Ақыл мен бослықтың үйлесімі: Орта ғасырлық хатха йогадағы практика

Кіріспе

Даналық пен бос кеңістіктің бірігуі – ортағасырлық хатха-йогадағы практика. Махамудра (санскрит: महामुद्रा, қысқарту) сөзбе-сөз "үлкен мөр" немесе "үлкен таңба" дегенді білдіреді және "барлық құбылыстар қажетті түрде даналық пен бос кеңістіктің ажырамас екендігімен белгіленеді" дегенді көрсетеді. Махамудра – кейінгі Үнді буддизмі мен Тибет буддизмінде үлкен маңызға ие көп қырлы термин, ол "кейде инду және Шығыс Азия буддистік эзотерикасында да кездеседі". Бұл атау сонымен қатар Тибет буддизмінің Жаңа аударма мектептерінің барлық практикаларының мәнін білдіретін ілімдер жиынтығын да көрсетеді, олар оны барлық қасиетті мәтіндерінің мән-жайы деп санайды. Махамудраны практикалау "Сахаджайога" немесе "Бірге туу Йогасы" деп аталатын ілім ретінде де белгілі. Тибет буддизмінде, әсіресе Кагью мектебінде, Сахаджа Махамудра кейде өзгеше буддистік жол (яна) ретінде қарастырылады, "Сахаджаяна" (тибет: лхен чиг кье па), сондай-ақ өзін-өзі босату жолы ретінде танылады. Джамгон Конгтрүл, тибеттік секталық емес (Риме) ғалымы, махамудраны "ақылды қалай болса солай түсіну" (тибет: sems nyid) жолы ретінде сипаттайды, ол барлық Кагью жолдарының ядросында да тұрады. Ол былай дейді: "Жалпы алғанда, Махамудра және одан төменгі барлық нәрсе – "ақыл жолы" (тибет: sems lam)". Махамудра дәстүрлі түрде ақылдың өзінің мәнін және оны дұрыс түсінуге байланысты медитация практикасын білдіреді.

Тарих

Махамудра терминінің қолданылуы мен мағынасы жүздеген жылдар бойы Үндістан және Тибет тарихында қалыптасып дамыды. Осының нәтижесінде, бұл термин әртүрлі нәрселерді білдіре алады: "тантрикалық тәжірибедегі 'мөрлер' тізбегінің бірі, шындықтың бос екендігінің табиғаты, Ақыл-ойдың табиғатына бағытталған медитация әдісі, бос екендігін екіліксіз танитын, туа біткен ләззатты білім, немесе тантрикалық жолдың соңында буддалық табиғатқа жететін ең жоғары жетістік". Jamgon Kongtrul-дың сөзіне сәйкес, махамудра дәстүрінің үнді теориялық бастаулары – Йогачара және татхагатагарбха (Будда табиғаты) мәтіндері, мысалы, Самдинирмочана Сутрасы және Махаяноттаратантрашастрасы. Махамудраның іс жүзіндегі практикасы мен ұрпағы Үндістанның Пала әулеті (760-1142) кезеңіндегі саяхатшы махасиддхаларға (үлкен жетістікке жеткендерге) дейін жетеді, бастауы 8-ғасырғы сиддха Сарахадан басталады. Сараханың Дохалары (рифмдік жұптардағы әндер немесе өлеңдер) – бұл махамудра әдебиетінің ең ерте мысалдары. Олар махамудраның ерекше ерекшеліктерін, мысалы, гурудың көрсетілім нұсқауларының маңыздылығын, Ақыл-ойдың екілік емес табиғатын, және саматха-випасяна медитациясы, монахтық, ритуалдар, тантрикалық тәжірибелер және доктриналық зерттеулер сияқты ағартуға жетудің дәстүрлі жолдарын жоққа шығарады. Олар махамудраның тікелей әдістерін – "медитациясыздық" және "әрекетсіздік" деп сипаттайды. Бұл үйретілімдер Кагью дәстүрінің махамудрасымен байланысты Тибет Ақыл-ойының үйретілімдері деп аталатын нұсқаулар жинағының бастауы болды. Кейінірек Падмаваджра, Тилопа және Гампопа сияқты үнді және тибет шеберлері махамудраны тантрикалық, монахтық және дәстүрлі медитациялық жүйелерге енгізді.

