Кіріспе

Бала туу көрсеткішінің айтарлықтай өсуімен сипатталатын кезең – бала туудың өрбуі. Бұл демографиялық құбылыс әдетте белгілі бір географиялық шекаралар ішіндегі анықталған ұлттық және мәдени топтарға тән. Бала туудың өрбуіне әртүрлі факторлар ықпал етеді. Ең әйгілі бала туу өрбуі ХХ ғасырдың ортасында болды, кейде ол Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуынан кейін, ал кейде 1940 жылдардың соңында басталып, 1960 жылдары аяқталды деп есептеледі. Осы кезеңде дүниеге келген адамдарды көбінесе "бала туған буын" деп атайды.

Африка

ЮНИСЕФ-тің жаңа есебіне сәйкес, 2015 және 2050 жылдар аралығында Африкада шамамен 2 миллиард бала дүниеге келеді. Бұл туу көрсеткішінің күрт өсуіне және балалар санының артуына ықпал ететін екі негізгі фактор – жоғары деңгейдегі туылу және бала тууға қабілетті әйелдердің санының өсуі. 2050 жылға қарай Африкада дүниежүзіндегі барлық туған балалардың 55%-ы, бес жасқа дейінгі балалардың 40%-ы және 18 жасқа дейінгі барлық балалардың 37%-ы Африка құрлығында болады деп күтілуде. Африка халқының өсуімен қатар, континенттің халық тығыздығы да артады. 1950 жылы бір шаршы километрге 8 адамнан 2015 жылы 39-ға дейін, ал ғасырдың ортасына қарай 80-ге жуық адамға дейін өседі деп болжанып отыр. Африкадағы АИТВ/ЖҚТБ дағдарысы халық санының өсуіне әсер етті. АИТВ-қа қарсы күреске жұмсалатын қаржы қаражаты, бұрынғыдай контрацепцияға бағытталмай, нәтижесінде ЖҚТБ-дан көз жұмғандардан гөрі көбірек бала дүниеге келді. 1950 жылы әлемдегі әр тоғыз баланың бірі Африкада туған. 2030 жылға қарай әлемдегі әр үш баланың бірі Африкада тууы күтілуде. Ғасыр соңына қарай Африкада дүниежүзіндегі балалардың жартысына жуығы туады. Канаданың аборигендерінің туылу көрсеткіші жалпы канадалық көрсеткіштен жоғары болғанымен, 1960 жылдардағы төрт есеге қарағанда бүгінде бір жарым есеге төмендеген. Статистика Канадасының мәліметінше, демографиялық өзгерістер ғасырдың соңғы жартысында аборигендер санының өсуіне әсер еткен, сонымен қатар толыққанды халық санағы және өзін абориген деп жариялаған адамдардың санының артуы да маңызды рөл атқарды. 2011 жылы бейби-бум ұрпағының балалары жалпы халықтың 27%-ын құрады, бұл топ Y ұрпағы немесе «бейби-бум эхосы» деп аталды. Бейби-бумнан кейінгі ұрпақтардың туылу көрсеткіші ажырасу және бөлініс көрсеткішінің жоғарылауы, әйелдердің еңбек нарығына қатысуы және технологиялық прогресс сияқты демографиялық өзгерістердің салдарынан төмендеді. Дамыған елдер арасында ең жоғары туылу көрсеткішіне ие болған Израиль, бала алмастыру деңгейіне жетпеген жалғыз дамыған ел. Израильдегі балалардың көбеюі 1947 жылы, тәуелсіздікке бір жыл қалғанда басталды, осы кезде Палестинадағы еврей халқының арасындағы туылу көрсеткіші Холокосттың салдарынан және еврей мемлекетінің құрылуына деген үміттерден кейін күрт өсті.

Рецессиядан кейінгі балалық бум

Ирландияның халқы Еуропаның жалпы құрамымен салыстырғанда әлдеқайда жас, әр төрт адамның бірі 15 жасқа дейін. Бұл, басымен, 2000 жылдардың соңы мен 2010 жылдардың басындағы Ұлы рецессиядан кейін болған туудың өрбуіне байланысты болуы мүмкін. Экономиканың ең қиын жыл болған 2009 жылы Ирландиядағы туған балалардың саны 118 жылдық рекордты көрсетті. 2012 жылы туылған балалардың саны 74,650-ге жетеді, бұл қаржылық дағдарыстан шығуға күш салынған тұста, «Кельт жолбарысы» (1995–2007) кезеңіндегі 65,600 орташа көрсеткіштен асып түседі.

