП), шамамен "динамикалық реакциялық зеңбірек") әзірлеу 1923 жылы басталды. 1930 жылдары көптеген түрлі қарулар жасалып, сынақтан өтті, конфигурациялары әртүрлі болды. Кіші үлгілерінің кейбіреулері ұшақтарда (Григорович I Z және Туполев I 12) сынақтан өтті, шектеулі өндіріс пен қызмет көрсетті, бірақ 1938 жылы даму тоқтатылды. Бұл алғашқы қайтарымсыз зеңбіректердің ең танымал түрі Леонид Курчевский жасаған 1935 жылғы 76 мм DRP болды. Көліктерге орнатылған олардың бірнешесі Қысқы соғыста қатысты. Екеуі финдерге түскен және сынақтан өткізілді, ал біреуі 1940 жылы немістерге берілді. Германияда қолданысқа түскен алғашқы керілмейтін зеңбірек – 7,5 см Leichtgeschütz 40 ("жеңіл зеңбірек" '40), 75 мм тегіс ұңғылы керілмейтін қарапайым зеңбірек, ол неміс әуе десанттық әскерлеріне артиллерия және танкке қарсы қолдау көрсету үшін жасалған, оны шайқасқа парашютпен тастауға болатын. 7,5 см LG 40 Критке шабуыл кезінде соншалықты пайдалы болды, Крупп пен Рейнметалл күштірек нұсқаларын жасауға кірісті, сәйкесінше 10,5 см Leichtgeschütz 40 және 10,5 см Leichtgeschütz 42. Бұл қарулар АҚШ армиясы тарапынан көшірілген. Луфтваффе де ұшаққа орнатылған керілмейтін қаруларға үлкен қызығушылық танытты, олардың ұшақтарына танктерге, бекінілген құрылымдарға және кемелерге шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Олардың арасында ерекше Düsenkanone 88, 88 мм керілмейтін зеңбірек, 10 оқты айналмалы цилиндрмен қоректендірілетін және қанатын бұрудың орнына ұшақтың фюзеляжы арқылы өтуі үшін шығару тесігі 51 градусқа жоғары бұрышталады. Сондай-ақ Sondergerät SG104 "Мюнхгаузен", Dornier Do 217 фюзеляжының астына орнатуға арналған 14 дюймдік (355,6 мм) алып зеңбірек. Бұл жүйелердің ешқайсысы прототип кезеңінен асып кеткен жоқ. АҚШ-тың даму бағдарламасы болды, ал неміс жобаларының қаншалықты көшірілгені белгісіз. Соғыс кезінде бұл қарулар өте сирек кездесті, бірақ 1945 жылы американдық M20 кең таралды. Соғыстан кейін керілмейтін жүйелерге үлкен қызығушылық туды, өйткені олар жаяу әскер бөлімшелерінде ескірген танкке қарсы мылтыққа тиімді балама болатын. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде швед әскері иықпен атылатын 20 мм құрылғыны, Pansarvärnsgevär m/42 (20 мм m/42) әзірледі; британдықтар оған қызығушылық танытты, бірақ сол кездегі танкке қарсы мылтықтардың үлгісі бойынша жасалған қару заманауи танк бронясына қарсы тиімді бола алмады. Бұл жүйе соғыстан кейінгі Карл Густавтың әлдеқайда табысты керілмейтін мылтығының негізін құрады. Корея соғысы кезінде АҚШ әскерінің барлық бөлімдерінде керілмейтін мылтықтар табылды. Ең алғашқы американдық жаяу әскердің керілмейтін мылтықтары 57 мм M18 иықпен атылатын және 75 мм M20 штативті орнатылған, кейіннен 105 мм M27 болды: соңғысы сенімді емес, тым ауыр және нысанаға алу қиын болды. Бұлардың орнына жаңа модельдер 90 мм M67 және 106 мм M40 болды (әдетте 