Этимология

Бұл термин алғаш рет шамамен 7 ғасырдағы Маñjuśrīmūlakalpa еңбегінде қолданылған деп есептеледі, онда ол қол қимылын көрсетеді. Әртүрлі буддалық тантралардың дамуымен бұл термин жиірек кездесе бастады, әсіресе Йогатантраларда, атап айтқанда, «Реальность жинағы» (Tattvasaṁgraha) және «Ваджра шыңы» (Vajraśekhara) еңбектерінде. Бұл көздерде «махамудра» қол қимылын ғана емес, сонымен қатар іс-қимыл (карма), уәде (самайя) және дхарма мудраларымен байланыстырылған, «мантра оқулар мен бейнелеулерді қамтиды, олар бір адамның құдайлық формамен немесе оянушы санамен (бодхичитта) толықтай бірігуіне көмектеседі және оны іске асырады». Маха-йога тантраларында, мысалы, Гухьясамаджа тантрасында, «махамудра» бірнеше мағынаға ие: татхагаттардың алмаз денесі, сөзі және санасын дамытуға көмектесетін қарастыру және оқу; сондай-ақ, «барлығы орындалады» деген түсінік арқылы жететін «бос кеңістік» және оянған сананың синонимі, ол «бастапқыда туылмаған, бос, пайда болмаған, жоқ, өзінен бөгде, табиғатынан жарқын және аспан сияқты таза» деп сипатталады. «Махамудра» идеясы Ануттарайога Тантраларында (Йогинитантралары деп те аталады), мысалы, Хеваджра, Чакрасамвара және Калачакрада маңызды буддалық ұғым ретінде қалыптасады. Роджер Джексонның сөзіне сәйкес, бұл тантраларда «махамудра» бірнеше нәрсені білдіруі мүмкін. Ол нәзік денедегі (сукшма шарира) күштермен жұмыс істейтін және құдайлық форманы, сондай-ақ «жарқын, бақытты және түсініксіз білімді» құратын аяқталу сатысының практикасын білдіруі мүмкін. Осы контексте ол барлық бұрынғыларын асырып, жетілдіретін және сананың табиғатын тікелей түсінуге жетелейтін ең жоғары практика болып саналады. Жыныстық йогада «махамудра» йогтың әйел серігін де білдіруі мүмкін. Бұдан өзге, «махамудра» термині буддалық тантрада соңғы шындық пен соңғы жетістік (махамудра сиддхи) туралы да айта алады. Осылайша, ол барлық құбылыстарды белгілейтін «үлкен мөр», яғни осындайлық (татхата), бос кеңістік, «субъект пен объект, пішін, ой немесе өрнектерден тыс өзгермейтін бақыт» болып табылады. Тантралық ғалым Ариадева «махамудраға қалай жету керектігі туралы талқылау, оның табиғаты бос кеңістік болатын сананы медитациялау әдістерін қамтиды» деп түйіндейді. Реджинальд Рейдің пікірінше, Mudrā термині тәжірибеде нақтылықты көрсетеді, әрбір құбылыс айқын түрде көрінеді, ал Mahā («үлкен») термині оның түсінік, қиял және проекциядан тыс екенін білдіреді.

It has been speculated that the first use of the term was in the c. 7th century Mañjuśrīmūlakalpa, in which it refers to a hand gesture. The term is mentioned with increasing frequency as various Buddhist tantras developed further, particularly in the Yogatantras, where it appears in Tattvasaṁgraha (Compendium of Reality) and the Vajraśekhara (Vajra peak). In these sources, "mahāmudrā" also denotes a hand gesture, now linked to three other hand mudrās—the action (karma), pledge (samaya), and dharma mudrās—but also involves "mantra recitations and visualizations that symbolize and help to effect one's complete identification with a deity's divine form or awakening Mind (bodhicitta)." In Mahāyoga tantras such as the Guhyasamāja tantra, mahāmudrā "has multiple meanings, including a contemplation recitation conducive to the adamantine body, speech, and Mind of the tathāgatas; and the object—emptiness—through realization of which 'all is accomplished,'" and it is also used as a synonym for awakened Mind, which is said to be "primordially unborn, empty, unarisen, nonexistent, devoid of self, naturally luminous, and immaculate like the sky." The idea of "mahāmudrā" emerges as a central Buddhist concept in the Anuttarayoga Tantras (also known as Yoginītantras) like the Hevajra, Cakrasaṁvara, and Kālacakra. According to Roger Jackson, in these tantras, mahāmudrā has multiple referents. It can refer to completion stage practices which work with forces in the subtle body (sūkṣma śarīra) to produce a divine form and "a luminous, blissful, nonconceptual gnosis." In this context, it is seen as the highest practice which transcends and perfects all previous ones and leads to a direct realization of the nature of mind. In the context of sexual yoga, mahāmudrā can also refers to a yogi's female consort. Furthermore, the term mahāmudrā can also refer to the ultimate truth and the ultimate realization (mahāmudrā siddhī) in Buddhist tantra. As such, it is the "great seal" which marks all phenomena, i. e. Suchness (tathata), emptiness, the "unchanging bliss beyond object and subject, shape, thought, or expression". The tantric scholar Aryadeva summarises the meaning of mahāmudrā as: "the discussion of how to attain mahāmudrā entails methods for meditating on Mind itself as something having voidness as its nature". According to Reginald Ray, the term Mudrā denotes that in an adept's experience of reality, each phenomenon appears vividly, while the term Mahā ("great") refers to the fact that it is beyond concept, imagination, and projection.

Тибет дәстүрлері

Махамудра ең белгілі Тибет буддизмінің Кагью мектебіндегі ілім ретінде танымал. Дегенмен, Гелуг және Сакия мектептері де махамудраны тәжірибелейді. Ньингма мектебі мен Бон Дзогченді тәжірибелейді, ол – суньята принципіне тікелей таныстырудың ұқсас, бірақ ерекше әдісі. Ньингма студенттері махамудра бойынша қосымша оқыту ала алады, ал Палюл Ньингма шежіресі Карма Чагме бастаған «Махамудра мен Ати Йоганың бірігуі» шежіресін сақтайды.