COVID-тан кейінгі балалық бум

Ирландияда 2021 жылы туылған балалар саны 3000-нан астамға өсті, бұл он жылдан астам уақыт бойы төмендеуден кейін болды, COVID-19 пандемиясы Ирландияда туу көрсеткішінің өсуіне себеп болды дегенді білдіреді. Денсаулық сақтау қызметінің басқармасының деректеріне сәйкес, 2021 жылы босандық ауруханалар мен бөлімшелерде 59 874 бала дүниеге келді, бұл өткен жылғы 56 858 баладан көп. Бұл тенденция 2020-жылдардың басында да жалғасуы мүмкін. 2009 жылдан бері алғаш рет жылдық өсім тіркелді, сол жылы 75 554 бала тіркелген.

Бірінші бала көбеюі

Жапонияда алғашқы бала туу көрсеткішінің өсуі 1947-1949 жылдар аралығында болды. 1945 және 1946 жылдарға ресми статистика болмаса да, 1946 жылы туған балалардың саны шамамен 1,6 миллионға жуық деп есептеледі. Сондықтан, бала туу көрсеткішінің өсуі 1946 жылдан басталды деу дұрыс емес. Жапониядағы туу санының өзгеруі Teikoku shoin Co., Ltd. компаниясының мәліметтерімен сәйкес келеді. Жылдық көрсеткіштер ресми статистикадан сәл өзгеше болғанымен, үрдіс бірдей. 1946 жылы туған балалардың саны 15,7 миллионға жеткенін ескеру қажет. Осы кезеңде туған балалардың саны жыл сайын 2,5 миллионнан асып, жалпы саны 8 миллионға жетті. 1949 жылы 2,69 миллион бала дүниеге келді, бұл соғыстан кейінгі статистика бойынша ең жоғары көрсеткіш. 1949 жылғы туу көрсеткішіне Окинава префектурасы материкке қосылғанға дейін туған балалардың саны кірмейді. Осы кезеңде туған ұрпақ "балалар буыны" (団塊の世代, dankai no sedai, "топтық буын" деген мағынаны білдіреді) деп аталады.

Екінші балалық шақ

1971 жылдан 1974 жылға дейін жыл сайын екі миллионнан астам бала туылған кезең, 1973 жылы туу саны 2,09 миллионға жетті, бұл екінші балалар бумы деп аталады. Бірақ, алғашқы бумнан өзгешелігі, туған балалар санының артуы жалпы туу көрсеткішінің өсуімен қатар жүрген жоқ. Осы кезеңде дүниеге келгендерді көбінесе "балалар бумының кіші ұрпағы" (団塊ジュニア, dankai junia, "топтық ұрпақтың кіші ұрпағы" деген мағынаны білдіреді) деп атайды.

Румыния

Декреței: (1967–1989), Аборт пен контрацепцияны тыйым салу Румынияда туудың күрт өсуіне әкеліп соқты, бұл ауруханалардың толығуына себеп болды. 1967 жылғы 26 желтоқсанда «Чикаго Трибьюн» газетінде жарияланған мақалаға сәйкес, бір дәрігер ауруханадағы орын таппағандықтан әйелге үйде босануға шақыруға мәжбүр болды. Мақалада сондай-ақ, «жүкті әйелдер аурухана төсектерді бөлісіп жатқан, ал сырқаттанған нәрестелерді оттегімен қамтамасыз ететін шатырларға топтап орналастырған» делінген. Румыниядағы туудың күрт өсуі елдің денсаулығына әсер ете бастаған мәселелерді тудырды. 1967 жылы тыйым салынғанға дейін аборт – тууды реттеудің жалғыз тәсілі болды. Румыния басшысы Николае Чаушескудің этно-ұлттық саясаты туудың күрт өсуіне қосымша ықпал етті. Румыния үкіметі үстем этностық топтардың өкілдерін көбірек бала тууға ынталандыру үшін балалы болуға қаржылық жеңілдіктер ұсынды, соның ішінде 25 жастан асқан және баласы жоқ адамдарға салық салды. Бұл көптеген адамдарды жас кезінде және этникалық румындармен балалы болуға итермеледі, нәтижесінде туу көрсеткіші күрт өсті, бірақ 1980 жылдары 1000 адамға 14,3 тууға дейін төмендеді. Туу деңгейін арттыру үшін Чаушеску некеге тұру жасын 15 жасқа дейін төмендетті, бұқаралық ақпарат құралдарында үгіттік кампаниялар жүргізді және бала туғызу жасындағы барлық әйелдерді ай сайын гинекологиялық тексеруден өтуге міндеттеді. Бұл жеңілдіктерге жұмсалатын қаражатты бес есеге арттырды, бірақ туу көрсеткіші 40% - ға төмендеді.