105 мм калибрлі, бірақ үйлеспейтін M27 оқ-дәрісін кездейсоқ шығаруды болдырмау үшін басқаша тағайындалды). Сонымен қатар, Дави Крокетт, совет танк бөлімшелеріне қарсы тұру үшін арналған тактикалық ядролық оқ-дәрілерді шығарудың керілмейтін жүйесі, 1960 жылдары әзірленді және Германиядағы американдық бөлімшелерге орналастырылды. Кеңес Одағы 1950-1960 жылдары бір қатар тегіс ұңғылы керілмейтін зеңбіректерді, атап айтқанда 73 мм SPG 9, 82 мм B 10 және 107 мм B 11 қолданды. Бұрынғы кеңестік мемлекеттердің қару-жарақтарында кең таралған, олар әдетте танкке қарсы қару ретінде қолданылады. Британдықтар, оның күш-жігерін Уоллбастер HESH снарядын ойлап тапқан Чарльз Деннистон Берни басқарды, сонымен қатар керілмейтін конструкцияларды жасады. Берни бұл әдісті 4 калибрлі керілмейтін мылтықпен көрсетті. Оның "Берни қаруы" Атлант мұхитының қабырғасына қарсы Wallbuster снарядын ату үшін жасалған, бірақ 1944 жылғы D күні шабуылында қажет болған жоқ. Ол одан әрі жобаларды жасады, олардың екеуі танкке қарсы қару ретінде жасалған. Ordnance, RCL, 3,45 дюйм адамның иығынан немесе жеңіл штативтен атылатын, 11 фунт (5 кг) Wallbuster снарядын 1000 ярдыққа атуға болатын. Үлкен Ordnance RCL. 3,7 дюйм 22,2 фунт (10 кг) Wallbuster снарядын атып шығарды. Соғыстан кейінгі жұмыстар BAT (Батальон, танкке қарсы) керілмейтін мылтықтар сериясын жасады және дамытты, нәтижесінде 120 мм L6 WOMBAT пайда болды. Бұл жаяу әскерімен тасымалдауға тым үлкен болды және көбінесе джиппен буксирленді. Қару MOBAT-тағы өзгертілген Bren Gun және WOMBAT-тағы американдық M8C нысанаға алу мылтығы арқылы нысанаға алынды: соңғысы негізгі қарудың траекториясына сәйкес келетін .50 BAT (12,7x77 мм) нүктелік детонациялық жарықшақ трассер оғын атып шығарды. Трассер оғының тигені байқалғанда, негізгі зеңбірек атылды. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында SACLOS сымды басқарылатын зымырандар танкке қарсы рөлде керілмейтін зеңбіректерді ығыстыра бастады. Керілмейтін зеңбіректердің өте жақын қашықтықта қолданылуы сияқты бірнеше артықшылықтары бар, өйткені басқарылатын зымыран әдетте қаруын қосу және нысананы іздеуді бастау үшін маңызды өлі аймаққа ие, зымыран жүйелері жеңілірек және дәлірек болады және жарықшақ снарядтарын қолдануға жақсырақ бейімделген. Ірі экипажға қызмет ететін керілмейтін зеңбіректер бірінші қатарлы қарулы күштерден жоғалып кетті, Арктика сияқты жерлерде, сымды басқарылатын зымырандарға, мысалы M47 Dragon және BGM 71 TOW, қуат беру үшін қолданылатын термобатареялар өте төмен температурада бұзылатындықтан. Бұрынғы 6-шы жеңіл жаяу әскер дивизиясы Аляскада M67-ні арнайы қарулар взводында қолданды, сондай-ақ Рейнджерлер батальондары мен АҚШ армиясының Берлин бригадасы да қолданды. Соңғы маңызды қолданылуы M50 Ontos болды, ол жеңіл танк шассиіне алты M40 зеңбірегін орнатты. Олар көбінесе "арық қоңыр" флешетті снарядтарды атып, адамдарға қарсы рөлде қолданылды. 