Кіріспе

20 мм Гатлинг типті айналмалы пулемет

M61 Вулкан – гидравликалық, электрлік немесе пневматикалық жетекпен, алты стволды, ауамен салқындатылатын, электрлік оқ ату механизмі бар Гатлинг стиліндегі айналмалы пулемет, ол оқтарды өте жоғары жылдамдықпен (әдетте минутына 6000 оқ) атуға қабілетті. M61 және оның түйінділері 60 жылдан астам уақыт бойы АҚШ әскери авиациясының негізгі қаруы болып табылады. 1947 жылы Әуе күштері әскери қызметтің жеке тармағына айналды. Жаңа Әуе күштері жаңа ұшақ пулеметін сұрады. Екінші дүниежүзілік соғыстың әуе шайқастарынан алынған сабақ – неміс, итальян және жапон ұшақтары алыс қашықтықтан американдық ұшақтарға өздерінің пулеметтерімен шабуылдай алатындығы еді. P-51 және P-47 сияқты .50 калибрлі (12,7 мм) пулеметтері бар американдық ұшақтардың жау ұшақтарын соққыға түсіру және зақымдау үшін оларға жақын болуы қажет еді. P-38 және P-61 ұшақтарындағы Hispano пулеметтері, бұрынғы ұшақтарға қарсы тиімді болғанымен, реактивтік ұшақтар дәуірінде атыс жылдамдығы салыстырмалы түрде төмен болды, ал басқа пулеметтердің сенімділігі төмен еді. Осы талапқа жауап ретінде General Electric компаниясының қару-жарақ бөлімі көп стволды Гатлинг пулеметі сияқты ескі идеяны қайта жаңғыртты. Алғашқы Гатлинг пулеметі стволдарды айналдыру үшін сыртқы қуат көзіне мұқтаж болғандықтан қолданыстан шығып қалды, бірақ жаңа буын турбореактивтік ұшақтары пулеметті жұмыс істеу үшін жеткілікті электр қуатын ұсынды, ал электрлік жұмыс газбен жұмыс істейтінге қарағанда сенімдірек болды. Көп стволды конструкцияның арқасында, әрбір стволдың атыс жылдамдығы бір стволды пулеметтен төмен болуы мүмкін, бірақ жалқы атыс жылдамдығы жоғарырақ болады. Гатлинг пулеметін сыртқы электр қуатымен қамтамасыз ету идеясы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында жаңалық емес еді, өйткені Ричард Джордан Гатлинг 1893 жылы тіркелген патентында осылай жасаған болатын. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия империясы ұшаққа орнатылатын 12 стволды Fokker Leimberger айналмалы пулеметін, ұшақ қозғалтқышымен немесе электрмотормен қуаттандырылатын нұсқасын әзірлеген болатын. 1946 жылы армия General Electric компаниясымен "Вулкан жобасы" бойынша келісімшарт жасады, ол минутына 7200 оқ атуға қабілетті алты стволды қаруды жасауды көздеді. Еуропалық конструкторлар ұрыс тиімділігін арттыру үшін ауыр қаруларға көшуге ұмтылса да, АҚШ бастапқыда соғысқа дейінгі танкке қарсы мылтық үшін жасалған қуатты оққа назар аударды, оқтардың жоғары бастапқы жылдамдығы жоғары жылдамдықтағы нысаналарды соққыға түсіруге көмектеседі деп күтті. Lockheed F-104 Starfighter ұшағының сынақтары T171 Vulcan (кейіннен M61 деп аталды) оқтардың байланыс тізбегімен проблемаларға тап болғанын көрсетті, олар жиі кесіліп, тасталған тізбектер шетелдік заттардың зақымдану қаупін тудырды. Жаңартылған M61A1 үшін байланыссыз оқтармен жұмыс істейтін жүйе жасалды, ол кейіннен АҚШ ұшақтарының стандартты қаруына айналды. 1993 жылы General Electric өзінің аэроғарыш бөлімін, соның ішінде GE Armament Systems-ті, M61 және GE-нің басқа айналмалы пулеметтерінің жобалау және өндіріс құралдарын Martin Marietta компаниясына сатты. Martin компаниясы Lockheed компаниясымен біріккеннен кейін айналмалы пулеметтерге жауапкершілік Lockheed Martin Armament Systems компаниясына көшті. Кейін Lockheed Martin Armament Systems компаниясы General Dynamics компаниясымен сатып алынды, ол M61 және оның түрлерін өндіруді жалғастыруда.