Кагю дәстүрі

Гампопа Сонам Ринчен (1079-1153), кадамдық монах, Миларепаның шәкірті, Кагью дәстүрінің маңызды тұлғасы. Ол Кагью монахтар институтарының дамуына және дәстүрдің ілімдерін жазбаша түрінде сақтауға жауапты. Ол Махаяна Кадам ілімдерін Миларепадан алған тантрикалық ілімдермен үйлестіріп, махамудраның ерекше жүйесін жасады, оны көбінесе тантрикалық қабылдаусыз оқытты, оның орнына гуру-йогаға ден қойды. Гампопа махамудраны "табиғи жағдайдың сананың бос екендігін түсінуі, толыққанды айқын және мөлдір, түбірі жоқ" деп анықтайды. Гампопа сондай-ақ махамудраны "ой мен сөзден асып түсетін даналықтың парамитасы" деп айтады. Гампопа шәкірттеріне бес бөлімді махамудраны үйретті, оның ең белгілі шәкірттерінің бірі Пагмо Друпа (1110-1170) осы бес бөлімді жүйені оқытуды жалғастырған табысты ұстаз болды, және одан сегіз "кіші" Кагью ұрпағы бастау алады. Бұл "Бес бөлімді махамудра" жүйесі Гампопадан кейін Кагью дәстүрінде махамудраның таралуының негізгі жолдарының біріне айналды. Гампопаның дәстүрі Дакпо Кагью деп аталады. Бұл дәстүрдің маңызды махамудра авторы – Дакпо Таши Намгьял, ол "Махамудра: Ай сәулесі" атты еңбегімен танымал. Карма Кагью Кармапалары, соның ішінде тоғызыншы Кармапа Ванчук Дордже де маңызды махамудра мәтіндерін жазды. Кейінгі махамудра жазушыларының жетістігі – махамудра практикасына кіріспе ретінде самата мен випасяна туралы жалпы Махаяна ілімдерін енгізу.

Оқытудың үш түрі

Кагью шежіресі махамудра ілімдерін үш түрге бөледі: "сутра махамудра", "тантра махамудра" және "эссенция махамудра". Бұл жіктеме Жамгон Конгтрулмен байланыстырылады. Сутра махамудра, аталымынан көрініп тұрғандай, философиялық көзқарасы мен медитация тәсілдерін сутраяна дәстүрінен қабылдайды. Тантра махамудрасында Наропаның алты йогасының ішіндегі туммо, арман йогасы және өсел сынды тантралық техникалар қолданылады. Эссенция махамудра білікті ламаның тікелей көрсетімдеріне, яғни "көрсету нұсқауына" негізделген.

Сутра мен тантрадан тыс жол ретінде

Кагью ұрпағының тұлғалары, мысалы, Гампопа, сутраяна мен ваджраянаның көлік құралдарын асыраған деп айтылатын махамудраның бір түрін ұсынды. Карл Бруннхольцльдің сөзіне қарағанда, Гампопа Махамудраны "праджня жолы" және "осындайлық жолы" деп атаған, үшінші жол ретінде қарастырды, ол "батаға тәуелді және ақылды, өткір қабілеттері барларға арналған". Бруннхольцль Гампопа үшін "түзінен-түзін қабылдауды жол ретінде қабылдау" махамудра жолының шынайы гурудың жарқын дхармакаяға кіргізуіне негізделгенін және былай деп қосты: "Осындай нақты мағынаның қатесіз нұсқауын алғаннан кейін, адам өзінде сенімділік алған осы туа біткен сананың үштігін – көзқарас, мінез-құлық және медитацияны – бөліп қарамай, туа біткен сананы жол ретінде қабылдайды". Гампопа сондай-ақ махамудраны "сутра мен тантрадан асып түсетін ең жоғарғы жол" деп атады. Бруннхольцль былай деді: "Практикада Гампопаның сақталған ілімдерінің көп бөлігі негізінен сутраға негізделген нұсқаулардан тұрады, содан кейін Махамудрамен аяқталады, мантра жолын мүлдем үйретпейді немесе оны тек кездейсоқ айтады". Кагью дәстүрі өздерінің махамудра ілімдерін Сараха мен Майтрипа сияқты үнді махасиддхалардың еңбектеріне негіздейді. Клаус Дитер Матес осы махамудра еңбектерінде сипатталған тәжірибені зерттеді және оның міндетті түрде тантрикалық емес екенін анықтады. Сараханың дохаларында бұл – шынайы гурудың көмегімен сананың бір-бірімен байланысқан табиғатын түсіну ғана. Майтрипа (шамамен 1007–1085 жж.) дәл осындай тәсіл үшін Махамудра терминін қолданады, бастапқыда тантрикалық терминнің тантрикалық емес практика үшін қолданылуын қамтамасыз етеді. Сондықтан кейінірек Кагюпалар Сараханың махамудра дәстүрінің бастапқыда сутралар мен тантралардан тәуелсіз болғанын айтуға құқылы. Майтрипа үшін бостандықтың тікелей түсінілуі (немесе бірге пайда болуы) – сутралар мен тантралар арасындағы байланыс, осы байланыс арқасында махамудраны сутралар мен тантралармен байланыстыруға болады. Сутраларда ол ой-сананы тоқтату және одан ажырату практикасы түрінде көрінеді, ал тантраларда төрт мудраның арасында ерекше орын алады. Кагьюдың махамудра ілімі дау тудырды. Кенеттен бостандыққа жету мүмкіндігі және тантрикалық қабылдаусыз махамудраны тәжірибелеу мүмкіндігі кейбір сыншылар тарапынан буддалық тантралардың іліміне қайшы келіп, қытайлық Чан (Дзен) формасы ретінде қарастырылды. Алайда, Дакпо Таши Намгьял тантрикалық күштің өзі азаттық жолының талабы емес екенін нақты растайды. Ол былай деп жазады: "Гампопа Махамудра ілімдерін алу үшін эзотерикалық күшті міндетті етпеді. Ол шәкіртті сананың ішкі шынайылығына тікелей бағыттау әдісі туралы айтты. [ ] Егер адам тек Махамудраны түсіндіруде қастерлі Гампопаның жүйесін ұстанса, бұл қажет емес [ ]". Сонымен қатар, ол "осы медитативтік тәртіптің кейбір ізбасарлары (кейіннен) Махамудраны эзотерикалық тантра практикасына бейімдегенін" атап өтеді, бұл әдетте күштің болуын қажет етеді.