1970 жылы Ontos қызметтен алынып, көпшілігі бұзылды. M40, әдетте джипке немесе техникалық құралға орнатылған, бүгінгі таңда әлемнің даулы аймақтарында кең таралған, ол жаяу әскерін қолдау үшін күшті соққылық қару ретінде қолданылады, M40 қаруланған техникалық құрал шабуылдық тікұшаққа ұқсас ролді орындайды. Қазіргі заманғы өнеркәсіптік елдердің армияларындағы алдыңғы қатардағы керілмейтін қарулар көбінесе Carl Gustav сияқты қолмен тасымалданатын құрылғылар болып табылады, ол 84 мм қару. 1948 жылы тұңғыш рет ұсынылып, 1964 жылдан бері кеңінен экспортталатын ол бүгінгі таңда әлемде кеңінен қолданылуда: жүйе үшін арнайы мақсаттағы оқ-дәрілердің үлкен таңдауы бар және ағымдағы нұсқасы, M4 немесе M3E1 деп белгіленген, компьютерленген оптикамен және болашақ "ақылды" оқ-дәрілермен үйлесімді болу үшін жасалған. Көптеген елдер Carl Gustav-тан туындаған, 1984 жылы өткен жылы FGR 17 Viper бағдарламасының сәтсіздігінен кейін тиімді M72 LAW-ға баламаны табу үшін әзірленген AT4 қаруын да қолданады. RPG 7 де техникалық тұрғыдан керілмейтін зеңбірек болып табылады, өйткені оның ракеталық снаряды...
Дизайн
Артқа қайтусыз қарудың жұмыс істеу принциптері бар, олардың барлығы оқ-дәрінің алға жылжу күшін теңдестіру үшін оқ-дәрі түтігінің артқы жағынан кері массаны шығаруды қамтиды. Ең қарапайым әдіс, сондай-ақ алғаш қолданылған әдіс – екі жақты қару жасау, ол әдеттегі жабық тұтқаға ие және бірдей снарядтарды алға және артқа атып жібереді. Мұндай жүйе орталық бөлігіне зор күш түсіреді, қайта зарядтау өте қиын, және оның өте жағымсыз әсері бар: ол жауға атылған снарядтан кем емес, тіпті одан да қауіпті снарядты олардың одақтастары болуы мүмкін жерде, жаудың артында ұшырып жіберуі мүмкін. Көбінесе қолданылатын жүйеде қарудың қозғалтқыш газы түтіктің артқы жағына шығарылады, бұл зымыран ұшыру құрылғысының жұмыс принципіне ұқсас. Бұл алға бағытталған импульс тудырады, ол снарядты жылдамдату арқылы жүйеге берілетін кері импульске (қайтаруға) шамамен тең келеді. Осылайша қалыптасқан тепе-теңдік қарудың тірегіне немесе атушыға сезілетін кері қайтару түрінде импульс беруді қалдырмайды. Кері қайтару көбінесе жойылғандықтан, ауыр және күрделі кері қайтаруды басу механизмі қажет емес. Атауына қарамастан, күштер толық тепе-теңдікке ие болуы сирек, ал нақты жағдайдағы артқа қайтарусыз мылтықтар айқын кері қайтаруға ие (әртүрлі деңгейде). Егер желдету жүйесі зақымдалған, бітелген немесе дұрыс күтілмеген болса, артқа қайтарусыз мылтық дұрыс жұмыс істемейді: мұндай жағдайда кері қайтару әсері азаюы немесе толығымен жоғалуы мүмкін, бұл қауіпті күшті кері қайтаруға әкеледі. Егер снаряд кез келген себеппен оқ түбіне кіріп қалса, қарудың барлығы алға жылжиды. Артқа қайта жүктелетін жүйелерге арналған артқа қайтарусыз мылтық оқтары әдеттегі корпустық оқ-дәрілерге ұқсайды, бұрандалы