Кіріспе

Солтүстік Американың Роки тауларында шалқара орналасқан ер адамдар – тау еркектері. Тау еркектері Солтүстік Американың Роки тауларында шамамен 1810 жылдан 1880 жылдарға дейін (1840 жылдардың басында ең көп саны тіркелді) кеңінен таралған. Олар түрлі көшпенді жолдарды ашуға (кейін арбалар жүретіндей кеңейтілген) зор үлес қосты, соның арқасында шығыстағы американдықтар алыс батыстағы жаңа территорияларды ұйымдастырылған вагондық керуендермен, тау еркектері мен ірі тері компаниялары зерттеп, көбінесе физикалық жағынан жетілдірген жолдармен қоныстануға мүмкіндік алды. Тау еркектері Солтүстік Америкадағы тері саудасынан мол табыс табу арқылы туындаған географиялық және экономикалық кеңеюдің нәтижесі болды. Бұл Льюис пен Кларк экспедициясының Роки таулары мен Орегон аймағы туралы 1806-1807 жылдары жарияланған есептерінен кейін болды, онда олар үштен астам он жыл бойы экономикалық өркендеді. 1846 жылдың басында және 1848 жылдың басында жасалған екі халықаралық шарт АҚШ-тың батыс жағалауындағы жаңа территорияларды ресми бекітіп, үлкен көші-қон толқынына түрткі берген кезде, тау еркектерінің тері аулау арқылы жақсы өмір сүру дәуірі көбінесе аяқталды. Тери саудасы сұраныстың төмендеуі мен аңдардың көп аулануы салдарынан құлдырап бара жатты. 1830-1840 жылдары жібек саудасының өркендеуі және Солтүстік Америкадағы сусар терісіне негізделген тері саудасының күрт құлдырауымен көптеген тау еркектері әскерде барлаушылар, вагондық керуендерге жетекшілер болып жұмыс істеді немесе олар ашуға көмектескен жерлерге қоныстанды. Уильям Сублет сияқты басқалары Орегон жолы бойындағы сауда посттарын ашты, олар қалған тері саудасына және батысқа бет алған қоныс аударушыларға қызмет көрсетті.