Kagyu lineage figures such as Gampopa presented a form of mahāmudrā that was said to transcend the vehicles of sutrayana and vajrayana. According to Karl Brunnholzl, Gampopa saw Mahāmudrā as a third path that was neither sutra nor tantra which he called "the path of prajña" and "the path of suchness," and which "relies on blessing and is for those who are intelligent and of sharp faculties." Brunnholzl adds that for Gampopa, the mahāmudrā path of "taking direct perceptions as the path" relies on introduction by a genuine guru to the luminous dharmakaya and thus:

Through having been taught an unmistaken instruction of definitive meaning like that, one then takes native mind as the path, without separating the triad of view, conduct, and meditation in terms of this connate mind about which one has gained certainty within oneself. Gampopa also stated that mahāmudrā was "the highest path that actually transcends both sutra and tantra." Brunnholzl further states that "In practice, most of Gampopa's preserved teachings consist primarily of sutra based instructions and then conclude with Mahāmudrā, either not teaching the path of mantra at all or mentioning it only in passing." The Kagyu tradition bases their mahāmudrā teachings on the works of Indian mahasiddhas like Saraha and Maitripa. According to Klaus Dieter Mathes,

Mathes investigated the practice described in these mahāmudrā works and found that it is not necessarily Tantric. In Saraha's dohās, it is simply the realization of Mind's co emergent nature with the help of a genuine guru. Maitrīpa (ca. 1007– 085) uses the term Mahāmudrā for precisely such an approach, thus employing an originally Tantric term for something that is not a specifically Tantric practice. It is thus legitimate for later Kagyupas to speak of Saraha's mahāmudrā tradition as being originally independent of the Sūtras and the Tantras. For Maitrīpa, the direct realization of emptiness (or the co emergent) is the bridging link between the Sūtras and the Tantras, and it is thanks to this bridge that mahāmudrā can be linked to the Sūtras and the Tantras. In the Sūtras it takes the form of the practice of non abiding and becoming mentally disengaged, while in the Tantras it occupies a special position among the four mudrās. The Kagyu teachings of mahāmudrā became a point of controversy. The possibility of sudden liberating realization and the practice of mahāmudrā without the need for tantric initiation was seen as contrary to the teachings of the Buddhist tantras and as being just a form of Chinese Chan (Zen) by certain critics. However, Dakpo Tashi Namgyal explicitly reaffirms that a tantric empowerment is not, in and of itself, a requirement for the path of liberation. He writes, "(Gampopa) did not make the esoteric empowerment a prerequisite for receiving the Mahāmudrā teachings. He spoke about the method of directly guiding the disciple toward the intrinsic reality of the mind [ ] if one follows venerable Gampopa’s system in elucidating Mahāmudrā alone, it is not necessary [ ]" In addition, he notes certain "[ ] followers of this meditative order (who later) adapted Mahāmudrā to the practice of esoteric tantra", which typically relies on empowerments.