Сипаттама

Қарудың алты ұңғысының әрқайсысы ұңғылар жиынтығының әрбір айналымы кезінде кезекпен бір рет атылады. Көптеген ұңғылар өте жоғары ату жылдамдығын – секундына шамамен 100 оқ – қамтамасыз етеді, сонымен қатар ұңғылардың тозуын және жылудың пайда болуын азайту арқылы қарудың қызмет ету мерзімін ұзартады. Бұзылулар мен істен шығулардың арасындағы орташа уақыт 10 000 оқтан асып түседі, бұл оны өте сенімді қаруға айналдырады. Вулкан жобасының және оның мұрагері, өте жоғары жылдамдықты Гатлинг пулеметінің табысы, осы конфигурациядағы пулеметтерді «Вулкан пулеметтері» деп атауға әкелді, бұл кейде осы тақырыптағы номенклатураны шатастырады. M61 ұшақтарының көпшілігі гидравликалық жетегімен және электрлік тұтандырғышымен жабдықталған. Қарудың роторы, ұңғылар жиынтығы және оқтарды беру жүйесі икемді жетегіш біліктері арқылы гидравликалық жетегіш мотормен айналады. Оқтар электрлік тұтандыру жүйесі арқылы атылады, онда әрбір оқ ату позициясына бұрылғанда, тұтандыру сымынан электр тогы тұтандыруға өтеді. GAU 4 (Армияда M130 деп аталады) газбен жұмыс істейді, алты ұңғының үшеуінен газды пайдаланып, газбен итермеленетін механизмді іске қосады. Өздігінен жұмыс істейтін Вулкан электрлік аналогынан салмағы ауыр, бірақ жұмыс істеу үшін сыртқы қуат көзі қажет емес, тек электрлік инерциялық стартер қаруды айналдыруды бастайды, бұл алғашқы оқтарды патрондық ұяға салуға және атуға мүмкіндік береді. Оқтарды беру жүйесі әрбір қолданысқа арналған, толық қару жиынтығын құрайтын арнайы түрде жасалуы тиіс. Көптеген ұшақтарға орнатылатын жүйелер екі жақты болып келеді, себебі бос патрондарды шығару реактивтік қозғалтқыштарға сыртқы заттардың зақымдану қаупін тудырады, ал пайдаланылған корпустарды сақтау ұшақтың ауырлық орталығын сақтауға көмектеседі. M61A1 ұшағын алғаш рет 1959 жылы F104 C үлгісімен тасымалданды. F 22 Raptor ұшағында пайдалану үшін жасалған Vulcan-ның жеңілдетілген нұсқасы, M61A2 деп аталады, механикалық жағынан M61A1-мен бірдей, бірақ жалпы салмақты азайту үшін жіңішке ұңғылармен жабдықталған. Ротор және корпус та жұмыс істеу үшін мүлдем қажет емес металл бөлшектерін алып тастау үшін өзгертілген, ал кейбір металл компоненттері жеңіл материалдармен ауыстырылған. F/A 18E/F Super Hornet ұшағы да осы нұсқаны пайдаланады. Vulcan-ның ату жылдамдығы әдетте минутына 6000 оқ, бірақ кейбір нұсқалары (мысалы, AMX және F 106 Delta Dart) төменгі жылдамдықпен шектеледі, ал басқалары (A 7 Corsair, F 15 Eagle) минутына 4000 немесе 6000 оқ ату жылдамдығын таңдауға мүмкіндік береді. M61A2-нің жеңіл ұңғылары минутына 6600 оққа дейін ату жылдамдығын арттыруға мүмкіндік береді.