Тарих

Тау еркектері Солтүстік Американың Роки тауларында шамамен 1810 жылдан бастап 1880 жылдарға дейін (1830 жылдары ең көп саны тіркелді) кеңінен таралған. 1820 мен 1840 жылдар аралығында, қазбамал терілерді жинаудың ең жоғарғы кезеңінде, тауларда шамамен 3000 адам саяхаттап жүрді. Джон Колтердің 1807–1808 жылдардағы жеке саяхаты оны алғашқы тау еркектерінің бірі етті. Көптеген еркін аңшылар болғанымен, көбінесе олар ірі тері компанияларында жұмыс істеді. Компания қызметкерінің өмірі дерлік әскерилендірілген. Олар топтасып, аң аулап, тұтқынға түсіріп, тұтқынға түсіру тобының басшысына есеп берді. Бұл адамды «боусвей» деп атады, бұл француз тіліндегі «буржуа» сөзінің бұрмаланған түрі. Ол бригаданың басшысы және бас саудагері болды. Дональд Маккензи Солтүстік-Батыс компаниясы атынан 1819 жылы Бойз өзенінің аңғарында кездесу ұйымдастырды. Уильям Генри Эшли, «Роки-Маунтин Фур» компаниясының өкілі, кейін кездесу жүйесін енгізді. Оның компания өкілдері көктемде таулы жерлерге жабдықтар жеткізіп, аңшылармен сауда жасап, күзде Миссури және Миссисипи өзендеріндегі қалаларға, мысалы Сент-Луиске, терілерді әкелді. Эшли өзінің бизнесін Смит, Джексон және Сублет фирмасына сатты. Ол осы фирмаға жабдықтар сату арқылы табыс табуын жалғастырды. Бұл кездесу жүйесі басқа фирмалардың, әсіресе Джон Джейкоб Асторға тиесілі «Американдық тері компаниясының» салаға кіруімен жалғасты. Жыл сайынғы кездесу Грин-ривердегі Хорс-Крикте (қазіргі Үстіңгі Грин-ривер кездесу орны), қазіргі Вайоминг штатының Пиндейл қаласының жанында жиі өткізілді. Сол аймақтағы тағы бір танымал орын Пьердің шұңқыры болды. 1830 жылдардың ортасына қарай ол жылына 450–500 адамды тартты, іс жүзінде Роки тауларында жұмыс істейтін барлық американдық аңшылар мен саудагерлер, сондай-ақ көптеген үндістер келді. 1830 жылдардың соңында Канададағы «Хадсон шығанағы компаниясы» (HBC) американдық тері саудасын басып тастауға бағытталған бірнеше саясаттарды енгізді. HBC-ның жыл сайынғы Жылан өзені экспедициясы сауда кәсіпорнына айналды. 1834 жылдан бастап ол американдық кездесу орнына барып, терілерді арзан бағамен сатып алды. HBC американдық тері компаниялары бәсекелесе алмайтын бағамен өндірілген тауарларды ұсына алды. Бобрға деген сұраныстың және оның қорының төмендеуімен, 1840 жылға қарай HBC барлық американдық тері саудагерлерін бизнестен шығарып тастады. Соңғы кездесу 1840 жылы өтті. Сол жылдары Еуропада бұрын танымал болған бобёр шапқыларынан сән ауысты. Сонымен қатар, жануарлар тым көп ауланды. 1830 жылы американдық монополияға қол жеткізгеннен кейін Астор тері бизнесін құлдырамай-ақ тастап кетті. 1841 жылы «Американдық тері компаниясы» мен «Роки-Маунтин тері компаниясы» қирады. 1846 жылы Жылан өзені аймағында тек 50 американдық аңшы жұмыс істеді, 1826 жылы 500–600 адаммен салыстырғанда. HBC-ның стратегиялық жеңісінен кейін көп ұзамай, Жылан өзені жолы эмигранттар үшін Орегон жолы ретінде пайдаланылды, бұл бәсекелестіктің жаңа түрін әкелді. Бұрынғы аңшылар эмигранттар тобы үшін нұсқаушы немесе аңшы ретінде ақша тапты. Бұл орталық қазіргі Нью-Мексико штатының Таос қаласында құрылды. Бұл сауда Луизианадан көптеген француз америкалықтарын және кейбір француз канадалық аңшыларды, сондай-ақ англоамерикалықтарды тартты. Кейбір Нью-Мексико тұрғындары да бобёр саудасын жалғастырды, өйткені мексикалық азаматтар бастапқыда кейбір заңды артықшылықтарға ие болды. Оңтүстік-батыстағы аңшылар мен саудагерлер ірі тері компаниялары үшін қолжетімсіз аумақтарды қамтыды. Оған Нью-Мексико, Невада, Калифорния және Ютаның орталық және оңтүстік бөліктері кірді. Бобр мен тері саудасы азайғаннан кейін, кейбір батысқа Мормон жолымен көшіп келгендер бұрынғы аңшыларды саяхатшы топтарға нұсқаушы және аңшы ретінде жұмысқа алды. Қысқа өмір сүрген Тынық мұхиты тері компаниясы таратылғаннан кейін, британдық канадалық компаниялар Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы тері саудасын бақылады, бірінші «Солтүстік-Батыс компаниясы» (NWC), содан кейін HBC. Екі компания да американдық тері саудагерлерінің Роки тауларының батысында, әсіресе Жылан өзенінің жоғарғы ағысында олармен бәсекелесуіне жол бермеу үшін көптеген шаралар қабылдады. 1821 жылы Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы операцияларды HBC өз қолына алғаннан кейін, Жылан өзені аймағындағы американдық тері саудагерлері тез арада бизнестен шығып, басқа жаққа кетті. Бұл аймаққа американдықтардың кеңеюіне тосқауыл қойды. 1825 жылдан кейін Роки тауларының батысында аз ғана американдық аңшылар жұмыс істеді, ал жұмыс істегендердің көпшілігі бұл тиімді емес деп тапты. Тарихшы Ричард Мэкидің сөзіне сүйенсек, HBC-ның осы саясаты американдық аңшыларды Роки тауларында қалуға мәжбүр етті, бұл «тау еркектері» терминінің пайда болуына себеп болды. Сонымен қатар, жаңадан ашылған Орегон жолымен батысқа үлкен қозғалыс 1841 жылы аз ғана қоныс салушылардан 1844–46 жылдары тұрақты ағынға, ал 1847–48 жылдары тау еркегі Джим Бриджердің тапқан Үлкен тұз көліне дейінгі жолды пайдаланған Мормон миграциясының ұйымдасқан көші-қонымен бірге толассыз ағынға айналды. 1848 жылы Калифорнияда алтынның табылуына жауап ретінде 1849 жылғы «Қырқ тоғыздықтар» миграциясы өркендеді.