Кагю ұрпақтары

Хедруп Гелек Пелзанг, 1-ші Панчен-лама махамудраға жету үшін олардың негізгі практикаларына сәйкес бірнеше махамудра сызықтарын анықтады. Бірінші Панчен-ламаның түпнұсқа мәтіні және оның түсіндірмесі бойынша 14-ші Далай-лама Кагью практикасының сызықтарын былай сипаттады:

Карма Кагью – "Бір мезгілде пайда болатын, біріккендей" дәстүрі. Бұл дәстүр Гампопамен енгізілді, оның негізгі практикасы – Наропаның алты йогасы. Шанпа Кагью – "Амулет қорапшасы" дәстүрі. Бұл дәстүр Кхёнпо Нальджордан келді, ал оның негізгі практикасы – Нигуманың алты йогасы. Дрикунг Кагью – "Беске ие" дәстүрі. Джигтен Гонпо осы мектепті және махамудра сызығын құрды, оның негізгі практикасы бес түрлі махамудра деп аталады, ол баспана және бодхичитта, құдай йогасы, гуру йогасы, махамудра медитациясы және артықшылықты бағыштаудан тұрады. Друкпа сызығы – "Бірдей дәмі бар алты сфера" дәстүрі. Цангпа Гьяре осы дәстүрді құрды, ол Наропаның алты йогасын қоса алғанда, көптеген практикаларды қамтиды. Дагпо Кагью – "Төрт буын" дәстүрі. Бұл дәстүр Майтрипадан тарады. Төрт буын – "а ма на си", бұл санскрит сөзінің құрамында "ойға алмау" деген мағынаны білдіреді және Дагпо Кагью тармақтары арқылы өтті, яғни Нигума емес, Тилопаның ілімдерінен шыққан барлық тармақтар, іс жүзінде Шанпа Кагьюдан басқасы.

Сакия дәстүрі

Ұлы Сақья экзегеті және философы Сақья Пандитаның (1182-1251) ізбасарлары Сақья мектебінде махамудраны ең жоғары тантрикалық түсінік ретінде қарастырады, яғни махамудра практикасы тек тантрикалық практикаға қатысқаннан және құдайлық йоганың жарату мен толықтыру кезеңдерін орындағаннан кейін ғана басталады. Сақья Пандита өзінің "Үш кодекстің айқын ажыратылуы" (Сдом гсум раб дбэй) атты еңбегінде Гампопа сияқты Кагью ұстаздарының тантрикалық бастама алмай, Уттаратантрашастраға сүйенген "сутралық" махамудра тәсілдерін сынады. Ол махамудра термині сутраларда емес, тек ең жоғары дәрежедегі тантраларда ғана кездесетінін, ал махамудра тек тантрикалық бастама арқылы туатынын айтты: «Біздің Ұлы Мөрміз – бастамадан туған білімнен тұрады». Сақья Пандитаның сөзіне göre, білікті гуру берген төрт беріліс немесе бастама арқылы көптеген тәлімгерлер нағыз махамудраға ұқсас нәрсені сезінеді, бірақ сирек кездесетін бірнеше адам ғана нағыз махамудраны түсіне алады. Тантраның жарату және толықтыру кезеңдерін орындау арқылы тантрик, бақыт пен бос кеңістіктің бұл ішінара түсінігін толыққанды екіұштылықтан арылған білімге, нағыз Махамудраға айналдырады, бұл Көру Жолына, бірінші Бодхисаттва бхумисіне қол жеткізумен байланысты. Сақияда махамудра деп аталатын бұл түсінік әртүрліше сипатталады: «нұрлылық пен бос кеңістіктің бірлігі, сана мен бос кеңістіктің бірлігі, бақыт пен бос кеңістіктің бірлігі» және сондай-ақ «барлық құбылыстардың қасиеттерімен толыққан бос кеңістік табиғаты» (chos nyid gnyug ma).

Гелуг дәстүрі

Гелуг мектебінің махамудра дәстүрі дәстүрлі түрде мектептің негізін қалаушы Же Цонкхапаға (1357–1419) тән, ол Манжушриден ауызша берілді делінеді, сондай-ақ ол Дрикунг Кагью шебері Ченна Чоки Гьялпо арқылы Сарах сияқты үнді шеберлеріне дейін жетеді, ол Кагью Махамудра тәлімдерін (мүмкін, бес бөлімді Махамудра) Цонкхапаға жеткізген. Жагчен Джампа Пал (1310–1391), Шанпа ілімінің «жагпа» дәстүрін ұстанушы, Цонкхапаның ұстаздарының бірі болды. Дегенмен, Махамудраның ерекше «Гелуг» жүйесі тек Лобсанг Чоки Гьялцен, 4-ші Панчен-лама (кейде «1-ші Панчен-лама» деп аталады, 1570–1662) кезінде жазылған. Ол «Жеңімпаздар жолы: Құнды Геден [Гелуг] Кагью [Ауызша] берілімінің Махамудра тамыр шумағы» (dGe ldan bka' brgyud rin po che'i phyag chen rtsa ba rgyal ba'i gzhung lam) және оның өзіндік түсіндірмесі («Махамудраны қайтадан жарықтандыратын шам») – «Янгсал Сронме» туралы түпнұсқа Махамудра мәтінін жазды, ол әлі де кеңінен оқытылады және түсіндіріледі. Осы еңбекке дейін Гелуг жазбаларында Махамудра Кагьюдің дәстүрлі ілімдерін ұстанды. Бұл мәтін және оның түсіндірмесі Гелуг мектебінде Махамудра бойынша негізгі еңбекке айналды. Қазіргі 14-ші Далай-лама және Лама Тхубтен Еше – осы маңызды Гелуг Махамудра мәтініне түсініктемелер жазған қазіргі заманғы Гелуг қайраткерлері. Панчен-лама Чоки Гьялценнің өзі Кагью ілімдерінің ықпалында болды және Миларепа мен Сабарипа сияқты ұлы сиддхаларды үлгі етіп алуға тырысты. Ол мәтінінде әртүрлі Махамудра және Дзогчен шежірелерін атап, «олардың түпкілікті мағыналарының барлығы бірдей мақсатқа келетіні» деген қорытындыға келді. Чоки Гьялцен Сакияға қарсы Кагью мектебінің жағын алып, Махамудраның сутра деңгейі бар екенін айтады. Алайда, оның айтуынша, сутра Махамудрасы әсіресе біртіндеп жолмен байланысты, ал оның көріп білу практикасын (випасьяна) ұсынуы ерекше Гелуг ерекшелігін көрсетеді. Йонгдзин Еше Гьялцен (сондай-ақ Хачен Еше Гьялцен, 8-ші Далай-ламаның тәлімгері, 1713–93) Чоки Гьялценнің Махамудра мәтініне «Ауызша дәстүр шежіресінің анық және тамаша жолының шамы» (Yongs 'dzin ye shes rgyal mtshan) деген атаумен түсініктеме жазды. Сондай-ақ ол Махамудраны Лама Чопа Гуру Йога аясында түсіндіреді. Тибет ұстазы Тхубтен Йеше былай түсіндіреді: «Махамудра дегеніміз – абсолютті мөр, толықтық, өзгермейтін нәрсе. Бір нәрсені мөрлеу оны жоя алмайтыныңызды білдіреді. Махамудра ешкімнің жасауы немесе ойлап табуы мүмкін емес, сондықтан оны жоюға болмайды. Бұл – абсолютті шындық».