Совет одағынан кейінгі балалық шақ

Ресейде туу көрсеткіші 1990-жылдар мен 2000-жылдардың басында, Кеңес Одағының тарауы мен 1998 жылғы қаржылық дағдарыстан кейін ең төмен деңгейге жетті. Бірақ, одан кейінгі жылдары туу көрсеткіші қарқынды түрде өсті. 2012 жылы туған балалар саны қайтыс болғандардан басып өтті – бұл Кеңес Одағы кезінен бері алғашқы рет болды. Көптеген ресейліктер үшін бұл экономикалық жақсарудың ғана емес, сонымен қатар Кеңес Одағының ыдырауынан кейінгі кедейлік пен әлеуметтік төмендеуден қалыпқа келудің белгісі болды.

Бірінші бала көбеюі

1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауынан кейін, Украинадағы туу көрсеткіші 2003 жылы әйел басына 1,14 балаға дейін төмендеді. Қызғылт сары революциядан кейін жалпы туу көрсеткіші біртіндеп өсіп, 2014 жылы әйел басына 1,49 балаға жетті. Бірақ, бұл ұзаққа созылмады, себебі 2014 жылы Қырымды басып алудан кейін туу көрсеткіші күрт төмендеді.

Мүмкін екінші бала көбеюі

Ресейдің Украинаға басып кіруі салдарынан, 2022 жылы Украинада туу көрсеткіші күрт төмендеп, әйел басына шаққанда 1,2-1,3 балаға дейін жетті. Бұл тұрғысынан, соғыс аяқталғаннан кейін туудың жаңа толқыны болуы мүмкін, ал 2030 жылға қарай әйел басына шаққандағы туу көрсеткіші 1,60 балаға жетеді деп күтілуде. Дегенмен, Ресейдің басып кіруінен кейін елден қашқан миллиондаған босқындар мен эмигранттар, туу көрсеткішінің артуына қарамастан, жалпы халық саны соғысқа дейінгі деңгейге кем дегенде бірнеше онжылдық бойы жете алмайды.

Ұлыбритания

Бейби-бумерлер – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, әдетте 1946-1964 жылдар аралығында туған ұрпақ ретінде белгілі. Алайда, бұл бейби-бумерлердің анықтамасы американдық демографиялық үрдістерге негізделген, онда Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін туу көрсеткіші күрт өсіп, 1960 жылдарға дейін сақталды. Ұлыбританияда соғыстан кейінгі туу көрсеткішінің өсуі 1946 жылы болған бір реттік күрт өсіммен шектелді, одан кейін туу көрсеткіші қайтадан төмендеді. Кейіннен соғыстан кейінгі балалар өз кезегінде балалар тудыра бастады, нәтижесінде 1960 жылдары туу көрсеткішінің өсуі байқалды. Ұлыбритания мен Американың демографиялық ерекшеліктеріне байланысты, британдықтар бейби-бумерлер деп 1960-1969 жылдар аралығында (қоса алғанда) туған адамдарды қарастырады. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, бейби-бумерлер британдық халқының шамамен 20 пайызын құрайды, бұл 14 миллион адамға жуық. Бүгінде бейби-бумерлер Ұлыбританиядағы ең ықпалды және бай ұрпақтардың бірі. Мысалы, 2020 жылы онлайн-сауданың өсуіне осы ұрпақ жетекшілік етті.