оқ түтігімен байланысу үшін жылдамдатқыш лентаны пайдаланады және снарядты айналдырып тұрақтандырады. Артқа қайтарусыз мылтық оқтарының корпусы көбінесе қозғалтқыш газдарды шығару үшін тесілген, содан кейін олар қарудың артқы жағын қоршап тұрған кеңейту камерасы арқылы артқа бағытталады. Panzerfaust немесе AT4 сияқты бір рет атылатын артқа қайтарусыз қарулар сыртқы түрінен бір рет атылатын зымыран ұшыру құрылғысына ұқсас: басты айырмашылық – ұшыру түтігі алдын ала зарядталған ұнтақ зарядымен снарядты ұшыратын қару, ал қуыс түтік емес. Бұл типтегі қарулар снарядты бір рет қолданылатын оқ түтігінің ішіне немесе оның аузына орналастыра алады: соңғысы калибрі жоғары снарядты ұшыруға мүмкіндік береді. Бір рет атылатын зымыран ұшыру құрылғылары сияқты, бір рет атылғанда ғана жұмыс істеуі керек болғандықтан, бір рет атылған артқа қайтарусыз қаруларды әлсіз және жеңіл материалдардан, мысалы, шыны талшықтан жасауға болады. Артқа қайтарусыз қарулар жиі адаммен тасымалданатын қаруларға бастапқы итермелеуді беру үшін қолданылады. Мысалы, RPG-7, Panzerfaust 3 және MATADOR. Қозғалтқыш газдарды артқа шығару шектеулі кеңістікте қауіпті болуы мүмкін болғандықтан, кейбір артқа қайтарусыз қарулар кері қайтару мен артқы жарылысты болдырмау үшін кері соққы және тұтқын поршеньді жылжыту патронды құрастыруды пайдаланады. Мысалы, Armbrust "картриджі" екі жақты поршеньді құралымда қозғалтқыш зарядын, алдында снарядты және артқы жағында ұсақталған пластиктен тұратын тең массаны қамтиды. Ату кезінде қозғалтқыш тез кеңейіп, поршеньдерді сыртқа қарай итеріп жібереді. Бұл снарядты нысанаға қарай алға, ал кері массаны артқа итеріп, артқа қайтарусыз әсерді қамтамасыз етеді. Ұсақталған пластиктен тұратын кері масса ауа кедергісінен тез баяулайды және баррельдің артқы жағынан бірнеше метрден астам қашықтықта зиянсыз болады. Поршеньді құралымның екі ұшы баррельдің ұштарында бекітіледі, осы кезде қозғалтқыш газ кеңейіп, жарылыс қаупі болмайынша суытылады. Қолданылған басқа кері масса материалдарына инертті ұнтақтар мен сұйықтықтар кіреді.
Азаматтық мақсатта
Ескірген 75 мм M20 және 105 мм M27 керілмейтін мылтықтар АҚШ Ұлттық парктер қызметі мен АҚШ Орман шаруашылығы қызметі тарапынан 1950 жылдардың басынан бастап, АҚШ әскерилерінің осы қаруларға арналған қоймадағы артық оқ-дәрісі 1990 жылдары таусылғанға дейін, қауіпсіз қашықтықтан бақыланатын қар көшкіндерін тудыру жүйесі ретінде пайдаланылды. Кейін олар M40 106 мм керілмейтін мылтықтармен ауыстырылды, бірақ 1995 жылы Калифорния штатындағы Альпин Медоус тау шаңғы курортында бес адамнан тұратын экипаждың біреуі қаза болған, мылтық ішіндегі оқ жарылысынан кейін, сондай-ақ 2002 жылдың желтоқсанында Калифорниядағы Маммот тауында он үш күннің арасында болған тағы екі оқ жарылысынан кейін, мұндай барлық мылтықтар қолданыстан алынып, артық 105 мм гаубицалармен алмастырылды.