The Gelug school's mahamudra tradition is traditionally traced back to the school's founder Je Tsongkhapa (1357 1419), who was said to have received oral transmission from Manjushri, and it is also traced to the Indian masters like Saraha through the Drikung Kagyu master Chennga Chokyi Gyalpo who transmitted Kagyu Mahamudra teachings (probably the five fold Mahamudra) to Tsongkhapa. Jagchen Jampa Pal (1310 1391), a holder of the 'jag pa tradition of the Shangpa teachings, was also one of the teachers of Tsongkhapa. However, a specifically "Gelug" Mahamudra system was only recorded at the time of Lobsang Chökyi Gyaltsen, 4th Panchen Lama (sometimes named the "1st Panchen Lama", 1570–1662), who wrote a root Mahamudra text on the "Highway of the Conquerors: Root Verses for the Precious Geden [Gelug] Kagyu [Oral] Transmission of Mahāmudrā" (dGe ldan bka' brgyud rin po che'i phyag chen rtsa ba rgyal ba'i gzhung lam) and its auto commentary (the Yang gsal sgron me, "Lamp re illuminating Mahamudra"), which is still widely taught and commented upon. Before this work, Gelug writings on Mahamudra tended to follow orthodox Kagyu teachings. This text and its auto commentary have become a central work on Mahamudra in the Gelug school. The current 14th Dalai Lama and Lama Thubten Yeshe are some of the modern Gelug figures which have written commentaries on this key Gelug Mahamudra text. The Panchen Lama Chökyi Gyaltsen, himself was influenced by Kagyu teachings, and wished to imitate great siddhas like Milarepa and Sabaripa. He names various Mahamudra and Dzogchen lineages in his text, and comes to the conclusion that "their definitive meanings are all seen to come to the same intended point." Chökyi Gyaltsen also sides with the Kagyu school against Sakya, arguing that there is a sutra level of Mahamudra. However, in his account, sutra Mahamudra is particularly associated with a gradual path and his presentation of insight practice (vipasyana) is uniquely Gelug. Yongdzin Yeshe Gyaltsen (also known as Khachen Yeshe Gyaltsen, tutor of the 8th Dalai Lama, 1713–93) composed a commentary on Chökyi Gyaltsen's Mahamudra text, entitled "The Lamp of the Clear and Excellent Path of the Oral Tradition Lineage" (Yongs 'dzin ye shes rgyal mtshan). He also comments on Mahamudra in the context of Lama Chopa Guru Yoga. Tibetan teacher Thubten Yeshe explains: "Mahāmudrā means absolute seal, totality, unchangeability. Sealing something implies that you cannot destroy it. Mahāmudrā was not created or invented by anybody; therefore it cannot be destroyed. It is absolute reality".