Өмір сүру тәсілі

Тау адамының өмірі қиын болды, және көптегендері шөлде бірнеше жылдан астам уақытқа шыдамады. Олар көптеген қауіптерге тап болды, әсіресе белгісіз аймақтарды зерттегенде: шақырғыш жәндіктер мен басқа да жабайы жануарлар, нашар ауа-райы, түрлі аурулар, жарақаттар және жергілікті халықтың қарсылығы үнемі физикалық қауіп тудырды. Грызли аюлары тау адамының ең қауіпті жауы болды. Қыстар аяусыз болып, қатты қар және төмен температуралармен сипатталатын. Көре алу үшін, олар өткір сезімталдыққа, дәрілік шөптер туралы білімге және алғашқы медициналық жәрдемге, сондай-ақ басқа да біліктерге ие болуы керек еді. Жазда олар балық аулап, паналап, тамақ және тері үшін аң аулауға болатын. Тау адамы бұғы терісінен тігілген киім киеді, ол ауада біраз уақыт қалғаннан кейін қатаятын, бұл оларға кейбір жаулардың қаруларынан қорғаныш беретін. Тау адамы жұмыс істейтін аймақтарда дәрігерлер болмағандықтан, олар өздерінің сынған сүйектерін қосып, жараларын емдеп, денсаулықтарын қалпына келтіруге мәжбүр болды.

Қалпақ ұстағыш

Бұл тау адамы, қазіргі тілмен айтқанда, еркін жұмыс істеуші деп аталатын. Ол тәуелсіз болды және терілерін ең жақсы баға бергенге сатты. Бұл "компания адамынан" өзгеше, ол әдетте жабдық құны үшін бір тері компаниясына қарыз болып, тек сол компаниямен сауда жасап, көбінесе компания өкілдерінің тікелей басшылығында болды. Қарыздарын өтеген компания адамының кейбірі, өзі тапқан жабдықтарын пайдаланып, еркін саудагерге айнала алатын. Олар бағасы келісімді немесе ыңғайлы болған жағдайда сол компанияға да сата берді.

Тарихи қайта құру

Тау адамының киім-кешектері мен өмір салтын қайта жаңғырту, кейде "букскиннинг" деп те аталады, адамдарға осы тарихи кезеңнің ерекшеліктерін қайта жасауға мүмкіндік береді. Бүгінгі Рокки Маунтин Рендевуы және басқа да қайта жаңғыртылған шаралар тарихқа бағытталған және әлеуметтік жиын болып табылады. Кейбір заманауи еркектер тарихи тау адамының өмір салтына ұқсас өмір салтын таңдайды. Олар Батыс тауларында немесе АҚШ-тың оңтүстігіндегі батпақтарда көшіп-қонып өмір сүруі мүмкін.