Қолданбалар және алғашқы жауынгерлік қолдану

Вулкан алғаш рет 1965 жылғы 4 сәуірде әуе шайқасында қолданылды, сол кезде Солтүстік Вьетнамның төрт МиГ-17 ұшағы Солтүстік Американың F 100 Super Sabre ұшақтарынан құралған күшке шабуыл жасады (екісі ауа райын бақылау міндеттерімен тағайындалған), 48 қаруланған және "бомбамен толтырылған" F 105 Thunderchief ұшағын сүйреп, екеуін атып түсірді. МиГ жетекшісі және төрт МиГ-тен аман қалған жалғыз пилот, капитан Тран Хан, АҚШ ұшақтары оларды қуғандарын және F 105 ұшақтары оның үш ұшағын атып түсіріп, лейтенанттар Фам Гиай, Ле Мин Хуан және Тран Нгуен Намды өлтіргенін хабарлады. F 100 ұшағын ұшқан капитан Дональд Килгус төрт M39 20 мм пулеметімен ресми түрде атып түсіргені расталды; алайда, басқа ешбір АҚШ пилоты шайқас кезінде МиГ-терді жойғанын хабарламады, бұл кем дегенде екі МиГ-17 өздерінің зениттік артиллериясымен атылып түсірілуі мүмкін деген мүмкіндікті қалдырды. Вулканың алғашқы расталған атылымы 1966 жылғы 29 маусымда болды, майор Фред Трейси 421-ші TFS эскадрильясымен F 105 ұшағында ұшып келе жатып, 23 мм снаряды оның кабинасының бір жағынан кіріп, екінші жағынан шыққан МиГ-17 ұшағына 20 мм калибрлі 200 оқ атты. МиГ ұшағы оның алдынан ұшқанда Трейси оқ ашты. Қару LTV A 7 Corsair II ұшағының A 7D нұсқасына орнатылды, ол АҚШ Әскери-теңіз күштерінің A 7 Colt Mk 12 пушкасын алмастырды және Әскери-теңіз күштері A 7C және A 7E нұсқаларында қабылдады. Ол сондай-ақ жаңа F 4E Phantom II нұсқасына енгізілді. F 4 бастапқыда пушкасыз жасалған, себебі зымырандар пушканы ескірген деп есептелген. Вьетнамдағы жауынгерлік тәжірибе көрсеткендей, қару көптеген жағдайларда басқарылатын зымырандардан тиімдірек, ал сыртқы пушка ішкі пушкадан тиімсіз. SUU 16 сияқты бірінші буын пушкалар ұрысшының көзқарасымен үйлестірілмеген. Жақсартылған пушкалар өздігінен жұмыс істейтін және көзқарасқа дұрыс синхрондалған, ал F-4 Әуе күштерінің нұсқалары соғыс аяқталуына дейін мұрынның астындағы ерекше бөлікшеде ішкі M61 пушкаларымен жабдықталды (Әскери-теңіз күштерінің Phantom ұшақтары пушка алмады, әуеден әуеге зымырандарға ғана сүйенді). Вьетнам соғысынан кейін құрастырылған ұшақтардың келесі буыны M61 пушкасын ішкі құрамына енгізді.

Вьетнам соғысында M61 Vulcan пушкасын қолданып атылған ұшақтар (1966–72)