Іс-тәжірибе және әдістер

Кагью мектебінде қолданылатын кең таралған схема – Жер (будда табиғаты, босдық), Жол (практика) және Жеміс – махамудра (Буддалық жағдай). Білікті ұстаздың (лама) немесе гурудың кеңесі мен нұсқауы Дхармаға деген сенім мен қызығушылықты дамытуда, сондай-ақ махамудра медитациясын үйрену мен тәжірибелеуде өте маңызды. Көбінесе махамудра (әсіресе, махамудраның мәні) мұғаліммен кездесуден және нұсқау алудан басталады. Берілімнің кейбір бөліктері ауызша, өкілеттік беру арқылы және «берілімді оқу» жолымен жүзеге асырылады. Махамудраның шәкірті, төменде сипатталған «формасыз» тәжірибелерге көшуден бұрын, әртүрлі тантрикалық тәжірибелерден өтеді; соңғылары «махамудраның мәні» ретінде жіктеледі. Нгондро – Махамудра және Дзогчен дәстүрлеріне ортақ алдын ала тәжірибелер, оларға «ойды өзгертетін төрт ойды» қарастыру, бас иіп құлшынау және гуру-йога сияқты тәжірибелер кіреді. Бір ғалымның айтуынша, көптеген адамдар формасыз тәжірибелерден тікелей бастауға қиналады және оған деген ынтасын жоғалтады, сондықтан тантрикалық тәжірибелер формасыз тәжірибелерге толықтыру болып табылады. Ал кейбіреулер ақыл табиғаты туралы махамудра ілімдеріне шын ниетпен және қатты қызығушылық танытады, бірақ тантра жолына және оның өкілеттіктеріне қарсылық көрсетеді. Қандай жолмен жүрсе де, дәстүрдің құнды, ең негізгі нұсқауларына сүйене отырып оны зерттеу және тәжірибелеудің зор пайдасы бар. Махамудра тәжірибесін бөлудің тағы бір жолы – тантрикалық махамудра тәжірибесі мен сутра тәжірибесі. Тантрикалық махамудра тәжірибесіне идаммен құдайлық йога жасау, сондай-ақ Наропаның алты йогасы сияқты нәзік дене тәжірибелері кіреді және оларды тек өкілеттік алғаннан кейін ғана жасауға болады. Алдын ала тәжірибелерден кейін, Кагью мектебінің сутра махамудра тәжірибесі көбінесе қалыпты немесе маңызды медитация тәжірибесіне және ерекше медитация тәжірибесіне бөлінеді. Қалыпты тәжірибелер – саматха (тыныштық) және випасьяна (арнайы көріп білу). Ерекше тәжірибелерге «бір дәмді йога» және «медитациясыз» сияқты «формасыз» тәжірибелер кіреді. Дәстүр сонымен қатар белгілі бір ерекше ағарту және ағартудан кейінгі тәжірибелермен аяқталады. Реджинальд Рейдің айтуынша, «формасыз» тәжірибелер, сондай-ақ «Махамудраның мәні» деп аталатын, «адам тікелей ой-пікірлерден арылып, махамудра болып табылатын айқын, жарқын санада ақылды тоқтату тәжірибесіне қатысады». Дайындық тәжірибелері мен «формалы» тәжірибелер, мысалы, деу йогасы мен випасьяна қажет, өйткені формасыз тәжірибелер өте қиын және нәзік, және көптеген тәжірибешілер ақылдың қарапайым мәніне едәуір ақыл-ой дайындығысыз сәтті кіре алмайды.

A common schema used in the Kagyu school is that of Ground (buddha nature, emptiness), Path (practice) and Fruition mahāmudrā (Buddhahood). The advice and guidance of a qualified teacher (lama) or guru is considered to be very important in developing faith and interest in the Dharma as well as in learning and practicing mahāmudrā meditation. Most often mahāmudrā (particularly essence mahāmudrā) is preceded by meeting with a teacher and receiving pointing out instruction. Some parts of the transmission are done verbally and through empowerments and "reading transmissions." A mahāmudrā student typically goes through various tantric practices before undertaking the "formless" practices described below; the latter are classified as part of "essence mahāmudrā." Ngondro are the preliminary practices common to both Mahāmudrā and Dzogchen traditions and include practices such as contemplating the "four thoughts that turn the mind", prostrations, and guru yoga. According to one scholar, most people have difficulty beginning directly with formless practices and lose enthusiasm doing so, so the tantric practices work as a complement to the formless ones. Others develop a sincere and strong interest in the mahāmudrā teachings on the nature of mind, but find themselves quite resistant to the path of tantra and its empowerments. Regardless of how one proceeds, it is regarded to be of great benefit to study and practice in reliance upon the lineage’s treasured quintessential instructions. Another way to divide the practice of mahāmudrā is between the tantric mahāmudrā practices and the sutra practices. Tantric mahāmudrā practices involves practicing deity yoga with a yidam as well as subtle body practices like the six yogas of Naropa and can only be done after empowerment. After the preliminary practices, the Kagyu school's sutra mahāmudrā practice is often divided into the ordinary or essential meditation practices and the extraordinary meditation practices. The ordinary practices are samatha (calming) and vipasyana (special insight). The extraordinary practices include "formless" practices like 'one taste yoga' and 'non meditation'. The tradition also culminates with certain special enlightenment and post enlightenment practices. According to Reginald Ray, the "formless" practices, also called "Essence mahamudra," is when "one engages directly in practices of abandoning discursive thinking and resting the mind in the clear, luminous awareness that is mahamudra." The reason that preparatory practices and "form" practices like deity yoga and vipasyana are needed is because formless practices are quite difficult and subtle, and most practitioners are not able to enter into the simple essence of mind successfully without considerable mental preparation.

Әдеттегі медитация әдістері

Буддалық медитация мектептерінің көпшілігі сияқты, махамудраның негізгі медитативтік практикасы екі тәсілге бөлінеді: шамата («жайлылық», «тыныштық») және випасьяна («ерекше көріс»). Бұл бөлініс Ванчук Дордже, тоғызыншы Кармапаның, өзі құрастырған бірнеше мәтіндегі нұсқауларында қамтылған; олар махамудра практикасы бойынша берілген ілімдердің негізін құрайды.

Саматха

Көп жағдайда бір нүктелі йогамен байланысты, махамудра шаматада Вайрокананың жеті нүктелі ұстанымы деп аталатын дұрыс позамен отыру жолдары туралы нұсқаулар бар. Махамудра шамата ілімдері сондай-ақ, назар шоғырландыруға түрлі кедергілермен қоршалған сананы қалай жұмыс істеуге болатындығы туралы нұсқауларды қамтиды, мысалы, адам шаршағанда немесе ұйқысы келгенде көзді көтеру және оны тым қозғанда қайтадан төмендету. Махамудра шаматасының екі түрі әдетте оқытылады: қолдауы бар шамата және қолдауы жоқ шамата. Махамудра шамата қолдаумен медитатор өзінің назарын үнемі қайтаратын назар аудару объектісін пайдалануды қамтиды. Ванчук Дорже әр түрлі қолдауларды, шам жалыны сияқты көру объектілерін, сондай-ақ дыбыстарды, иістерді және т.б. пайдалануға болатынын айтады. Махамудра шаматаға қатысты негізгі техникалардың бірі – тыныс алудың саналылығы (санскрит: ānāpānasmṛti; пали: ānāpānasati). Тыныс алу практикасындағы саналылық – сананы тыныштандырып, оны келесі кезеңдерге дайындаудың терең құралы саналады. Кагьюпа үшін махамудра контекстінде тыныс алуды еске алу медитатордың сананы медитация объектісі ретінде қабылдауға және осы негізде випасьянаны дамытуға көшуінің ең оңтайлы жолы деп есептеледі. Қазіргі заманғы Кагью/Нингма шебері Чогям Тронгпа Кагью Махамудра көзқарасын білдіріп, "Сіздің тыныс алуыңыз – санаңыздың суретіне ең жақын нәрсе. Бұл белгілі бір мағынада санаңыздың портреті" деп жазған. Кагью Нингма дәстүрінде қалыптасқан медитаторлар шежіресінің дәстүрлі ұсынысы сана мен тынысты араластыру идеясына негізделген. Қолдауы жоқ шамата немесе объектісіз медитация – сананы нақты фокус нүктесін немесе концентрация объектісін пайдаланбастан тыныштандыруды білдіреді. Реджинальд Рейдің сөзіне сәйкес, осы практикада "көздер ашық, адам көзін түзу алға қарай бұрып, санасын еш нәрсеге бағыттамайды". Гелуг сутрасының махамудрасында шамата техникалары Кагью ұсынымына ұқсас.

Often associated with the yoga of one pointedness, mahāmudrā śamatha contains instructions on ways to sit with proper posture, called the seven point posture of Vairocana. The mahāmudrā shamatha teachings also include instructions on how to work with a mind that is beset with various impediments to focusing, such as raising the gaze when one feels dull or sleepy, and lowering it again when one feels overly excited. Two types of mahāmudrā śamatha are generally taught: śamatha with support and śamatha without support. Mahāmudrā śamatha with support involves the use of an object of attention to which the meditator continually returns his or her attention. Wangchuk Dorje mentions that one can use a wide variety of supports, visual objects like a candle flame, but also sounds, a smell, etc. One of the main techniques involved in Mahāmudrā śamatha with support is mindfulness of breathing (Sanskrit: ānāpānasmṛti; Pali: ānāpānasati). Mindfulness of breathing practice is considered to be a profound means of calming the mind to prepare it for the stages that follow. For the Kagyupa, in the context of mahāmudrā, mindfulness of breathing is thought to be the ideal way for the meditator to transition into taking the mind itself as the object of meditation and generating vipaśyanā on that basis. The contemporary Kagyu/Nyingma master Chogyam Trungpa, expressing the Kagyu Mahāmudrā view, wrote, "your breathing is the closest you can come to a picture of your mind. It is the portrait of your mind in some sense The traditional recommendation in the lineage of meditators that developed in the Kagyu Nyingma tradition is based on the idea of mixing mind and breath." Śamatha without support or objectless meditation refers to resting the mind without the use of a specific focal point or object of concentration. According to Reginald Ray, in this practice "the eyes are open and one gazes straight ahead into space, directing one's mind to nothing at all." In Gelug sutra mahāmudrā, the śamatha techniques are similar to the Kagyu presentation.

Ерекше медитация әдістері

Гампопаның айтуынша, күнделікті медитация практикасы ақырында адамды қарапайымдық йогасына жеткізеді, ол "бір бағытталған назардың [бір бағыттағы] осы сезімінің негізгі жағдайын, [бос] пайда болмайтындық ретінде түсіну, бұл шындық пен жоқ нәрсе туралы ұғымдық ойлардың шегінен асып түседі". Адам барлық құбылыстарды олардың нақты болғанындай, ұғымдық емес, барлық нәрсенің және жоқтың шегінен тыс көреді.