Күні/жылы Атушы ұшақ M61 Vulcan нұсқасы Атылған ұшақ Әскери бөлімше/ескертулер
29 маусым 1966 F 105D Thunderchief M61A1 МиГ-17 421-ші Тактикалық ұрыс эскадрильясы
18 тамыз 1966 F 105D M61A1 МиГ-17 34-ші TFS
21 қыркүйек 1966 F 105D M61A1 МиГ-17 333-ші TFS
21 қыркүйек 1966 F 105D M61A1 МиГ-17 431-ші TFS
4 желтоқсан 1966 F 105D M61A1 МиГ-17 469-шы TFS
1967 F 105D/F 105F M61A1 (5) МиГ-17 333-ші TFS
1967 F 105D M61A1 (8) МиГ-17 354-ші TFS
1967 F 105D/F 105F M61A1 (4) МиГ-17 357-ші TFS
1967 F 4C Phantom II SUU 16 пушкасы (2) МиГ-17 480-ші TFS
13 мамыр 1967 F 105D M61A1 МиГ-17 44-ші TFS
3 маусым 1967 F 105D M61A1 МиГ-17 13-ші TFS: Капитан Ральф Кустер
23 тамыз 1967 F 105D M61A1 МиГ-17 34-ші TFS
24 қазан 1967 F 4D SUU 23 пушкасы МиГ-21 433-ші TFS
1967 F 4D SUU 23 (3) МиГ-17 435-ші TFS
3 қаңтар 1968 F 4D SUU 23 МиГ-17 433-ші TFS; пилот, майор Б.Дж. Богослофски, оператор, капитан Ричард Л. Хаски
14 ақпан 1968 F 4D SUU 23 МиГ-17 555-ші TFS
1972 F 4E M61A1 (3) МиГ-21 35-ші TFS; F4E – соғысқа ішкі Vulcan пушкасымен келген алғашқы Phantom II
2 маусым 1972 F 4E M61A1 МиГ-19 58-ші TFS; дыбыс жылдамдығынан асып түскен алғашқы атылым (Mach 1.2); майор Фил Хэндли/оператор 1LT J.J. Смоллвуд
9 қыркүйек 1972 F 4E M61A1 МиГ-21 555-ші TFS
15 қазан 1972 F 4E M61A1 МиГ-21 307-ші TFS

Барлығы МиГ-17 32
Барлығы МиГ-19 1
Барлығы МиГ-21 6
Барлығы 39

Вулкан сондай-ақ кейбір Convair F 106 Delta Dart және General Dynamics F 111 Aardvark модельдерінің қару сақтағыштарына орнатылды. Ол "teen" сериясындағы әуедегі басымдықты ұшақтарда стандарт ретінде қабылданды, Grumman F 14 Tomcat, McDonnell Douglas F 15 Eagle, General Dynamics F 16 Fighting Falcon және McDonnell Douglas F/A 18 Hornet. Басқа ұшақтардың арасында итальяндық/бразилиялық AMX International AMX (тек итальяндық ұшақтарда) және F 22 Raptor бар. Ол Fairchild AC 119 және Lockheed AC 130 ұшақтарының кейбір түрлерінде жанама оқ ату орнатылысына орнатылды және Convair B 58 Hustler және Boeing B 52H Stratofortress бомбалаушыларының құйрық мұнараларында қолданылды. B 52 Vulcan-дар 1991 жылы алынып тасталды. Жапонияның Mitsubishi F 1 ұшағында 750 патроны бар бір JM61A1 Vulcan ішкі орнатылған. Кейінгі SUU 23/A GAU 4/A өздігінен жұмыс істейтін Vulcan-ды қолданады, жылдамдыққа жеткізу үшін электрлік инерциялық стартері бар. Екі пушка да бос гильзаларды және атылмаған оқтарды сақтап қалмай, лақтырып жіберді. Екі пушканың да 1200 оқтан тұратын оқ-дәрісі бар, олардың салмағы тиісінше. Вьетнам соғысындағы қызмет кезінде пушкалар салыстырмалы түрде дәл емес екенін көрсетті: пилонның орнатылуы атыс кезінде бұрылуды болдырмау үшін жеткілікті қатаң болмады, ал көп рет пайдалану пушканы пилонға дұрыс бағыттамады, жағдайды нашарлатты. M35 қару-жарақ қосалқы жүйесінде пайдалану үшін әзірленген, M195 деп аталатын, көп қысқа баррельді нұсқасы да жасалды, ол AH 1G Cobra тікұшағында қолданылды. Бұл нұсқа қону шанасына орнатылған оқ-дәрі қораптарынан тамақтанды және AH 1 тікұшағын M97 универсалды мұнарасын M197 пушкасына орнатудан бұрын ұзын қашықтықтан атыс жүргізу жүйесімен қамтамасыз ету үшін әзірленді. M61 сонымен қатар АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Mk 15 Phalanx жақыннан қорғаныс жүйесінің және M168 нұсқасын қолданатын M163 VADS Vulcan әуе қорғаныс жүйесінің негізі болып табылады.